Þjóðviljinn - 24.12.1974, Blaðsíða 39

JólablaO 1974 — ÞJáÐVILJINN StDA 39
Benedikt Gíslason
frá Hofteigi
Saga íslands hefur lengi litiö
stórum augum á Oddastað á
Rangárvöllum. Þó er nokkurn-
veginn vlst að I langan tlma hefur
hún ekki getað séð það, sem þar
er mest að sjá, ef augun væru
nógu stór. Það er ekki vitað svo
aö fullri vissu nái, hvernig á þann
stað hafa borist auðræði, héðan
og handan áf Rangárhéraði ár-
lega, eins og I ljós kemur með Al-
þingdómi 1270 eöa um það leyti.
í sögu Arna biskups Þorláks-
sonar segir á bls. 307, að Oddi sé
frægastur af stöðum, þ.e. óðals og
aðalsstöðum I landinu, en slikir
staðir héldu kirkjur, og bændur
höfðu gefiðhenni hluta I staðnum,
en áttu svo sjálfir kirkjurnar. Nú
á að rannsaka það fyrir norskum
erkibiskupsdómi hvort kirkjan á
Islandi eigi ekki þessa jörð, þenn-
an stað, því að ef svo reynist, þá
sé auðveldara fyrir kirkjuna að
láta dæma sér staði er séu minni
háttar. Það er árið 1273, sem
bóndinn og einn af eignarmönn-
um Odda, Sighvatur Hálfdánar-^
son, stendur frammi fyrir sókn
Arna biskups fyrir þessum erki-
biskupsdómi og segist „ætla að
það skilorð mætti standa, sem
Sæmundur Sigfússon gerði fyrir
Oddastað, að hann skildi sér for-
ræði og varðveislu hans og sínum
örfum ævinlega.” En það var
komið fram yfir 1262 og
íslendingar farnir að súpa ýmsa
súra bikara út i Noregi. En nú var
dómur erkibiskups, að kirkjan
skyldi ævinlega eiga Oddastað, og
Sighvatur og bræður hans,
meðeigendur hans, láta lausan
staðinn strax næsta ár, og skipaði
þá Arni biskup prest á staðinn.
Tíu árum slðar hratt Eirikur kon-
ungur prestahatari þessum dómi,
en til stuttrar stundar var það og
Oddi gekk endanlega undir
kirkjuvaldið og erkibiskupinn
áskildi sér veitingavaldið á hon-
um, ásamt þrem öðrum ríkustu
stöðunum á landinu.
Tæpum 100 árum fyrr, eða 1179,
var lika uppi biskup, sem vildi að
kirkjan ætti staði og bar fyrir sig
erkibiskupsboðskap um eignar-
rétt á kirkjustöðunum. Þá bjó i
Odda Jón Loftsson, Sæmundsson-
ar fróða, Sigfússonar, er þá var
kallaður „dýrstur” maður á landi
og mestu virtist ráða um málefni
landsmanna og beita vel I víndinn
fyrir slna þjóð og hennar réttindi.
Hann svaraði þessum erki-
biskupsboðskap þannig: „Heyra
má ég erkibiskupsboðskap, en
ráðinn er ég I þvi að halda hann
að engu, þvl ekki held ég að hann
vilji betur né viti, en minir for-
eldrar, Sæmundur hinn fróði og
synir hans.” Það var Sighvatur
Hálfdánarson, Sæmundsson,
Jónssonar, sem varð að heyra
erkibiskupsboðskapinn og halda
hann um Odda. Það eru þessir
menn, frá þvl Sæmundur fróði
fæddist 1056, og til þess að Loftur
Hálfdánarson labbar alfarinn frá
Odda um 1290, sem við köllum
Oddaverja og vitum að af lífi
þeirra, allra I Odda, varð Oddi
frægasti staður I landinu af
höföingja- og kirkjustöðum að
vera. Hvað þarna gerðist af
frægri sögu, liggur eigi ljóst fyrir,
en mikið er það, vel skoðað, sem
Jón segir um foreldra sina, Sæ-
mund Sigfússon og syni hans. Við
teljum það vist, að Sæmundur
hafi haldið skóla og til hans séu
lögð hin ríkulegu auðræði um
Rangárþing. Það er nokkurnveg-
inn vlst, að Eyjólfur sonur hans
hélt áfram þeim skóla eftir daga
Sæmundar 1133. Og Loftur sonur
Sæmundar fékk til fylgilags konu
út I Noregi, sem hét Þóra, og
reyndist að vera dóttir Magnúsar
konungs berfætta, ólafssonar
kyrra, Haraldssonar harðráða.
