Þjóðviljinn - 02.08.1974, Síða 6

6 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Föstudagur 2. ágúst 1974.
GILS
GUÐMUNDSSON
SKRIFAR
FRÁ
CARACAS
í dag blakta fánar við
hún um alla Caracas-
borg. Árdegis hófst há-
tiðarfundur i aðalsal
hafréttarráðstefnunnar,
þar sem fluttar voru
snjallar ræður til minn-
ingar um frægasta son
Venesuela og einhvern
ágætasta baráttumann
fyrir frelsi og lýðréttind-
um, sem mannkynssag-
an kann frá að greina —
Simon Bólivar.
Simon Bólivar fæddist
hér i Caracasborg hinn
24. júli 1783, og er þvi i
dag liðið 191 ár frá fæð-
ingu hans. Af þessu til-
efni dettur mér i hug að
rif ja upp nokkra þætti úr
sögu Venesuela, einkum
stjórnmálasögu lands-
ins.
Litlu Feneyjar
Fyrir miðja 16. öld var Venesu-
ela orðin ein af höfuðstöðvum
Spánverja i Vesturheimi. Nyrst
og vestast er landið láglent, og
þar er afarstórt vatn, sem Mara-
caibo-vatn nefnist. Þegar Spán-
verjar komu fyrst á þessar slóðir,
sáu þeir kofa Indiána standa á
staurum i fjöruborðinu við vatnið.
Þetta minnti þá á Feneyjar
(Venesia), og skyrðu þeir
Indianabyggðir þessar Venesu-
ela, eða Litlu-Feneyjar. Fyrir
einhverja undarlega tilviljun
hlaut siðan landið allt þetta heiti.
Venesuela laut Spánverjum i
nær þrjár aldir. Þeir fundu þar
gull, demanta og fleiri málma og
undu sér vel i hinu góða loftslagi
sem þar er allan ársins hring. A11-
an þennan tima var það siöur
Spánverja að senda spænska
Frelsishetja, I
og aðrir á va
1- •niiihi'ciöur eru á efslu limlum Veuesuelu. liæsti tindur landsins er náttúrlega kenndur við Bollvar og cr 16411 leta hár og þar spóka sig
skiðamenn ailan ársins hring.
aðalsmenn vestur um haf til að
ráða þar og rikja, deila og
drottna. Spánverjar, fæddir i
Suður-Ameriku hlutu nafnið Kre-
ólar. Var þeim litt treyst til að
stjórna á þann veg, sem spænsk-
um yfirvöldum likaði, en þar var
æðsta boðorðið það, að nýlend-
urnar gæfu Spáni og spænsku
krúnunni sem allra mestan arð.
Fór og svo, þegar fram i sótti, að
margir Kreólar voru blandaðir
Indiánablóöi, og lækkuöu þeir þá
enn i áliti hjá fulltrúum herra-
þjóðarinnar.
Sjálfstæðisbarátta spænsku
Ameriku hófst I byrjun 19. aidar
og kom Venesuela þar brátt við
sögu. Kreólar höfðu lengi verið ó-
ánægöir með ráösmennsku Spán-
verja, einatt siðlausa stráka af
aðalsættum, sem sendir voru i
striðum straumum austan um haf
til að sópa saman sem mestum
auði á sem skemmstum tima.
Smám saman tóku Kreólar að lita
á sig sem Amerikumenn, en ekki
sem annars flokks þegna spænsku
krúnunnar. Frelsisstrið Banda-
rikjanna og franska stjórnarbylt-
ingin kom róti á hugina og brýndu
sjálfstæðisvilja vaskra manna.
Vaskastur þeirra ailra og
snjallastur var Simon Bólivar.
Bólívar
Simon Bólivar var sonur auð-
ugs Kreóla i Caracas, og segja
heimildir að Baskablóð og
Indiánablóö rynni einig i æðum
hans. Hann naut góðrar menntun-
ar, fór ungur til Evrópu og kynnt-
ist þar menntamönnum og
frelsishugmyndum þeim, sem
þar höfðu verið að ryðja sér til
rúms. Hann sótti éinnig Banda-
rikin heim og kynnti sér rækilega
sögu frelsisbaráttu þeirra og bar-
dagaaðferðir þær, sem George
Washington og félögum hans
höfðu dugað best. Heimkominn úr
námsferðum þessum, 24 ára að
aldri, tók Bólivar til óspilltra
málanna við það verkefni, sem
hann taldi köllun sina að leysa af
hendi: að vinna landi sinu frelsi.
Hann var einn helsti talsmaður
þess, að Venesuela lýsti yfir sjálf-
stæöi 1811. En sú tilraun mis-
heppnaðist. Innan árs hafði
spænskur her landið aftur á valdi
sínu og lagði lýðveldisstjórnina
að velli.
