Dagblaðið - 07.02.1977, Qupperneq 11

HELGI
PETURSSON
farið að greina veirur og veira
spönsku veikinnar er ekki til á
rannsóknarstofum okkar. En
þær upplýsingar sem við höfum
gefa ástæðu til að ætla að veir-
an hafi árið 1919 valdið in-
flúensu meðal svína.
„Svínaveiran" er þekkt enn í
dag. Og veiran sem olli veikind-
unum í Bandaríkjunum í fyrra-
sumar var einmitt lík henni.
Það var því eðUlegt að menn
óttuðust endurkomu spönsku
veikinnar. Þessar áhyggjur
gerðu okkur nauðsynlegt að
rannsaka nákvæmlega ein-
kenni veirunnar. Við komum
okkur upp birgðum af blóð-
vökva og öðru nauðsynlegu til
sjúkdómsgreiningar og lækn-
ingar, ef svo kynni að fara að
sjúkdómurinn komi upp hér.
Baráttan gegn þessari in-
flúensutegund er sérstaklega
erfið vegna þess að finna þarf
lyf sem virka á hverja útgáfu
veirunnar fyrir sig, en hún er
alltaf að breyta um eiginleika
og sérkenni. Veira í líkingu við
þá sem olli spönsku veikinni
hefur enn ekki fundist í Sovét-
ríkjunum. En sú útgáfa in-
flúensuveiru sem við þekkjum
nú þegar, A-2, getur valdið in-
flúensufaraldri á þessu ári. Við
gerum þó ekki ráð fyrir að það
verði mikill faraldur. En þótt
sjúkdómstilfellum fjölgi ekki
nema um örfá prósent er þó um
tugi þúsunda sjúklinga að
ræóa.
Hvernig búa sovésk heil-
brigðisyfirvöld sig undir in-
flúensufaraldurinn? Lyfja-
verslanir landsins eru vel bún-
ar að fúkkalyfjum og interfer-
on. Hafin er framleiðsla á
remantadin. Þetta síðarnefnda
lyf var fundið upp íLettlandlog
gaf mjög góða raun í tilraunum
sem gerðar voru með það, og
standa vonir til að það verði í
framtíðinni fyrsta árangursríka
inflúensumeðalið.
50 milljónir manna — eða
fimmti hver landsmaður —
hafa verið bólusettar. Þetta eru
fyrst og fremst starfsmenn
þjónustustofnana, verkafólk á
stórum vinnustöðum — þ.e.a.s.
fólk sem er í stöðugu sambandi
við mikinn mannfjölda og þar
af leiðandi i meiri smithættu en
gengur og gerist. Sovéskir vís-
indamenn telja að bólusetning-
in fækki sjúkdómstilfellum um,
helming.
Reynslan hefur sýnt að unnt
er að hindra útbreiðslu farsótta
með því að einangra sjúkling-
ana nógu fljótt. Þess vegna hef-
ur heilbrigðismálaráðuneytið
gert ýmsar ráðstafanir til að
bæta þjónustu við sjúklinga og
veita ýmiss konar aukaþjón-
ustu þar sem á þarf að halda.
Sérhver landsmaðuri sem finn-
ur fyrir fyrstu einkennum veik-
innar, hefur möguleika á að
hringja í lækni og fá hann í
heimsókn. Allir sjúklingar fá
frí frá vinnu. Sjúklingurinr.
þarf ekki að hafa áhyggjur af
kostnaðinum þar eð sjúkra-
hjálp er ókeypis í Sovétríkjun-
um. Hann er einnig á fullum
launum meðan veikindin
standa yfir.
Gömul skrýtla segir, að ef
inflúensa er læknuð gangi hún
yfir á sjö dögum, en sé hún
látin eiga sig taki það viku að
losna við hana.
