Þjóðviljinn - 10.09.1977, Blaðsíða 7

Þjóðviljinn - 10.09.1977, Blaðsíða 7
Laugardagur 10. september 1977 ÞJÓÐVILJINN — SÍDA 7 Barátta sósialista tengist heimssögulegri þróun mannkynsins á langri vegferð frá hálfsiðun til siðmenningar Hjalti Kristgeirsson Hreyfiafl sögunnar í sjálfum okkur Góðu heilli hafa þessir dálkar orðið vettvangur nokkurra skoðanaskipta. Sannarlega yar kominn timi til þess að „orð sér af orði / orðs leitaði" á siðum Þjóðviljans meðal lesenda blaðsins. Þetta er fyrir sitt leyti visir að þeirri félagsgerð sem sósialistar vilja smiða: að lesendur dagblaðanna verði jafnframt skrifendur þeirra. Þannig gangi tjáskipti i báðar áttir en verði ekki boðsending i eina átt aðeins frá launaðri stétt skrifara. Það á að geta verið uppbyggi- legt þegar einn visar til skrifa annars, byggir á þvi sem hann hefur lagt til mála, samsinnir eða leggst á móti eftir atvikum. Þetta er hluti þeirrar þjóð - félagsumræðu sem á að vera forsenda athafna þar sem lýöræði ríkir. Fyrir nokkru ritaði Gunnar Karlsson sagnfærðingur hug- vekju um þjóðfélagsgerðina á íslandi (24/8): Er hér auðvalds- skipulag? Likist hagkerfið ekki fremurlénsveldi? — fjármagnið er veitt að léni nú svipað og land var fyrrum á miðöld Evrópu. I dagskrárgrein sinni benti GK réttilega á það, hvað islenskir kapitalistar eru óburðugir, hafa litið eigið fé i veltunni en eiga allt undir náð úthlutunarstjóra hjá bönkunum, fjárfestingar- sjóðum og öðrum rikisstofn- unum. Bókhaldslegur halla- rekstur er regla fremur en undantekning, en verðbólgan sér um að jafna metin og riflega það. Þetta hefur að sjálfsögðu afleiðingar fyrir kjarabaráttu launafólks, og sósialistar hljóta að taka tillit til þess i baráttu sinni fyrir þjóðfélagi annarra gilda en þeirra sem kapital- isminn hossar hæst. Brýn þörf er á þvi að islenskir sósialistar átti sig á sérkennum þessa þjóðfélags sem þeir búa i og séu ófeimnir við djarftækar samlikingar og sögulegar hlið- stæður. Það er um að gera fyrir okkur að skerpa utlinur fyrir- brigðanna i kringum okkur, þvi blæja vanans leitast við að má þær út. Ekki skil ég GK svo, að hann sé i reynd að draga i efa auðvaldsnáttúru þjóðfélagsins hér og nú. Vöruformið er rikjandi, jafnt i framleiðslu sem dreifingu efnislegra gæða, og menn neyðast til að selja vinnuafl sitt sér til lifsfram - færis. Þetta eru megindrættir kapitalismans, svo hérlendis sem annars staðar, einföld yfir- lýsing um þetta dugar skammt til greiningar á margvíslegum vanda dagsins, i efnahags- og menningarlífi.Istjórnmálum og stéttabaráttu. Nú langar mig, leikmanninn, til að seilast inn á svið sagn- fræðinnar og hafa þar uppi óábyrgt hjal. Kaþítalismi — lénsveldi: Þetta eru kunnugleg orð um sérstök þjóðfélagsform, einskonar merkispjöld eða áritanir á leiðir i völundarhUsi sögunnar. Mig minnir að við höfum haft fleiri svona merki- spjöld i gamla daga, gott ef þau voru ekki 5; frumkommúnismi, þrælahald, lénsveldi, kapital- ismi og sósialismi. Fyrsta og siðasta þjóðfélagsformið i upptalningunni voru án stétt- skiptingar og arðráns, en I hinum eignast yfirstétt amk. hluta af