Dagblaðið Vísir - DV - 12.01.2002, Side 20

20
LAUGARDAGUR 12. JANÚAR 2002
Helgarblað_________________________________________________________________________________________________DV
Umsjón
Ragnar Ingi
Aðalsteinsson
Ekki vil ég yrkja níð
um afköstin hjá Guði
Nýlega kom út vlsnabók sem heit-
ir Raddir úr Borgarfirði. Bókin er
160 blaðsíður og þar er að fmna vís-
ur og annan kveðskap eftir 45 hag-
yrðinga og skáld sem eiga það sam-
eiginlegt að tengjast Borgarfirði
syðra á einhvern hátt. Það er Dag-
bjartur Dagbjartsson á Refsstöðum
sem sér um útgáfuna en Tíðinda-
menn ehf. gefa út. Hver höfundur
fær rúm í bókinni á tveimur til
fimm blaðsíðum og framlagi hvers
og eins fylgir örstutt kynning á höf-
undinum. Bókin er vel unnin og
uppsett og vísumar skemmtilegar.
Þeir Borgfirðingar eiga heiður skil-
inn fyrir að halda til haga þessum
perlum vísnahefðarinnar. Hér verða
nú sýnd fáein sýnishom úr bókinni.
Við byrjum á vísu eftir Ásmund
Guðmundsson frá Auðsstöðum, orta
á útmánuðum:
Þó aö fönn í frosti braki
fegri og betri gefur heit
að vita senn af vœngjataki
vorsins uppi i Hálsasveit.
Næst er vísa eftir fyrmefndan Dag-
bjart á Refsstöðum:
Eftir heimsins œvibrokk
er ég lúinn, Drottinn.
Geföu mér nú skárri skrokk
og skvettu í lukkupottinn.
Erlingur Jóhannesson orti einhvem
tima í kuldakasti:
Bandarísk rannsókn sýnir fram á fasta söguþræöi í ástarsamböndum:
Við lifum í ástarsögum
- er makinn þinn með Hallgerðarheilkennið?
Einhver vinsælasta klisja sam-
tímans er um að lífið sé leiksvið.
Þeir sem hafa einhvern tíma farið í
leikhús vita að svo er alls ekki. Líf-
ið er nefnilega afskaplega ólíkt leik-
sviðinu. Fæst viljum við trúa því að
búið sé að skrifa handritið að lífi
okkar, við vitum að það er enginn
hvíslari, enginn sviðsmaður á kant-
inum, lýsingin er fyrir neðan allar
hellur, ekkert hlé og síðast en ekki
síst þá stendur enginn upp og klapp-
ar að lokinni sýningu, einfaldlega af
því sýningunni lýkur aldrei. Við
fáum aldrei að hneigja okkur og
njóta sviðsljóssins og forsetinn er
aldrei í salnum.
Aftur og aftur og aftur
Sálfræðingurinn Robert J. Stern-
berg hefur ekki gefið frá sér yfirlýs-
ingar varðandi leiksviðsklisjuna en
hann hefur hins vegar skrifað heila
bók um það hvemig mannfólkið
hagar ástalífi sínu samkvæmt
ákveðnum sögum. Þessi ágæti sál-
fræöingur hefur í bók, sem hann
nefnir Love Is a Story eða Ástin er
saga, velt því fyrir sér hvers vegna
ástarsambönd eru oft jafn ófyrirsjá-
anleg og raun ber vitni og af hverju
sum hjónabönd endast von úr viti á
meðan önnur brenna í vítislogum
eftir örfáa mánuöi. Stemberg gerir
sérstaklega að umtalsefni þegar fólk
gerir ítrekað sömu mistökin í ástar-
samböndum aftur og aftur. Hann
veltir upp spurningunni um það
hvort þetta sé allt saman fyrir fram
ákveðið; hvort fólk skrifi sig sem
persónur inn i ákveðna ástarsögu
sem það sleppur síðan ekki út úr
fyrr en það áttar sig á söguþræðin-
um.
Algjör ást...
