Dagblaðið Vísir - DV - 12.01.2002, Side 28

28
Eina fyrirmyndin er lífið
Hallgrímur Helgason hefur nóg að gera þessa dagana bara við að fylgjast með
viðbrögðum við síðustu skáldsögu sinni, Höfundi íslands. Hann ræðir um bók-
ina, Laxness, kommúnismann og listina.
Helgarblað
Enginn vafi leikur á því að
Höfundur íslands er um-
deildasta skáldsaga seinni
ára á íslandi. Umræðan hófst á út-
gáfudegi og fór síðan á mikið flug
eftir að Hannes Hólmsteinn Gissur-
arson skrifaði lofsamlega grein um
bókina í Morgunblaðið. Tæpum
mánuði síðar eru enn að birtast í
blöðum og á Netinu greinar um Höf-
und íslands. Þetta er skáldsagan
sem menn eru að lesa og taka af-
stöðu til. Reyndar ber umræðan
nokkum keim af því að menn rýni í
skáldsöguna eins og væri hún heim-
ild um lif Halldórs Laxness. Fyrsta
spurningin til höfundarins Hall-
grims Helgasonar er því sú hvort
honum þyki menn setja of mikið
samasemmerki á milli aðalpersón-
unnar Einars J. Grímssonar og
Halldórs Laxness.
„Það væri barnalegt af mér að
segja að Einar J. Grímsson væri
ekki að einhverju leyti byggður á
Halldóri Kiljan Laxness. Hins vegar
er álíka bamalegt af mönnum að
setja samasemmerki á milli þeirra.
Annar er skáldskapur, hinn var
veruleiki," svarar Hcillgrímur. „Nú
veit ég að íslendingar trúa engu fyrr
en þeir sjá það á prenti og hin raun-
verulega Hallgerður Höskuldsdóttir
langbrók er sjálfsagt einhvers stað-
ar enn að sýta þá meðferð sem hún
hlaut í Njálu, en ég vil þó biðja
landa mína að doka aöeins við eftir
hinni raunverulegu ævisögu Hall-
dórs Laxness áður en þeir kjalfesta
sér mynd af skáldinu.
Hannes Hólmsteinn skrifaði grein í
Moggann og var ansi naskur að sjá út
fyrirmyndir að sumum persónum í
bókinni. Umfjöllun hans um pólitísk af-
skipti Laxness var einnig þörf en hann
gengur þó of langt þegar hann segir: „I
líki Einars J. Grímssonar er Halldór
Kiljan Laxness kaldlyndur maöur og
sjálíhverfur." Ég þekkti Halldór Lax-
ness ekki neitt, hitti hann aldrei og veit
ekkert hvemig hann var til borðs og
sængur. Og ásökunum Eiriks Eiriks-
sonar í Morgunblaðinu um síðustu
helgi þess efnis að í bókinni sé ekki
bara að finna Halldór Laxness heldur
og eiginkonu hans og dætur vísa ég á
bug. Einar J. Grímsson var kvæntur
allt annarri konu og eignaðist með
henni tvo syni sem nú eru reyndar bú-
settir í New York. íslenskir bókstafs-
trúarmenn gætu hæglega haft samband
við þá félaga og fengið kyn þeirra stað-
fest af þeim sjáifum í gegnum síma eða
tölvupóst. Þeir em langt frá þvi að vera
dætur Halldórs Laxness."
- Hvert er viðhorf þitt til Laxness og
verka hans? Hafa þau haft varanleg
áhrif á þig?
„Þegar maður var tvítugur var hann
sólin sjálf. Hver einasti stafur í hans
mikla verki var sólstafur. Manni
fannst það allt vera gull. Sumt var að-
eins bamagull, annað glóir enn. Eng-
inn höfundur hefur samt haft jafn sterk
áhrif á mig, og hið ferilslega fordæmi
hans var kraftaverk sem enn gefur
okkur kraft til verka. Mér og minum
kynslóðum þótti til dæmis still hans og
stafsetningarmáti stórkostlegur en svo
kemur kynslóð dóttur minnar sem
flnnst það óþolandi að hann þurfi að
skrifa „spurníng" í stað „spumingar",
„vinirbrauð" í stað „vínarbrauðs" og
stundum „fogl“ í stað „fugls". Halldór
var auðvitað óttalegur páfugl i stíl.