vinnuafurðum undir- stéttar með þvi að einoka svo og svo mikið af lifi hennar eða lifs- skilyrðum (þrælinn, landið, vinnugögnin). Taliðvarað þetta væru bæði söguskeið og þroska- skeið I sögu mannkynsins frá frumstæði til fullkomnunar, og mætti marka það á æ afkasta- meiri framleiðslutækjum. Af þessu leiddi að erfitt var að hugsa sér, að hlaupið væri yfir eitthvert þessara timaskeiða, og eins hitt, að staðnæmst væri fyrir fullt og allt á einhverju þeirra, áður en fullkomnun væri náð. Og auðvitað lá leiðin alltaf áfram en ekki afturábak. Nú er það ekki ámælisvert, aö sósialistar liti á baráttu sina sem hluta af heimssögulegri þróun frá hálfsiðun til siðmenn- ingar. En hvað skyldu þessi spjöld eða skilti gagna okkur mikið við að öðlast skilning & fortið og framtfð? Hugum að islenskri sögu. Hvernig eigum við aö merkja það þjóðfelag sem landnáms- menn og fyrstu kynslóðir tslcndinga bjuggu sér i landinu? Var það frumkommtínismi? Tæplega, þvi að islendingasögur greina frá talsverðri stétta- skiptingu meðal frjálsra manna, og svo voru þrælar. Var það þá þrælahald? Nei, þræíarnir skiptu engu meginmáli við öflun lifsnauðsynja, nema eftilvill á búi einstaka höfðingja og þá um skamma hrið (engin endur- nýjun). Var það lénsveldi? Varla, þvi engar heimildir eru (mér kunnar) um jarðaraf- gjöld, kvaðavinnu og þvi- umlikt. Var þá islenska þjóðveldið á fyrstu öldum sinum svo einstakt að það rúmist ekki innan neins þess þjóðfélags- forms sem talið var hér að framan? Rétt er að láta af öllum ólfk- indalátym. íslenskt þjtíðfélag er auðvitað ekkert einstakt, og sú söguskoðun sem ekki rúmar það er harla litils virði. Söguskoðun hinna 5 þjóðfélagsforma taldist þóum skeið góður marxismi, og höfuðsynd öllum marxistum að efast um algildi þeirra. I þa daga var öll veröldin dregin svo einföldum dráttum og þjóð- félags- eða sögugreining bundin við það eitt að setja inn I formúlur. Slik heimsmynd er nú hrunin, enda reyndist „alræði öreiganna" ekki undanfari neins sósialisma heldur nýrrar kúgandi þjóðfélagsgeröar, áður óþekktrar. Sósialistar urðu að fara að fletta upp i bókum sinum og hugsa uppá nýtt. Það kom I ljós að gamli Marx var hafður fyrir rangri sök. Fáir höfundar eru eins óbundnir af kreddum við lýsingar og grein- ingar á þjóðfélaginu, hvort sem er samtlma sins eða horfinna alda. Sú söguskoðun sem fram hafði verið borin I nafni Marx, var öðrum þræði óleyfileg ein- földun á hugsun hans, hinum þræði hrein fölsun. Ór sjóöi Marx má reiða fram efni I miklu fleira en 5 aðskildar þjóðfélags- gerðir og að auki finna flöt á margskonar blöndun þeirra og tengslum. Margt fleira en „efnalegi grundvöllurinn", framleiðsluöflin, orkar á þjóð- félagsformin til myndbreyi- inga^ hreyfiöflin eru fyrst og fremst félagslegs eðlis. Og þvi fer fjarri að ein gerðin taki við af annarri i skyldubundinni röð einsog um væri að ræða þraut- skipulagðan kappleik ellegar þroskaskeið barns. Ætli það láti ekki nærri að þjóðfélagsgerð fyrstu íslend- inganna hafi verið germanskt ættsveitaskipulag I upplausn? (Það er víst ekki ný stað- hæfing!). Siðan hafi tekið við visir