Reynsla margra af lestri amer-
ískra sálfræðiverka fyrir almenning
er sú að í þeim sé ekkert að finna
sem ekki er útskýrt miklu betur í
góðum skáldverkum. Þetta bendir
Stemberg á í sinni almennu sál-
fræðibók(!) „Á ákveðnu stigi sjá
leikmenn oft það sem sálfræðingar
koma ekki auga á: að ást tveggja
einstaklinga fylgir ákveðinni sögu,“
segir Robert J. Sternberg. „Ef við
viljum skilja ástina verðum við að
skilja þær sögur sem stjórna skoð-
unum okkar og væntingum til ást-
arinnar. Við byrjum að skrifa þess-
ar sögur sem böm og þær spá fyrir
um mynstrið sem ástalíf okkar
verður í. Sem betur fer getum við
lært að endurskrifa þær.“
Stemberg segist hafa komið með
þessar kenningar vegna óánægju
með hvað fræðingar, og hann sjálf-
ur meðtalinn, voru að skrifa um ást-
ina. „Ég hafði áður lagt fram kenn-
ingar um þríhyrning ástarinnar og
lagði þar til að ástin væri sett sam-
an úr þremur frumþáttum: nánd,
ástríðu og skuldbindingu. Ólík ást-
arsambönd eru ólík samsetning
þessara þriggja þátta. Algjör ást
þarfnast allra þriggja. En kenningin
svaraði ekki mikilvægri spumingu:
hvað gerir manneskju að þeim
elskanda sem hún er? Og hvað dreg-
ur hana að öðrum? Ég þurfti að
grafa dýpra til að skilja uppruna
ástarinar. Ég fann hann í sögum."
Martröð í Álmstræti
Rannsóknir Stembergs leiddu í
ljós að sumar sögur voru erfiðari en
aðrar. Þar nefnir hann til sögunnar
viðskiptasöguna, hryllingssöguna,
glæpasöguna, lögreglusöguna („Það
er mér nauðsynlegt að fylgjast með
ferðum maka mins“), endurbatasög-
una („Ég hjálpa fólki oft komast aft-
ur á rétta braut í lífi sínu“), vísinda-
skáldsöguna („Ég laðast að óvenju-
legu og undarlegu fólki“) og leikhús-
sögur („Ég laðast að fólki í ólíkum
hlutverkum").
Sternberg segir að þegar hann
ræði við fólk sem hafi skilið sé saga
hjóna oft gjörólík þótt þau hafi
sannanlega staðið í sama skilnaðin-
um; hvort á sér ólíka sögu. „Það
mikilvægasta í heilbrigðu, ham-
ingjuríku sambandi er að sögur
beggja séu samræmanlegar - það er
að segja að fólk hafi sömu vænting-
ar til lífsins." Hann nefnir að í rann-
sókn Hojjats og Bames frá árinu
1998 komi þetta sama í ljós.
Sögurnar sem fólk lifir sig inn í
eru misjafnar og eins og við vitum
þá eru ekki allar persónur jafn
lukkulegar með örlög sin. Sumt fólk
virðist haldið eins konar sjálfseyð-
ingarhvöt og lifir í hættulegum sög-
um sem skaða það. Sá sem lifir sig
inn í hryllingssögu veldur sjálfum
sér og sambandinu miklum skaða
þegar sú saga byrjar að brjótast í
gegn og sambandið verður eins og
Nightmare on Elmstreet. Fólk
kvartar oft yfir þvi aö öll sambönd
þess endi með skelfingu því það
velji sér alltaf sömu aumingjana til
að byrja með; það segist vera óhepp-
ið í ástum. Þetta segir Sternberg að
sé ekki rétt heldur sé fólk einungis
að velja persónur sem falla að sögu-
þræðinum sem þaö lifir eftir.
Höfundar frá fæðingu
Eftir því sem Sternberg segir þá
hefst mótun sögunnar strax eftir
fæðingu, byggðar á persónuleika,
reynslu barnsins fyrstu vikurnar og
það sem það lærir af samskiptum
foreldra sinna. Þar að auki kemur
inn upplifun okkar á skáldverkum,
kvikmyndum, leikritum, sjónvarpi
og þess háttar.
