Helgarblaðið - 30.04.1992, Blaðsíða 20

Helgarblaðið - 30.04.1992, Blaðsíða 20
Enn um kál - en mest um korn, þjóðflutninga ogþýðingu kvenna í þjóðfélaginu Helgar 20 bla aðið „Ekki er sopið kálið..." seg- ir í einhverri fornsögunni. Þetta bendir til þess að fornmenn íslenskir hafi þekkt matargerð úr káli býsna vel þótt kálrækt hafi að mestu, ef ekki alveg, fall- ið niður með svalara veður- fari eftír „Gamla sáttmála". Úr því tók við alllangur skammdegiskafli sem hefur imrkað lifnaðarhættí hér- lendrar alþýðu, að segja má, fram á þennan dag. - Án káls og blóma en með miklum rímnakveðskap og draugatrú. Hvort tveggja hefur líklega stafað af slæmri meltingu. Norrænir menn munu samt ekki hafa ræktað kál á þeim tíma þegar þeir festu bú í þeim sveitum sem nú eru kölluð Danmörk, Noregur og Svíþjóð fyrir líklega fimm til sex þúsund árum, jafnvel síðar að sumra sögn. Kornyrkju og kvik- fénað höfðu þeir haft með sér gegn um frumskóga og sléttur Evrópu austan frá Svartahafi. Káljurtir fengu þeir síðar. Matjurtir geta sagt margt um þjóðflutninga. Grasafræðingar hafa nefnilega rekist á merkilega gripi, sem kallast plöntulitningar, í fór- um og slóð þjóðflokka víðsvegar um hnöttinn og geta rakið þá í humáttina aftur að sameiginlegum brottfararstað. Eflir þessum grasa- fræðileiðum virðast germanskar þjóðir koma frá svæði þar sem bæði uxu hafrar og bygg af nátt- úrulegum sjálfsdáðum, en hvorki rúgur né hveiti. Þannig háttar til í austanverðum Kákasusfjöllum við Kaspíahafið. Bygg (sbr. orðin „bú", „bóndi" og „byggð") er norðlægari grastegund en hafrar og teygir sitt upprunalega útbreiðslu- svæði norður og vestur um til Kar- patafjalla. Þarna er erfðafjölbreytni villibyggsins mest. Hafrar (san- skrítarheiti: „aiva", sbr. orðin „ævi" og „ær") héldu sig sunnan- vert við Kákasus og Svartahaf. Norrænir menn ræktuðu bygg fremur en hafra og á Norðurlönd- um sem og í norðurhluta Þýska- lands er um að velja afar fjölskrúð- ugt erfðaúrval af ræktuðu byggi, sem í mörgum héruðum á þessu svæði heitir aðeins „korn" í dag- legu tali bænda á milli. Nú er of langt að rekja þessa sögu til hlítar hér en ég held að hún hljóti að vísa til þess að líklega hafa forfeður okkar tekið „kúrsinn vestur" norð- an Karpatafjalla, jafvel á suður- bakka Dnjepru (Norður- fljótsins), og haldið snemma af stað. Aðrir „Germanir" fetuðu í slóðina, en sunnar og nokkrum öldum síðar. Þá mest fyrir aðsókn annarra og fjölmennari ættflokka austanað og sunnan. Þessi aldamunur gaf „þýsku" fólki tækifæri til að æfa akuryrkjuna betur og kynnast nýj- um korntegundum eins og höfrum og jafnvel rúgi („grófa kornið" - sbr. sanskrít „rha" = hrat), sem kemur frá steppunum austan Ka- spíahafs. Búfjárstofn „þýskra" hafði líka breyst með innblöndun „ræktaðra" stofna frá hinum að- steðjandi kynflokkum. Íslenskir hestar munu skyldari pólskum villihestum en þýskum „frumhest- um" og islensku rollurnar eiga víst nánari ættingja á frísnesku eyjun- um og á Gotlandi heldur en í þýsk- um dölum. En hvað kemur þessi spuni um kornyrkju og þjóðflutninga kál- ræktinni við? - Jú, það er nefnilega þannig, að þegar brautir þjóðflokka skárust bættust nýjar