Þjóðviljinn - 07.08.1968, Blaðsíða 5

Þjóðviljinn - 07.08.1968, Blaðsíða 5
MíðVílbudagur 7. águst 1968 — ÞJÓÐVELJINN — SlÐA £ Jón Leifs tónskáld Möð tómskáiöintt, Joni Leifs er til moldar gemginm um ailriur fajami maður stór í fcxrötd, með <áMria3muim aitihafnasaimujr, mað- tw sem að sópaði oig uim mnum- aði hwar sem hanm fór og við hivað sem iiamirt fiékkst. Utrru ald- uir ifinaim að vísu: fláir muou svo gjöggiír að þeir hefðu eklkii af úiiliiti að dæma aœtiað airiur hams naar sex tugiuimi en srjo. SjáiifiuTr mum hainin hafa gangið þess diulimm að dagar hams vaaru taildir, amnans hefði hanm inaium- ast látið iJaikma hianda sér hús eitgi aills fyrir löfngu, enria þótit íuekari fraimikivaamdium vaari á fnest skobið er hanin kenmdi sér imeims, sam banm þó ekki tók imrjög aitvaribega, að imkinsita kosti ekki í fymsibu, en sem illu heilli reið þessuim iiwniú>nskarnandi fé- laga voruim að diulllu, Bandalag ísilenakra ldstamamma sitendiur uippi með óbætta þakk- arsbuild við böruir Jóns Leifs faflHins, en eiminig utan þess, og ja6wel lanristeina, miun óimin- heiimitainleg inmeign hains osrmá. Að Banidallaiginiu átti Jlón Leifs lupptöbim, og sivo sem hams var von og visa fylgdi hamm þeiirri hugarsýn siinnii úr giarði með oddi og egg. Þtað gæibi venið upp á dag 40 ár su'ðan funiduim okk- ar bar siaiman fyrsiba sioni: Suim- arið 1928 gerði hanm sér ferð frá Berlín tE Norður-SjáJainris gagngert þeirra eritnria, að fela mér formennsikuna í hinu hug- myndaða bandailiagi sínu. Fasrð- ist ég undan á þeism forseoduim, að heimiMsfamg sMkra saimtaka og þá uim leið fbiimamins þeirra yrði að vena á Isilanrii heima. En Jón Leirfis vair lönguim mað- ur firyigdmm sér: hann mumrii ekki gangast fyrir sitófmum banrialagsdns öðruim bosti, lét bajnm mdg vdta. Þegar hann kvadtíd hafðS homuim tekizt að telja imianni sér táiu árum elrird Ln memonam hraghwairÆ: beiJmdMsiBang banda- lagsdms skyurii verða JReykrjaivík, emda jþótt atf þniggja manna sirjóm fonmaðuirdnm sæti úti i Danmörtou, ritardnm í Þýzka- lamrii, — ednd hedmamaður stjórnaininnair vair fljalllLagarpur- imn Guðmundur flrá Mdðdal, en hainn fiór sem kummugt er fiyrst- ur oklkar. Þagar til kom haimilaði frjar- býliið raumsar ekki framfcvaamri- uim; hvorugur okkar Jóns var penoalatur. Áður vamðd var Baindaiaig íslenzbna lisbarmamma viðurkenmt sem jafingilriur aðdli nomænu rdithöfundasamitakanna og deild í Alþjóða PBN. Þess vairð ekki langt að bíða, að við hefðum menin að heiman sem boðsigesti á meirihiáttar sammor- rænuim hátíoamótum, fyrsta þá Haliriór Laxness og Þórbeig Þórðarsion.. Á fornu plaggi eru stofnendur og meðstofnendur talriiir með nöfnum 46, en þar mun máluim bQamdiað; ástæðan fyrir því líkltoga ósklhyggja. Rétta talan mum vera öðru hivoru megin við fjörutóu, og fuilur fjórðuinigur þeirra enniþá ofan foldar, auk fyrsta lögmiamms fé- laigsins, Stefáns Jóh. Stefánsson- ar. Banrialag íslenzkra listamanna er að þvíerógbezt veiteinstakt í simmi röð. Að stjórna því er enginn hægðarileilkur. Ég hafði sagt Jónd, að ég við fyrsta gefið tækifæri munrii sjá uim, að for- maður þess sæti heima, og það stóð ég við. Hve oft hamn hef- ur endurreist banidailaigið eða þó vabið atf dróma hef óg ekki á tafateimuim. Bn hamn var óþreyt- andii í þvi sem öðru. Makráð- um formannd henitaði •-. vel að hatfa slíkan ritarta — nema þá örsjaildan að í odda