Vinsældir sagna eru mjög mis-
jafnar. Feröasagan var mjög vinsæl
en höföaði fremur til kvenna en
karla. Karlar vildu frekar listasögu
eða klámsögu. í ferðasögunni lítur
fólk svo á að sambandið sé upphaf
ákveðins ferðalags en klámsagan
gengur meira út á frumleg uppá-
tæki og frjálslyndi í kynlífi (en ekki
hvað). Garðyrkjusagan og kímnisag-
an voru líka vinsælar en í þeirri
fyrrnefndu er gert ráð fyrir því að
það þurfi að vökva og næra sam-
bandið eins og garðagróður. Kímni-
sagan setur fólki þær skorður að
ekki má líta alvarlegum augum á
sambandið.
Óvinsælustu sögurnar voru hryll-
ingssagan, kollektífa sagan og
stjórnunarsagan. I hryllingssögunni
hefur fólk mest gaman af því að
hrella aðra eða lendir því að mak-
inn er eins og Freddy Krueger. I
kollektífu sögunni má segja að fólk
berjist við raðsambönd þar sem
annars vegar er um að ræða rað-
tengd sambönd (eitt tekur við af
öðru) og hins vegar hliðtengd sam-
bönd (sem lýsir sér í því að viðkom-
andi hefur mörg sambönd i gangi í
einu).
Hallgerðarheilkennið
Við upphaf sambanda ætti fólk
að taka sér góöan tíma í að velta
söguþræðinum fyrir sér og hvers
konar persóna það er sem verið er
að slá sér upp með. Er mótleikar-
inn Hallgerður langbrók sem hafði
ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir
hinn ástsjúka Gunnar Hámundar-
son (í þessu tilfelli mætti tala um
Hallgerðarheilkennið sem ein-
kennist af tilhneigingum til að láta
fóstra sína aflifa menn)? Er mót-
leikarinn kannski Hinrik IV, Ingj-
aldsfiflið, Pocahontas, Kristur,
Sherlock Holmes eða Páll úr
Englum alheimsins? Þetta verður
fólk að hafa á hreinu, annars gæti
farið illa.
Gisli Þorbergsson frá Augastöðum
orti um mann sem hóf sambúð með
konu númer tvö:
Skeytir ekki um boö né bönn,
beygir út af línum.
Hefur byrjað aöra önn
á œviferli sínum.
Sú næsta er eftir Guðmund Sigur-
jónsson frá Valbjamarvöllum og þaríh-
ast ekki skýringa:
Yfir okkur laumast lœgöir,
leiðum veörum stýra þœr
en nú verð ég aö hafa hœgðir.
„Hvar er Mogginn frá í gær?“
Jakob Jónsson á Varmalæk orti um
Kröfluævintýrið:
Við Kröflu er unnió í ergi og gríó,
menn eflast vió hverja raun,
svo mannvirkin veröi i tœka tió
tilbúin undir hraun.
Ólafur Gunnarsson frá Gilsfjarðar-
múla á næstu vísu:
Rölti ég vió rollurnar,
raula mér til skemmtunar
klámvísur um kvennafar
kossa, rúm og þesskonar.
Nokkru fyrir fyrstu sveitarstjórnar-
kosningar í Borgarfjarðarsveit fór að
kvisast hverjir væru að koma saman
lista.'Þá orti Vigfús Pétursson, Hægindi:
Þetta verður fríóur flokkur,
frœgóarsólin óöum rís.
Valið lió sem varla nokkur
viti borinn maóur kýs.
Þorsteinn Þorsteinsson, Skálpastöð-
um, var á ferð um Þverárhlíð:
Ekki vil égyrkja níó
um afköstin hjá Guói,
en þegar hann gerói Þverárhlíó,
þá var hann ekki í stuöi.
Við endum á vísu eftir Þórdísi Sig-
urbjömsdóttur, Hrísum, sem hún
gerði um Kristján Hreinsson:
í kexrugluöum kvæóamekki
Kristján finnur meiningar
sem höfundarnir höfóu ekki
hugmynd um að vœru þar.
ria@ismennt.is
Hjón aldarinnar
Nokkru eftir brúðkaup aldarinnar kom skilnaður aldarinnar. í hvaða ástarsögu Díana og Karl hafa lifað sig inn í hefur ekki verið rannsakað en þaö er
taliö fullvíst að venjulegt fólk lifi sig mjög inn í ákveðnar ástarsögur. Söguþráðinn byrjum við að semja strax eftir útkomu úr mæðrum okkar.
Kuldagrimmd var linnulaus,
líka rokur haróar,
burnn oft hjá bœndum fraus
bara á leið til jaróar.