nytjaplöntur í safnið á báða bóga. Kál er keltnesk upp- götvun sem ekki barst norrænum þjóðum fyrr en svo sem fyrir þrjú þúsund árum þegar samskipti kelt- neskra strandþjóða við „þýska þjóðarmeiðinn" voru orðin varan- leg, þótt ekki væru þau alltaf vin- samleg. Tegundin „Brassica oler- acea" = „soðkál" vex villt um vest- urströnd Evrópuskagans og á Bret- landseyjum. Oftast í fjörum eða nálægt sjó. Keltar og aðrar frum- þjóðir á þessum slóðum hagnýtru sér frá öndverðu þessa saðsömu jurt og tóku hana í ræktun. Samt var þetfa kál allfrumstætt, miðað við það kál sem við nú þekkjum. Hefur sennilega mest minnt á grænkál eða stöngulkálið risa- vaxna á Ermarsundseyjunum. Hvorugt þessara afbrigða er ýkja- langt frá upprunalegu tegundinni. Kálþróunin var hægfara þar til Rómverjar fóru að rjátlast norður- eftir til að siða barbarana til að greiða sér skatta (Án skatta; engin menning!). Með þeim komu höf- uðkálin hvítkál, rauðkál og topp- kál, ásamt ýmsu öðru grænmeti sem við skulum ekki nefna hér til sögunnar. En toppkálið hélt eitt áfram í norðurátt. Vegna þess að það var hraðsprottnara en önnur höfuðkál skilaði það ágætri upp- skeru í byggðum norrænna manna allt norður i Þrændalög og Upp- lönd. Þangað voru norrænir menn komnir og höfðu sameinast frum- byggjum Skandinavíu eða hrakið þá á undan sér, ef einhverjir voru. „Norrænir menn" hafa frá upphafi blandað saman hernaði, akuryrkju og kvikfjárrækt. Þetta með hernað- inn þykir mér vondur „ingredíens" í heilsteypt þjóðfélag. Karl- mennskuímyndin efldist með sauðafjölda og hverjum „landvinn- ingi". „Norrænar konur" styrktu að sjálfsögðu sína karla og ýttu undir „kraftadellu" þeirra linkindarlaust. En þær höfðu breiðari svið og sjálfstæðara gildismat en karlarnir. Þeirra vettvangur var hinar „prak- tísku" hliðar heimilishaldsins og daglega lífsins (- eins og enn í dag, reyndar). Þær stunduðu garð- yrkju og leirkerasmíði, sauma, vefnað og matargerð. Einnig lækn- ingar. Engu þessu sinnti „norrænn maður" sóma síns vegna nema að hátt gjald kæmi fyrir til að tryggja heiðurinn. Konurnar báru hinsveg- ar með sér fræ af matnytjajurtum og læknagrösum í kyrtilknýtum sínum og skiptust á þeim hver við aðra frjálslega og kvaðalaust. Heil- ög Birgitta, voldug kona sænsk, fékk páfaleyfi árið 1370 til að stofna klausturreglu þá sem við hana er kennd. Hún andaðist að vísu þrem árum síðar. I reglu heil- agrar Birgittu gildir ekki aðskiln- aður munka og nunna nema á skikkanlegan máta. Áherslan er lögð á störf meðal alþýðunnar (=menntun og umbætur), fyrirbæn, garðyrkju og líkn við lítilmagnann. Birgitta þessi hafði mikil pólitísk áhrif í heimalandi sínu og flestar af hennar rúmlega 600 „opinberun- um" voru á einhvern hátt ábend- ingar til konungsins Magnúsar Ei- ríkssonar, sem þótti valdníðingur hinn mesti og „lögskipari". Óþol- inmæði háaðalsins, en ekki síst „vitranir" Birgittu urðu til þess að honum var velt úr sessi eftir 45 ára stjórnartíð og við tók Albrekt af Mecklenburg. Hann kunni sig ekki betur en svo að aðallinn kallaði á konu til að spyrna honum af tróni. Sú hét Margét, sænsk ekkja Há- konar Magnússonar Noregskon- ungs. Með henni hófst Kalmars- ambandið og almenn garðyrkja um öll Norðurlönd. íslandsmót í tvímenningi hafið Undanrásir Islandsmótsins í tvímenningi hófust í gærkvöldi á Loftleiðum. Þegar þetta er skrif- að stefnir í ágæta þátttöku. 