skarst. Sátt- fúsard mann og sáittl'ieilli hef ég raunar eklki fyrdr hdtt, enria öðl- inigur að upfMPBÍ og eðlisfari. Kveija frá STÍfí Mleð tónsikáldinu Jóni Leifs er faildinn í valinn aðaillhvaita- maður að sitofnun STEiFs, Sam- bainids tónskiálda og eigenda flutniingsréttar, forsitjóri þessfrá upphatfi og fbrmaðuir lengst af. Undiir lok siíðustu heimtsstyrj- aldar, er Jk5n Iæíís fluttist ai- kominn heim til Islanris efitir áratuga dvöl erlendis, hófst hann þegar handa um undir- búndng að stofmun félagsims til hagsrnunageezlu fyrir tónhöf- unda. Hc&ndaréttuir var þá lítt í heiðri bafður hér á lamdi, þann- ig að stappaðd nærri algeiu rétt- leysi höfunda. Á þeirri tíð þótti það sjálfsagðast aBra hlluta að taka verk höfunda til flutndngs án þeirra leyfis, hvað þá held- ur, að menin létu sér til hugar koma að bjóða fram eða greiða höfundalaun fyrir afnot þeirra. Til liðs viö Jón komu nú öii helztu tónsikáld lanrisdns svo og erfdn,gjar látinna tónskalda og stofinuðu þessir aðiiar STEF i ársbyrjun 1948, en megin,till,gang- ur félagsdns var að gæta hags- muna tónskálda og anmarra eig- enda flutningsréttar í hvíveitna. Segja má, að með stofnun STEFs hafi verið brotið blað í félagsmálasögu isiemzkra tón- skálda og reyndar einmdg anm- axra höfumda, því nú fyrst 'var hafizt ha.nda um sikipuiagða baráttu fyrir viðuirkénniinigu á rétti höfunrianna til réttlátrar umbunar fyrir störf eín. Baráttan fyrir viðui'kenmimigu höfundarétitarins var í uppbafi eiinriasima hörð og óvægín og var Jón Leifs þá jafnan í farar- broddi af hálfu tónsikálda, bæði til sóknar og varnar. Hann var að eðiisfairi sókndjainfiur og víg- reifuir baráttuimaður og undi sér vel í orrahra'ðdmni, þótt offt væri hart að honuim og fédagínu sótt. Til miarks uim hörku barátt- unnar á þeim áruim má geta þess, að STEF þurfid að höfða fleiri tugi domsmáilo, sem flest eða öll genigu fólaginu í vil, þótt íslenzk höfumdaiöggjof hafd þá verið og sé enn með öllu ó- viðunandi, þannig að lítter til sóma. Kom þá til kasta dóm- stóia að skipa mállum irneð rétt- læti, þogar lagaálkvæðd voru óskýr eða lagastaði þraut. Af þeim máluim, sem félagið höfð- aði bar hæst mál félagsdins á hendur varnarldðiinu á Kefla- víkuirflugvellii, em lyktir þess méls urðu tii mikiis vegsauka fyrir félagið og fonmamn þess á erlendum vettvangi. Nú þegar röskir tveir áratug- ir eru liðnir firá stofmun STEFs er viðhorf manna hér á landi til höfuindaréttar og anmarraat- vinnuréttinda lástamanma ailt anmað en áður var, þótt enm sikoirti rrrjög á, að nægur sbiln- ingur sé fyrir honidi í þeirn efin- um. Ofilof væri að segja, að það sem áunnizt hefur á þess- um vettvangi sé allt verk Jóns Leifs, Hitt er sannmæli, að þar á hann stærri hlut að og hefur unnið meira og betur að fram- gangi mála en nokkur annar einstakur maður. Er Jón Leifs hefur nú safnazt til feðra sinha fylgir honum virðing og þakkllæti félags- manna og rétthafa í STEFi fyrir unmin afrek og eftirlifandi ei'gdnkonu, dótbur hans og umg- uim syni eru sendair hiýjar sam- úðarkveðjuir. Sígurður Reynir Pétursson. Vinanþel Jóns tiS. mín og fram- koma gervöil var aliajafhe sem ættá hann í mér hivieirt bein, og t var ég þar aðeins einn aÆ mörg- um. Af innsitu þönf var honum edgdnilegt að bena menn flyrir brjósti, og er einstaikidngwm sleppti, þá lamddð og þjóðdna í heiid, — Síðasita saimvimna okk- ar einkenndd hamn