Þeirra sonur var Jón er um gat.
Það er I skóla þessum, sem
verið er að koma grunninum
undir hin frægu og þýðingarmiklu
Islensku fornfræði og bók-
menntastarf I sambandi við þau. I
kemur ekki ofvel saman. Hér
verður ekki farið orðum um eitt
eða neitt af því sem búið er að
segja um þessa bók, en af frægð
hennar hefur það orðið eins og
heit ósk, að vita hvaða maður
setti hana saman, þvl það ætla ég
að margt komi til I mismunandi
gervi og ræði eigi heldur um.
Málfar bókarinnar hefur þótt til
fyrirmyndar, og stillinn fastur og
vel samræmdur. Um þetta vitnar
sagan, allt þar til kemur aö
síðustu setningunni. Höfundi
finnst að hann þurfi að taka það
fram, að nú sé sagan búin! Flest-
um dugar að sleppa pennanum og
slðan ekki meira.
Hann segir: „Lýk ék hjer
Brennu-N jálssögu’ ’
Hann hafði aldrei sagt ,,ek” I
allri sögunni og að segja Brennu-
Njáll, er lokleysa, eins og hér
hafði farið sögu fram. Þetta hlýt-
ur að vera gert að ásettu ráði og
þjóna tilgangi. Þekkt og fræg er
gátu- og önnur felufræði I ritverk-
um og íslenska málið er svo
auðugt af tilfyndni I því efni.
Menn geta kallað veturinn Vind-
svalsbúr, en það er gáta sem
auðvelt er að ráða, kunni menn
til, en það er Islenska málið að
kunna til orðfæris. Menn höfðu
bundið nöfn sln I málgátum og oft
svo flókið að vit þurfti til að vita
þýöinguna, þvi orðfræðina
vantaði. Mér datt I hug, og mun
ekki vera einn um það, af öllum
sem þetta hafa athugað, að höf-
undur hefði bundið heiti sitt I
setningunni. Mér tókst að lesa:
Brjánn Eyjulvsson klerkegh., út
úr þessum orðum, og sannarlega
var freistandi að hugsa sér að
þessi maður væri sonur Eyjólfs
Sæmundssonar fróða. En Eyjólfs
er ekki getið við barneign og hafa
menn álitið hann barnlausan.
Hann var prestur, og hefði hann
átt barn, þá hlaut það að vera
óskilgetið, eða að minnsta kosti
deyja á undan föður sinum, svo
faöirinn erfi barnið, en barnið
ekki föðurinn. En menn hafa
álitiö, að þess yrði ekki vart að
Eyjólfs ættleggur erfði neitt I
Odda og engan mann telja fræöi
af honum kominn. Ég var þvl
engu bættari með þennan lestur á
málsgreininni. Hér stóð allt I
stafni og þeir, sem hafa gleymt,
eða ekki fengið að læra
fornislenska menningarsögu,
gátu farið að sýna listir slnar, og
kom fljótt I ljós að eftir þvl var
leitað.
En lengi er von á einum, segir
máltækið,og svo reynist þeim er
fræðin stunda. Ég opna
Sturlungu, II G.J. á bls. 305. Þar
segir að þeir bræður, Böðvar og
Sturla Þórðarsynir, voru að fara
frá Sauðafelli heim til sin, út á
Snæfellsnes. „Og er þeir fóru út
eftir Skógarströnd reið á móti
þeim kona sú, er Álfheiður hét.
Hún var dóttir Eyjólfs Jónssonar,
bróður Keldna-Valgerðar. Hún
var komin frá Helgafelli og hafði
sklrt sig og fært sig I föðurætt. En
hún var þó eiginkonu-dóttir og
einkabarn Eyjólfs. En Sólveig,
(dóttir Keldna-Valgerðar kona
Sturlu á Sauðafelli) vildi ekki
taka við frændsemi hennar, áður
hún skirði sig, þvi að hún þótti
óllk frændum sinum I skapi og
aðferð. En nú er hún var skir orð-
in, sagði Sturla, (á Sauðafelli),
að hún væri orðin arfi að hálfum
Oddastað, er þeir hefðu tekið eftir
Eyjólf prest Sæmundarson, Loft-
ur prestur og Loðmundur faðir
Jóns, föður Eyjólfs, föður
Alfheiðar.”