24 efstu pörin (svæðisparið að aust- an mun ekki nýta sér rétt sinn til þátttöku í úrslitum) ávinna sér rétt til þátttðku í úrslitum, sem verða spiluð í beinu framhaldi af undankeppninni og hefjast á morgun. I úrslitakeppninni munu 32 pör spila. Allir við alla með 4 spilum milli para, alls 124 spil. Nv. Islandsmeistarar eru þeir Matthías Þorvaldsson og Sverrir Ármannsson, nýbakaðir Islands- meistarar í sveitakeppni. Sveit Jakobs Kristinssonar Akur- eyri sigraði á mcistaramóti Norður- lands (bæði svæðin) í sveitakeppni. Spilað var á Blönduósi og tóku 16 sveitir þátt í mótinu. Með Jakobi voru: Anton Haraldsson, Pétur Guðjónsson og Stefán Ragnarsson. í 2. sæti varð sveit Boga Sigur- björnssonar frá Siglufirði og i 3. sæti sveit ungu mannanna frá Akur- eyri, Stefáns Stefánssonar. Hjá Skagfirðingum í Reykjavík stendur yfir eins kvölds tvímenn- ingskeppni alla þriðjudaga. Spilað er í Drangey við Stakkahlíð. Efstu pör síðasta þriðjudag urðu: Dúa 01- afsdóttir- Ólína Kjartansdóttir og Andrés Þórarinsson-Halldór Þór- ólfsson. íslandsmólið í parakcppni verður spilað á Siglufirði helgina 11.- 12. maí (næstu helgi). Að sögn keppn- isstjórans, Jakobs Kristinssonar, stefnir í metþátttöku í mótinu, vel yfir 40 pör. Enn er hægt að bæta við pörum. Skráð cr á skrifstofu BSÍ (sem jafnframt vcitir allar nán- ari upplýsingar) og hjá Jóni Sigur- bjðmssyni á Siglufirði. Bakarí Brauðbergs að Hraunbergi 4 Nýbökuð brauð, gómsœtar tertur og kökur í miklu úrvali. Mjólkurvörur ogfleira. Opið virka daga frá kl. 8:30 til 18:00, laugardaga frá kl. 9:00 til 16:00 og sunnudaga frá kl. 10:00 til 16:00. Brauðberg Hraunberg 4, sími 77272 Eftir 17 umferðir í Butler-keppni Bridgefélags Reykjavíkur (hálfnað mót) er staða efstu para: Magnús Eymundsson-Gísli Hafliðason 95, Sveinn R. Eiríksson-Hrannar Er- lingsson 89 og Jón Hjaltason- Sig- fús Örn Árnason 84. Spilamennsku var fram haldið sl. miðvikudag. Næsta fimmtudag, 7. maí, hefst þriggja kvölda vortvímenningur hjá Bridgefélagi Kópavogs. Spilað er í Þinghóli í Hamraborg. Úh Ólafur Lárusson skrifar Afmælismót Bridgefélags Rcykjavíkur 27.-30. maí, verður einn stærsli viðburður í bridgesögu okkar, til þessa. Mótið hefst á Firmasveitakeppni á miðvikudegin- um scm er opin öllum. Spilaðar verða 10 umferðir með 10 spilum í leik. Allar sveitir greiða 12 þús. kr. í þáttlökugjald, en að auki er sér- stakt gjald fyrir hvert fiima. í A- flokki eru erlendar sveitir og HM- liðið okkar, sem greiða 100 þús. kr. I B-flokki cru sveitir skipaðar spil- urum (minnst 4) með 1000 meist- arastig eða fieiri, sem greiða 40. þús. C-fiokkur, aðrir, sem greiða 15 þús. Skorað er á alla félagsmenna að útvcga scr fyrirtæki til að styrkja sveitir þeirra. Verðlaun eru: 150 þús. kr. fyrir 1. sætið, 100 þús. fyrir 2. sætið og 50 þús. fyrir 3. sætið. Firmasveitakeppni lýkur á fimmtudagskvöld. Spilastaður er óákveðinn, þar eð Loftleiðir feng- ust ekki þessa helgi. A föstudeginum verða