Kannski fyrnist hann fyrr fyrir vikið.
En maður sem skrifar setningar eins
og þessa er auðvitaö snillingur: „Nú
með því að núítar þekkja eigi réttlæti,
þá bjarga þeir Þormóði skáldi óvin sin-
um frá dauða og gera að fótbroti hans
með saung".
Ég er hrifnastur af hans miklu þjóð-
félagslegu sögum eins og Sjálfstæðu
fólki og Sölku Völku en finnst síðari
sögur hans síðri. Ég héld til dæmis að
það sé aðeins dýrkun á helgimynd sem
knýr menn til þess að setja Kristnihald-
ið á svið árið 2001. Við sáum það í
Borgarleikhúsinu í haust að enginn
vegur er að blása lífi í það verk. Sú bók
á bara að fá að hvila í friði. Helsti veik-
leiki Kiljans var auðvitað hin mikla
þörf hans fyrir hugmyndakerfi og af
öllum hans þremur átrúnuðum er taó-
isminn hvað óbærilegastur."
Logar enn á rauðum týrum?
í Höfundi íslands er að finna upp-
gjör við kommúnismann, sem hefur
mælst misjafnlega fyrir. 1 grein á
Múrnum, vefsíðu unga róttæklinga,
var Hallgrímur kallaður „hinn nýi höf-
uðpáfi þessa síðara McCarthy-skeiðs
sem nú ríkir“ og sagður boða heilagt
stríð gegn kommúnistum. Spurður um
þessi orð svarar hann: „Uppljómast nú
ýmsir aíkimar okkar yndislega þjóðfé-
lags. Ég vissi ekki að múrinn stæði enn
og enn væri verið að skrifa á hann. Ég
kalla það nú bara afrek að geta kallað
nokkurn mann andkommúnista árið
2002. Eða hvemig getur maður verið á
móti því sem ekki er lengur til?“
- Hvert er viðhorf þitt til kommún-
ismans? Verða menn að gera upp
stuðning sinn við hann?
„Mestu vonbrigðin við viðbrögðin
við Höfundi íslands eru að sá grunur
læðist að manni að enn þá logi á ein-
hverjum rauðum týrum hér í nyrsta
skammdegismyrkri heimsins. Hafa
virkilega ekki allir vindar sögunnar
borist hingað upp til að slökkva á þeim
tólgarkertum? Eru 70 ár virkilega ekki
nægur reynslutími fyrir þjóðfélags-
kerfi? Féllu tugir milljóna manna til
einskis? Vilja menn ekkert læra af sög-
unni?
Ég hélt ég væri að skrifa þessa bók
að loknu kalda stríðinu, þar sem
kommúnisminn er bara söguleg stað-
reynd en ekki lifandi aíl. Mér fannst ég
ekki geta skrifað um sögu tuttugustu
aldar og sleppt mesta hitamáli hennar.
Segjum nú sem svo að Höfundurinn í
bókinni hefði verið nasisti. Átti lifsupp-
gjör hans þá ekki að innihalda neinn
vott af samviskunagi vegna glæpa
LAUGARDAGUR 12. JANÚAR 2002
DV
Hitlers? Þeir kaflar bókarinnar sem
Qalia um uppgjör gamals manns við
eigin samvisku fyrir stalínisma sinn
eru þeir sem valda mestu uppnámi.
Hvers vegna? Líklega vegna þess að
þeir snerta stalinisma HKL; þann kafla
í ævisögu hans sem enn virðist vera
tabú.
Ég held það væri hollt fyrir þessa
ungu og gömlu vinstrimenn að fara
saman á hópeflisnámskeið undir Jökli,
haldast þar í hendur og þylja nokkrar