öðru JBrem- ur. Uom þátt hains í stofnun og rekstrd STBFs mumu að sjáif- sögðu aðrir fjaiia; um þá hiuiti flesta er imér ókummugt nema h'tiiiega af orðsiporia. En fyrir tveim áruim þótti honum nokkru skipta að ég ycði sér samiferða spölkom. ¦ — Réttlætiskennd Jóns Leitfs var þann veg fairdð, að hann þoirid iiia að vena af- sbiiptur, eða sæi hann aðra sæta sömu meðferð, að sdtja aðglarða- laus. Nú er það svo um lögrótt listamannia tái verka sinna og afurða, er þau kumna að kasta af sér, að hann enn sem komdð er, jafnvel meðal gaimalgróimna meniningariþjióða er svo tak- mainkaðuir, að í rtaun og veru er um algert róttiej'si að ræða: eft- ir að höfumriur hefur fúnað í moldu fáeina áratugi er hafður á ræninigjaháttur: eignin gerð upptæk tii aMsherjairoýtingar athaflnamanina skaðabótalaust. Innan STEF-samitakanna hafði og hefur fiökkur álhugamanna með Fraikka í fairairibroddi á prjónumum stotnium allþjóða- deiidar retthafa, óháða útgef- enduim, sem anmars ráða þar mestu, Boðað var til stofnfumd- ar, en er á hólmdnn kom reynd- ist örðugt 'um vik. Af formönm- um þjóðlegra félaigsdeidda viirtist Jón Leifs hafia verið einn aif flá- um, ef ekki hinn eini, semekki bnást. Að minnsta kosti stóð hinn failmd fiölagi vor þar eins framarlega í fylkiingu og frekast vanð komdzt, vígreifur, sedn- þneytfcur, sigurviss jatovel í s!l- genri tvisýnu; að gefa fra sér kom aidmei til mála undir nein- urni krimigumstæðuim. Varla mundd hann samiméia mér um það, að gott sé slíkuim að ganga tii hvílu — en efitirsjádn því meiri. Bandalag íslenizkra lista- miamna átti í Jóni Leifs sannan hedðurstforseta í fortíð og fram- táð, og biðjuim vér hamn öHlmeð tölu að vel ummu verki vei fara, en ástvinum hans hanmi sillegn- um halds og tnausts í mdnnJng- unni uim mætan dreng. Gunnar Gimnarss<m, heiðursforseti B.Í.L. Tónskáldið okkar Islendimga, Jón Leifs, lézt á Lamdspítalan- um þann 30. júlí síðast liðinn eftir þunga siúkdómsiegu, og venður útför hans gerð í dag. Jón var skólapilitur í fjórða bekk Menintaskóians þegar hann ákvað að genast tónsiiáld og siiglir tii náms sautján vetra gamail. Þessd tóniistarásitríða var þeim mum undarflegri þar sem rnenningarlff Beykjaiviíkur var einkar fábrotið á uppvaxt- anáiwn Jóns; tóniisitainmenntun og iistþekkimg hams ekki uppá marga fiska. Honum segdst svo sjálfuim firá: ,,Ég kynmtist engri hljómsveit, engri evrópskri mynri- né byggingaiitist. Bina reynslia mín af listinnd var ó- fuilnægjandi píanóieikur . . ." Og átakanleg er lýsingin á fyrstu kynnum hans af hdmni háiþró- uðu tónlisitarmenmdmgu Evrópu: „Ámóta tátonænt var fyrir mig að hlýða á sinifóniuhljómsveit í fyrsta simn, leikdm var Fést-sdn- fóndan efltir Iiszt. Mér fammst ég geta kasibað mér ndður og brðp- að af undnun". Þainnig mun fileiri tónldstar- mönnum okkar hafla farið, en vdðbrögð Jións voru ódík aiiTa hinna. Það ldtia vegarnesti sem tóniiistarmenn fórumeðaðhedm- an var útvötnuð þýzk rómanibík, komh: tíl okkar í gegnum Dan- .