Þetta segir Sturla Sighvatsson,
lögvirtur maður, og þetta skrifar
Sturla Þórðarson, lögsögumaður.
Þetta fer ekki milli mála. Það
sem hér fer á milli mála er, að
Loðmundur afi Eyjólfs, er ekki
sonur Sæmundar fróða, hann er
annaðhvort sonur eða sonarsonur
Eyjólfs Sæmundssonar. Hér gat
Álfheiður ekki verið arfi að fé
Sæmundar ef Loðmundur langafi
hennar hefi erft féð eða tekið i
slna vörslu. Þá átti hún þangað að
sækja féð eins og allir sem erfa,
enginn erfir nema feður sína og
frændur þeirra, og fé Eyjólfs
komið i sjóð Loðmundar og Lofts
bræðra hans, eins og hér virist
hafa verið skilið. Hér var ekki að
nefna nafn Eyjólfs við arf i öðru
skyni. Það er klárt mál. Eyjólfur
hefur átt launson og lögin eru
þannig, að I arf eftir hann gengur
ekki fyrr en skilgetinn maður, og
það er nú fyrst Eyjólfur, sem
náttúrlega heitir i ættina, sem
eignast skilgetið barn. Sturla lög-
sögumaður fer með rétt mál. I
ættartölum Oddaverja er
Eyjólfur talinn að eiga börn með
tveim konum, fjögur alls, og þar
er þessi reginvitleysa, að telja
Loömund afa hans son Sæmundar
fróða. Jón faðir Eyjólfs mundi
fæddur um 1150. Keldna-Val-
geröur átti dætur sínar með Sæ-
mundi I Odda Jónssyni litlu eftir
1200, og er reið og herská á
Sauðafelli, þegar Vatnsfirðingar
ræna þar um 1230. Jón faðir
Keldna-Valgerðar getur ekki
verið sonur Loömundar
Sæmundssonar fróða, sem ætla
má að hafi verið fæddur fyrir
1090, hafi sá maður verið til.
Skýringin á þvi, sem hér ber á
milli er sú, að Eyjólfarnir hafi
veriðtveir, synir Jóns Loðmunds-
sonar, en annar ekki talinn. Alf-
heiöur seldi Sturlu heimildir sinar
á Oddastað. Hér er fullorðið fólk
ekki að leika börn, enda mátti
arfheimta þessi fram ganga, þar
sem öll börn Sæmundar Jónsson-
ar voru óskilgetin. En þetta var
um áramótin 1237 og 38 og næstu
áramót lifði ekki Sturla. Nú er
Oddaverjar og
Njáluhöfundar
þessu efni mæna allra augu á
Odda og Oddaverja, þvi hér hefst
starfið, hér er stefnan tekin á það
markmið, sem náðist, að vera eitt
af stórmálum heims, sem afrek
Islendinga út i horni heims. Komu
nú fleiri á skák I þessu efni og
margt er hér stórt, og margt er
hér starf, sem sýnilega ekki
stendur I beinu sambandi við
Oddaverja, enda vitað, að á fleiri
stöðum var hér gengið vel til
verks.
Eitt af þeim verkum, sem kem-
ur fram I þessum fornverkum, er
bókin Njáls-saga. öðrum fremur
hefur hún þótt mikið og frægt
verk, innan lands og utan. öðrum
bókum fremur hefur hún þótt
benda á það, að hún væri runnin
undan rótum Oddaverja. Bókin er
stór, efnið mikið og stórbrotið, en
misjafnt hvað fræðin, sem hún
flytur,mega sýnast örugg eins og
frá þeim er gengið. Bókin segir
frá fólki I heiðni en metur allt á
kristinn siðferðislegan anda, og
örlögin gerast af þvl að þessu
Benedikt Gislason frá Hofteigi
það vist að Eyjólfur á launson og
hann gæti vist heitið Brjánn. Hitt
ætla ég þó heldur, að hann heiti
þvl nafni er fela megi I írsku
nafni, og þó vera rétt tákn, þeim
er kann að ráða. Það hefur verið
mikil þraut að búa til setninguna
og skjóta fram hjá rökhyggjumáli
með Brennu-Njál. Ég verð nú að
leggja einn á stað með þennan
launson Eyjólfs og þarf að fara
allvlða.