landsleik- ir, milli HM-liðs okkar og erlendu gestanna, sem eru: Bretar (Forrest- er-Robson, Smolski- Sowter), Svíar (Mörath-Bjerregárd, Sundelin-Fall- enius) og Pólverjar (Balicki- Zmuddzinski, Kowalski- Jassem). Leikirnir verða sýndir á sýningar- töfiu og skýrðir fyrir áhorfendum. Spiluð verða 20 spil milli sveita, einföld umferð. Skráning í mótið er hafin hjá BSÍ. Á laugardag og sunnudag verður svo opin tvímenningskeppni, 4 um- ferðir eftir Mitchell-fyrirkomulagi. 1. umferð hefst kl. 10 árdesgis á laugardeginum. Spilað verður í Perlunni. Þátttökugjald er 10 þús. kr. á par (félagsmenn greiða 7 þús.) Innifalinn er hádegisverður á laug- ardeginum, á 5. hæð Perlunnar. Verðlaun nema samtals á fimmta hundrað þúsundum, fyrir 1.-8. sæt- ið. Hæstu verðlaun eru 120 þús. kr. á parið. Lokahóf hátíðarinnar verður haldið sunnudagskvöldið 31. maí, í ráðhúsi Reykjavíkur. 1 hófinu verða veitt verðlaun fyrir spilamennsku á mótinu. Kepnisstjóri verður Agnar okkar Jörgcnsson. Og þá er ekki annað eftir en að hvetja alla spilara til að vera með og útvega sér styrktaraðila, til þátt- töku í Firmasveitakeppni. Þreifingar eru hafnar milli BSÍ (fyrir hönd HM-liðs okkar) og þcirra „náttúruista" Chagas og fé- laga, um leik milli sveitanna hér á landi. Eins og kunnugt er, leggja þeir „náttúruistar" 50 þús. pund undir í hverjum einvígisleik (um 5 milj. króna). Verður fróðlegt að fylgjast með framvindu mála. Skipting spila á nýafstöðnu ís- landsmóti í sveitakeppni var með nokkuð eðlilegum hætti (af tölvu- gefnum spilum að vera). En, eins og ætíð, eru það ekki spilin sem ráða ferðinni, heldur mannskapur- inn að baki þeim. Lítum á nokkur falleg dæmi; *: Á5 S: K63 V: K865 H: ÁD ?: 10953 T: ÁK87642 ?: 764 L: K Aðeins 1 par náði slemmunni í tíglum í þessu spili. Það voru þeir Jón Þorvarðarson og Friðjón Þór- hallsson í sveit Rauða ljónsins. *: ÁD1076 S: K V: ÁK108 H: G6 ?: 5 T: KDG8 *: 962 L: ÁKD74 Bræðurnir Lárussynir í sveit S. Ármanns náðu þessari gullfallegu slemmu í laufi (reyndar náðu þeir Ólafur Haukur og Jóhann Haukur í sveit Gunnlaugs Kristjánssonar einnig 6 laufum á spilin). En spila- guðinn var ekkert í stuði til að verðlauna þau afrek og setti laufa- gosann fjórða fyrir aftan mannspil- in. Páll Valdimarsson og Ragnar Magnússon sáu þetta fyrir (það seg- ir Palli alla vega) og renndu sér í 6 grönd. Það var guðinum þóknan- legt, því hann hafði sett spaðagos- ann niður annan í vörninni. Slétt staðið. (Það er greinilega ekki sama Páll og séra Páll...) Og að lokum einn brandari úr mótinu. Matthías Þorvaldsson og Sverrir Ármannsson renndu sér „hratt" og örugglega í 6 lauf á þessi spil; 4: Á76 S:----- V: D964 H: Á32 ? :ÁT: 1097643 *: G10975 L: ÁK84 Slemman í laufi stendur alltaf, því laufadaman kemur hlýðin og tí- gullinn er 3-3. En vörnin sá sér þann kost vænstan að fórna í 6 spaða (réttilega) sem kostaði aðeins -500. Og hvað svo? Á hinu borðinu var spilið passað niður (allir sögðu passs). Er þetta . hægt? Fimmtudagurinn 30. apríl

x

Helgarblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Helgarblaðið
https://timarit.is/publication/259

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.