Bólivar komst undan til Kólum-
biu. Þar ritaði hann hið fyrsta af
mörgum pólitiskum ávörpum sin-
um, sem mjog eru fræg orðin og
þykja einkar skarplega samin og
á snjöllu máli. Hann tók siðan að
safna liði, hélt inn i Venesúela
1813, sigraði spænska lýðveldis-
herinn i mörgum orrustum, náði
höfuðborginni Caracas á sitt vald
og lýsti yfir stofnun lýðveldis.
Það lýðveldi stóð eitt ár. Þá hafði
Spánverjum tekist að safna miklu
liði sem vann sigur á Bólivar og
mönnum hans. Bólivar flýði úr
landi, og barðist nú um hrið fyrir
frelsi nágrannarikjanna, Kólum-
biu og Eucador, en bjó sig jafn-
framt undir að frelsa Venesuela.
ÁB RÆÐIR VIÐ ASMUND LIEN ÚR ÞRÁNDHEIMI
Norskir kæra sig kollótta
um heimsbókmenntaoröstír
Asmund Lien úr Þránd-
heimi flutti yfirlitsfyrir-
lesturinn um norskar bók-
menntir á ráðstefnu IASS
um iíf hugmyndakerf -
anna. i því tilefni báðum
við hann að skreppa með út
undir vegg — í þeirri von
að bæði sé margt skylt og
óskylt með frændum.
Ásmundur kvaðst í fyrstu
vera svosem ekki nein
merkispersóna og því eng-
in ástæða f yrir því að hann
væritekinn tali — en hafði
að sjálfsögðu ekki annað
upp úr slikum mótbárum
en eðlilegar ákærur um ó-
lýðræðislegan hugsunar-
hátt.
— En það þýðir ekki að spyrja
mikið út úr ástandi i norskum
bókmenntum i dag. Ég hefi mest
fengist viö timabilið á milli
striða.
— Hver voru sérkenni norskrar
glimu við þá róttækni sem þá var
landlæg i bókmenntum Evrópu?
— Þá var uppi ansi góð fylking
róttækra manna, sem nefndist
Mot Dag, menntamenn úr ýmsum
greinum sem fylktu sér um rót-
tæka menningarpólitik. Það er
alls ekki hægt að segja að þetta
hafi verið afdráttarlaust marxisk
fylking, og hún hafði ekki eins
mikinn áhuga á fræðikenningu og
hinir nýju vinstrimenn. Þessir
menn voru fyrst og fremst gagn-
rýnir á borgarana, fina fólkið,
viðurteknar venjur og stofnanir
og ékki hvað sist létu þeir kirkj-
una fara i taugarnar á sér. En
þeir samsömuðu sig ekki verk-
lýðsstéttinni. Þeir voru yfirleitt
sjálfir úr borgaralegu umhverfi
og hafði hver sinn djöful að draga
i þvi sambandi: þeir telja sig
vinna i þágu verklýðsstéttar, sem
ekki skilur nema að takmörkuðu
leyti hvað þeir eru að fara. Þó
voru hér á undantekningar i rót-
tækum bókmenntum eins og t.d.
verklýðsskáldið Rudolf Nilsen,
sem dó reyndar mjög ungur.
Þessir róttæklingar höfðu gjarna
með i farangrinum drjúgan slatta
af borgaralegum viðhorfum, t.d.
til konunnar sem þeir yfirleitt
lýstu varla öðru visi en sem kyn-
veru.
Tregöa í
stéttastríðum
Fyrr og siðar hefur verið nokk-
ur tregða á þvi, hvað sem ýmis-
legri þjóðfélagslegri gagnrýni lið-
ur, að hugsa og skrifa um Noreg
sem stéttaþjóðfélag. Og þeir ung-
ir menn og róttækir sem mjög
hafa hátt um stéttabaráttuna,
eiga erfitt með að fá verkalýð til
að hlusta á sig. Miklu betri undir-
tektir fær i pressu og bókmennt-
um sá populismi sem lét svo mik-
iö að sér kveða i umræðunni um
aðild að Efnahagsbandalaginu,
sem rithöfundar tóku mikinn bátt
i. Þar varö oían á vitund um þjóð-
leg verðmæti, gildi valddreifing-
ar, byggðastefna, sem væri ekki
endilega miðuð við rösklegan
hagvöxt heldur skilning á þvi að
þrifnaður manneskjunnar byggir
á öðru eða miklu fleiru en þenslu i
framleiöslu.
Allt þetta kemur við sögu i bók-
menntum og bókmenntaumræöu.
Nú verður til dæmis uppi nýr á-
hugi á Hamsun frá populistisku
sjónarmiði, á andófi hans við
borgamenningu, á hans mögn-
uðu túlkun á mold og gróðri jarð-
ar. Þar er margt á ferð i einu,
myndin ærið flókin og erfitt