íóii Leifs, tónskáld miöiku. Tónsikéld héðan báru hannar menjar alla ævi nema Jón. Honum einum tókst að hrdsta hamimn af sér. Sú sigunglaða kynslóð tónldst- anmanna sem sigldd utan á ár- unum um og efitir heiimisstyrjöid- ina fynri fylllttist eðliiiegri aðdá- um á hinmii miklu, rótgrónu tón- iiistawnianmingu Evrópu ogverk- um „gömilu meistainanma" svo- nefndu; þ.e.aÆ. veiikum róman- tískra og klassískra tónskálda auk nokkurna barobkmamna sem fengu að filjóta með. Hinir upprennaindlj ísliemBku, tóniistaa:- menn áliitu það köllun si'na i Mfiinu að kynma og fiytja lönd- um sínuim verk þessara „gömllu^ meistaina", og ef menn fengust við tónsmíðar á annað borð þá áliitu menn æðstu fiuilkomnun fóigna í því, að líkjast „^jmiu meistuiiunum" sem mest. Þessi eimfaldd, gnumni og bartnaiegi skdlndmgur á hiuitverki hims skap- andi listamamms gat af sér nokk- ur þýðteg einsönigs- og karia- kónslög þegar bezt lét, sólvenmd blóm sem vonu eins eðlldsólík íslenzibuim melgnasskúf og hugs- azt gat. Jlón einn skiidi betur og fór aðra leið. Hann geröi sér grein fyiir því, að engjin þjóð getur lifað af innifliuttri menndngu, hversu góð sem hún kann að vera. Hamn hafði meiri metnað en aðnir fyrir hönd þjóðar sdnn- ar og setti sér það stoita og kanimannlega takimaink að skapa alíslemzkan tóniistarsitíl, ísleneka tónlist háða sínum eigin iög- máium með sín eigim sórkenni. Þessi tónlíst skyldi vera fram- lag Islands til menningar heims- ins. Á þennan háitt var Jón þjóð- legur og allþjóðleguir í senn. Leið Jóns að takmark- inu lá gegnum íslenEk þjóðlög; og átti hann flestum mönnum drýgri þátt í að benda þjóð sinni á þann diýrtmæta fiársjóð sem hún á þar. Bbki get ég dærnt um hvensu miikilum listrænum ánangri Jón náði í stanfii sínu, ednfaldiega vegna þess að ég sem aðrir þekkd aðeims brot af verkum hans. Engimn brautryðjamdi á sviði listar samtimia Jóni er jafh óþeibbtur þjóð sdnnii og hann. Hvenndig væri unnt að daama Binar Benedikitsson, Stedn eða Jóbannes úr Kötilum af hálfri lióðabók, Halldór Laxness eða Þórberg af ednu ritverki, Kjarv- al eða Ásmundaf einmi sýndngu bogasaisstBarðar? Jón var hönkuduglegur starfs- maður og samdi mikið. Ég hef þann órökstudda grun að hon- um hafii veortð nokkuð mdslagð- ar hendur, sem ttfibt er um af- kastamiikla menn, Bn aldrei hef ég heyrt venk eftir Jón sem ebtai var gjönóiMlbt ollum öðr- um, aðeins þurfti að hiusta á nokkra hljóma og þá vissimað- ur að verbið gat ekki verið etfitir neimn annan en Jón Leifs. Svo sterkur og persónulegur varstíll hans. Ég þekkd ednndg nobkur venk efitdr Jón, sem að minum dófmd eru það bezta sem gert hefur verdð á sviði tóBsköpunar á svdðd tónsköpumar á Is- lamdi ajm.k. á ryrrd Muta 20. aldar. Jón var einnig brauibryðjandi í mannréttíndabarábbu lista- manna. Meðan aorir reyndu að ikoma sér í mjúkinm hjá vaid- höfum og ráðamönnutm þá barð- ist hann fyrir þvi að £á vdður- kennd réttimdi Hstamömnum til handa. Hahn vrldi ekki að lista- menn þynfitu að sníkja styrki né ölmusur, heldur viidi fá vdrtan og viðurkennrian eignarrétt iisitamanna á eigin hugverkum og sbapa þeim réttlátar tekjur af þeiim. Með því edna rnóti gætu ldstamenn verið sj'álfstæð- ir og óháðir í þjóðfélagi sem hefur gnóða að markmiði en ekfci menningu. Barátta Jóns var erfið vegna skilinínigsieyisis, ekki hvað sízt listamanna sjálfra, en í þessu sitarfi var hann margra manna mafci, og verður það seint fullþakkao. Jón var sérstædur persónu- lei'bi. Ég heyrði oft sagt að hann væri erfiður í lund og ekki sam- starfsfus. Það var ofur eðiilegt að Jón félli iila inn í samfélag sem hefur ótvíraaða biflhneigingu til aö hossa meðalmennsku og teitar eftir þægindum, en laatur sig mdnna varða hugsjiónir, vilja, gebu og árangur. Jón var manna afdráttarlausastuir í skoðunum