að lénsveldi sem hin alþjóðlega lénsveldisstofnun, kirkjan, hafi átt drýgstan hlut I að skapa (tiundarlög, söfnun kirkjueigna). Skipulag kirkj- unnar ól af sér lénsmannaveldi við hlið hennar, og hUn krafðist konungs yfir þeim að svo miklu leyti sem þeir gerðu það ekki sjálfir. Þá komu kyrrstæðar aldir lénsveldis serri var að mestu leyti innlent en furðu Hkt evrópskri fyrirmynd sinni (að visu einfaldara .i sniðum og vantaði þéttbýli verslunar og iðnfélaga). Los á lénsskipu- laginu úti I álfu / Danmörku með siðaskiptum, einveldi, auk- inni jarðaeign konungs, einok- unarverslun og byrjandi kapi- taliskri þróun þar svipti Islend- inga sinni cigin yfirstétt en setti ekkert i staðinn (mismunandi efnahagur bænda var frekar lagskipting en stéttskipting, embættismenn voru ef svo mætti segja ekki stéttbundnir efnahagsundirstöðunni). Þess vegna var hér sérkennilega lítið stéttskipt bændasamfélag þegar gerist þrennt I senn: þjtíðernis- hreyfing af evrópskum toga grefur um sig á fslandi, efna- hagstengslin við fsland verða utanveltu i dönsku efnahagsllfi, verkmenning eflist hér I sveit- um en einkum þó við sjávar- siðuna. Svo virðist vera sem þetta stýfða, fyrrverandi lénsveldis- þjóðfélag hér á íslandi hafi þrátt fyrir allt sjálft búið yfir endurnýjunarmætti og breyt- ingarhvöt. Athugum að atvinnutækni og framleiðni vinnunnar er að lik- indum óbreytt frá þvi land var albyggt og framyfir 1800, en þjóðfélagið tekur amk. tvisvar stakkaskiptum á þeim tima, i bæði skiptin vegna erlendrar Ihlutunar. En nú taka tslendingar ingarað stýraþróunþjóðfélags- ins að mestu einir, þótt ekki sé þarmeð sagt að það hafi beinlin- is verið eftir áttavita. Eða er það ekki rétt að íslendingar hafi sjálfir skapað sitt auðvalds- skipulag, en Danir ekki fært okkur það aö gjöf? Auövitaö kom stuðningur erlendis frá þó hann væri óbeinn og ekki hægt að telja hann frumorsök. (Utan- rikisverslun: nýr markaöur i Bretlandi. Fyrirmynd: norskar sikiar- og hvalstöðvar. Erlent fjarmagn í Islandsbanka: flýtti fyrir uppbyggingu). En áhrifa- öfl gamla bændasamfélagsins voru tívirk og gufuðu upp. Mér sýnist þvi að fyrsta Jþjóð - félagsgerðin sem Islendingar hafa sjálfir skapað án verulegs þrýstings erlendis frá, sé reyndar auðvaldsskipulagið, og er þá ekki talið með það fyrsta sem forfeður okkar fluttu hingað með sér. Það að þetta gerist án hluttöku sterkrar inn- lendrar yfirstéttar hefur haft heillavænleg áhrif á þrðun félagslegra tengsla á þessari öld, gert þjóðfélagið opnara (aukið hreyfanleika milli þjóðfélagsstétta), gert það mannúðlegra, næmara fyrir breytingum og móttækilegra fyrir boðskapnum um afnám stéttaþjóðfélagsins og sköpun hins samvirka sósíallska þjóðfélags, þar sem ekki eru lengur starfsstéttir I föstum hlutverkum en skilyrði tryggð fyrir „frjálsri þróun einstak- lings og heildar" (Marx). Norræn myndlist að Kjarvalsstöðum hefur áöurfariö víöa um Norðurlönd Uimið að uppsetningu sýningarinnar i dag verður opnuð að Kjar- valsstöðum norræn myndlistar- sýning, sem farið hefur víða um Norðurlönd og nefnist hér ,,Aug- -liti til auglitis" en hún var