Ég geri það, að Eyjólfur sé
fæddur um 1080, og eignist laun-
soninn um 1102-05. Biskups-
stóllinn er settur á Hólum 1106, og
llklega liður ekki á löngu að þarna
er hann fenginn Jóni biskupi til
fósturs og kennslu. 1 skólann þar
kemur fljótlega Jón
Þorvarðarson, kallaður svarti, og
er eflaust sonur Þorvarðar, ætt-
göfugs manns, sem búið hefur i
Hvammi I Vatnsdal og átti
Þóreyju dóttur Sæmundar fróða,
og heitir Þorvarður Ólafsson.
Karl ábóti er sýnilega sonur
þessa Jóns og á Hvamm. Annar
maður kemur þarna fljótlega um
tektar aldur. Hann heitir Klængur
Þorsteinsson og verður lengi I
dvöl á Hólum og gerist mikil-
virkur rithöfundur, segir Jóns
biskups saga,og slðar er hann tal-
inn gott skáld.Hungurvaka. Hann
var f. 1102. Jón biskup deyr 1121
og á stólinn kemur næsta ár,
Ketill Þorsteinsson. Hann og
Sæmundur fróði eru systkinabörn
Eyjólfs halta Guðmundarsonar
rlka. Og hafi nú launsonur Eyjólfs
ekki komið fyrr i Hóla, þá kemur
hann það nú. Klængur er að byrja
að rita og nátturlega að kveða.
Bróðir Ketils biskups heitir Dálk-
ur. Hann dvelur eflaust með
bróður slnum á Hólum umsjónar-
maöur á búi hans, ef til vill, og
það gerist kært með Dálki og
launsyni Eyjólfs og kannske
gerist Dálkur einskonar fóstri
hans um stund. Hann lærir þó
mest af Klængi og fer að langa til
að rita bækur eins og hann eða
gera sér grein fyrir þvi, hvar
bókarefni er að finna.
Arin liða. Launsonur Eyjólfs
tekur prestsvigslu og fær sér
fylgikonu og tekur að eiga börn.
Það kemur árið 1133. Þá andast
Þorlákur biskup i Skálholti þ. 31.
janúar. Biskupsefni er til staðar,
eflaust fóstursonur og allnáinn
frændi Sæmundar fróða, hann
heitir Magnús Einarsson.
Sæmundur kemur honum i
biskupskjör og andast svo 22. mai
um vorið. Þvi varð ekki Eyjólfur
biskup? Var það fyrir launson-
inn? Varla! En Eyjólfur er
fjórmenningur við Magnús
biskup og launsonur hans fær
prestssetur einhversstaðar nærri
Skálholti —- á kannske sjálfur
Gaulverjabæ! Hann ritar bækur,
eflaust Njálu um 1140 — fyrir og
eftir,— Hann fylgist með Klængi
vini sinum og segir kanske „mörg
þægileg ráð fæ ég af Klængi”! Og
nú fær hann að vita það, að
Klængur hefur ort eitt dásamlegt
kvæði, en siðan kallast Sólarljóð
og einmitt birfdur heiti sitt, stöðu
og staðfestu i einn fimm vlsna
kafla, kannske, þann siðasta, þvi
ekki eru nema tvær visur i
fimmta kaflanum og geta verið
ortar siðar, ef til vill af öðrum.
Það telur þó enginn sig vita hver
ort hefur Sólarljóð — þau eru
bara ortá 12. öld segja fræðin. En
upp úr háandlegheitum I kvæðinu
og I nýjum kafla segir skáldið:
Hringvör og Listvör
setja I Herðls dyrum
organ stóli á.
Það er engin kenningafræði til
þessara heita, en við vitum að
hamarinn er Hringvör og töngin
Listvör og þegar þau sitja á
organstóli I Herðisdyrum, vitum
við að þau sitja á steðjanum I
smiðjudyrunum, en steðjinn heit-
ir Klængur, hljómurinn I steðjan-
um heitir Klang. Klængur hefur
þvl bundið nafn sitt við ljóðin. Og
hvað hugsar launsonur Eyjólfs?
Það væri gaman að binda heiti
sitt neðan við Njálu! Það verður
auðvitað yfirlegu þraut, þvi það
eitt verður að segja sem er þó i
beinu sambandi við söguna. Þeir
urðu fleiri að liggja yfir þvi að
binda nöfn sin, eða gera dulmál,
og launsyni Eyjólfs tekst það nú
með því að gera gátu um sitt nafn
og nota útlent orð til þess. Hann
getur lika verið alinn upp i Odda
en þá elnar honum skapið við að
sjá konungsdóttursoninn alast
Framhald á 41. siðu.