og hlaut það að koma við kaun- in hjá ýmsum. Mér finnst þessar línur Ein- ars Beneddbtssonar ed'ga vel við Jón: Hann nam af sér sjálfum og Iaut sínum lögum, i ljóðheimi minum þar var hann sjóli. Hami knúði sinn strengr undir sterkum brðgum; storskorna f jallauðnin hún var hans skóli. Hans villirödð brauzt til valda í hæðum, en vék sér hjá söngvanna sköruðu glæðum. Jón Leitfs er horfdnn af sjón- arsviðinu. Minming hans lifir í veríkum þeim sem hann lasibur efibir sig. Þau verk verður að filytja sem fyrst, svo þjóðdini fai að kynnast því sem Jón Ledfis gaf henni. Þannig hlúum við bezt að minraingu hans ogand- legri reisn okfcar sjálfta. Að lokum vdldi ég votta að- stanrienduim Jóns Ledfis og ftoú Þorbjörgu saxriúð miha. Atli Heimir Svemsson. Michael Hassing F. 29. 9 1907 — D. 27. 7 1968 Minningarorð Það taldist tál stórtáðinda hér í Beybhólasivieit, þegar það spurðist að komdnn væri dansk- ur maöur firá Kaupmannahöfn og ætflaði að fara að búa uppí sveit. Þebba var vordð 1939. Þá komu þau Michael Hassing og Guðbjörg Jónsdóbtir finá Kaimibi með bvö ung börn, ráðdn í að stotfna til búskapar í svedt. Þau fóru að búa í Berufdrði vorið 1940 og biuggu þar í 21 ár. Þar fædriust þedm önnur bvö bönn. Berufjörður er mdðdepill sveitardnnar og fiundarstaður. Af því leiddi að bónddnn hlanit fyrr og meir en ella að verða í snert- ingu og kynnum vdð sveitung- ana og þá hvað helzt á sviðd félagslífsAns. Þegar Michael kom til Is- lands var hann maður fuilmót- aður, h'fsreyndur borgarbúi, á filesta viisu dæmigerður Dani, ör í lund, gtaðbedttur, kvikur og hvetjandd, tók öiliium með ör- læti og einstabri vinsemd. Öþanft er að hafa þar um mörg orð, hvílíbt átak það hefir verið að ná valdi á ölilum þeim nýju vdðfangsefinum sem að hönrium bar. En það tókst og margt ágaaba vel. Segir mér svo hugur um — og þess þóbbist ég sjá glögg dærni — að honum hafi tekizt sérstablega vel að umganigast skepnurnar, skilja þær og láta þasr skiflja sdg og fara að vdlja sínum, Lengst af í búskap sinum hafði Michael með höndum erfitt, tímafrekt og á stundum vanþakfcláibt auka- starf sem vsr viðhaM og varaia masðiveikigirðingar. En fyrir > bragðið tengridst hamn lamdiniu nánairi bönduim og laarðd bebur á það. Eftir því sem árin ldðu, þá saimibengdisf hann medr' hlutverki og hugsunaxihætti bónrians og varð alveg ednn af oss. Þó sam- lagaðdst hann aldred tvennu. Annarsvegar þjóðarfþrótt okfcar íslenzkra bænda, barlóminum. Hinsivegar léttúð okkar og virð- ingarleysi fyrir landarniarkjum, þegar bedtarfénaður á í hllut. Bn svo drð að þáttaskilurn. Hreysbin þvarr og þrekið fór að láta sig. Börndn fesbu öii sjónir á fjarlægum marbmdðum, svo glöggt var að þau höfðu ekki hug á föðurledfðinni. Nið- urskurður á öliu sauðfé lagðdst á edna sveif með öðrum a,tvik- um, svo sú áfcvörðun var tefcin að selja og fara. Nú myndi margur halda að þessi úttendi borgarbúi hefði orðið ailshugar feginn að losna, En hér kemur að fegursta og lærdómsrika kaflanum í ævi- sögu Michaels. Hann hafði tek- ið slíku ástfóstri , við Beru- fiörð og sfcotið svo sterkum rótutm i íslenzka mold, að þau bönd urðu ekki slitin nema með ærnumn og langvinnum sárs- auka. Skilnaðurinn við þennan un- aðsreit og ævivé orkaði á hann með öllu því afili sem ört skap og heitar tilfinnmgar áttu til að Framhald á 7. siðu.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.