kölluð ,,öga mot öga" á Norðurlöndun- um. A þessari sýningu eiga um 25 listamennfrá tslandi, Danmörku, Noregi, Sviþjóð og Finnlandi verk, og eru islensku þátttakend- urnir þau Agiist Petersen, Blómey Stefánsdóttir, Hildur Hákon a rdó ttir , Hringur Jóhannesson, Óskar Magnússon ogTryggvi Ólafsson. Þessi sýning kemur hingað á vegum Norræna myndlistar- bandalagsins og Fél. isl. mynd- listarmanna, sem er aðili aö þvl, en það er norrænn menningar- málasjóður sem hefur að nokkru leyti f jármagnaö sýninguna. Frá árinu 1946 gekkst Norræna mynd- listabandalagið fyrir norrænum samsýningum og var hin siðasta þeirra haldin að Kjarvalsstöðum árið 1972. En að henni lokinni var ákveðið að hætta um stundarsak- irsjíningum iþessuformiog leita nýrra leiða, og var sænska list- fræðingnum Staffan Cullberg sið- an falið að setja saman norræna sýningu á nýjan hatt. Hann varði tveimurárum (1975-1976) iundir- búning sýningarinnar, ferðaðist um Norðurlöndin, sá ýmsar sýningar og talaöi við listamenn. Arangurinn af þessu starfi var svo sýningin ,,Augliti til auglitis", sem fyrst var opnuö 19. nóvember 1976Í Stokkhólmi, og er nii komin hingað. Staffan Cullbefg gat ekki sjálf- urkomið til tslands, og stjórnaöi þvi norskur listamaöur Bárd Breivik uppsetningu sýningar- innar fyrir hann. Þegar frétta- menn litu inn að Kjarvalsstöðum voru menn i óða önn að koma verkunum fyrir. Þau sem þarna voruaö starfi sögöu að fyrir Cull- berg hefði vakað að sýna ýmsar andstæður i þjóðfélagi nútlmans á Norðurlöndum og koma fram með vissa túlkun á þessu þjóð- félagi. Vildi hann sýna andstæð- urnar milli sveita- og borgar- menningar, manns og nátturu og sýna verk þeirra, sem enn eru i tengslum við forna lifnaöarhætti, þeirra sem tUlka borgarþjóöfélag nútimans, og svo þeirra sem eru að leita aftur aö nýjum tengslum við fortlð og náttúru. Meðal þátt- takenda eru t.d. óskar Magnús- son og Blómey Stefánsdtíttir i snertingu við náttúruna og forna tækni og lifshætti, og sama má segja um finnska lappann Andreas Alariesto. Bárd Breivik erhinsvegar dæmium mann sem er að leita aftur til fornra Hfs- hátta. A sýningunni eru nokkrar ljósmyndir af hinu umdeilda borgarhverfi Kristianíu, en ibiiar þess leita að nýjum llfsformum með beinum aðgerðum en nota ekki listaverk sem miðil. Sýningin stendur hér yfir dag- ana 10. til 25. september, og er þetta slðasti staöurinn þar sem hún verður sett upp. Hún var, eins og áður var sagt, opnuö í Stokk- hólmi 19. nóvember 1976. Þaðan fór hiln til Óslóar, siðan til Berg- en og til Helsinki. 1 sumar var sýningin i Nikulásarkirkjunni I Kaupmannahöfn, og slðan var hun sett upp i Alaborg áður en hún kom hingað. Mikið hefur að sögn verið rætt ög ritað um þessa sýningu og hefur hUn fengið all- misjafna dóma eins og gerist og gengur. 1 Svíþjóð fékk hUn einna besta dóma, og var framlagi Islands þar hrósað. f Danmörku voru dómarnir hiris vegar siðri og var sýningin kölluö „norræn ringulreið" i dagblaðinu Politik- Sjukiahoiel Rauða krosains aru á Akurayri og i Raykjavik. RAUÐI KROSSISLANDS

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.