— í þessu er að vísu fólgið
sannleikskorn, — segir Pjotr
Burgasof, — við höfum enn
mjög takmarkaða möguleika á
að hafa áhrif á veiru sem þegar
hefur tekið sér bólstað í líkam-
anum. En sé fyllstu varúðar
gætt og farið að læknisráðum í
hvívetna má þó draga mjög úr
hættunni á fylgikvillum, sem er
reyndar stærsta hættan sem in-
flúensa hefur í för með sér.
Við reynum að telja sjúkling-
ana af þeirri firru sem margir
eru haldnir að vilja vera á fót-
um þótt þeir séu veikir. Við
segjum þeim að liggja þetta úr
sér. Þetta hefur að vísu mikinn
kostnað i för með sér, en þegar
um heilsuna er að ræða er allur
kostnaður réttlætanlegur.
DAGBLAÐIÐ. MÁNUDAGUR 7. FEBRÚAR 1977.
Margir óttuðust að svínainflúensa eða einhver annar stórhættu-
legur sjúkdómur væri á ferðinni er 20 manns létust úr torkennileg-
um sjúkdómi i Bandaríkjunum í fyrra. Þar var þessi mikli bölvaid-
ur þó ekki á ferðinni.
ar veirunni sem olli spönsku
veikinni hér áður fyrr. Við get-
um ekki fullyrt að hér sé ná-
kvæmlega um sömu veiru að
ræða, vegna þess að á tímum
drepsóttarinnar var enn ekki
Bandaríkjamenn hafa unnið
mikið starf að rannsóknum á
útbreiðslu veirunnar síðan
nokkurra tilfelia varð vart þar i
landi árið 1976. M.a. hefur
veiran verið ræktuð í eggjum
til þess að visindamenn geti
betur gert sér grein fyrir því
hvernig hún vex.
að gegna við lýðræðislega til-
högun samningamála.
Þetta leiðir hugann að þeim
upplýsingum, sem nauðsyn-
legar eru fyrir samningsgerð og
sáttastörf.
2. Nauðsynlegar uppiýsingar
Samningsaðilum og sátta-
semjara er nauðsynlegt að hafa
sem beztar upplýsingar um
ástand efnahagsmála, ekki
aðeins rekstrarlega stöðu fyrir-
tækja og atvinnuvega, heldur
einnig um önnur atriði þjóð-
hagsreikninga, svo sem stöðuna
út á við, samneyzlu, einka-
neyzlu, kaupmátt launa og
margt fleira og um fram allt
sem beztar upplýsingar um
horfur í efnahagsmálúm.
Þessi atriði má sízt vanmeta.
Engin þjóð verður farsæl, ef
þekking á þessu sviði er van-
metin eða beinlínis sniðgengin.
Enginn sáttasemjari fær úr
slíku bætt.
Mín skoðun er sú, að hér
skipti mestu máli, að
hlutlægar upplýsingar liggi
fyrir um þróun efnahagsmála,
sem allir aðilar treysti. Ég tel,
að mikið hafi áunnizt hér í
þeim málum, ekki sízt fyrir at-
beina Þjóðhagsstofnunar og
Hagstofu en einnig fyrir vax-
andi skilning hjá báðum samn-
ingsaðilum á því, að hafa sjálfir
hæfa menn með þekkingu á
þessu sviði í sinni þjónustu,
m.a. til að meta framlögð gögn
opinberra skýrslugerðastofn-
ana. Sáttasemjari ætti sem
minnst að þurfa að matreiða
efnahagslegar upplýsingar, en
hins vegar taka mið af þeim í
viðleitni sinni til sátta, eftir því
sem tök eru á.
3. Vérksvið sáttasemjara,
skipuiagning og verkstjórn
Sáttasemjari tekur við
málum, sem til hans er vísað.
Þau eru ærið mörg á hverju ári,
en ekki öll söm að vöxtum. Sum
spanna yfir þröngt svið, en
önnur yfir stóra heild. Sum eru
efnislega flókin. en önnur ein-
föld í sniðum.
Sáttasemjari leiðir málsaðila
saman til viðræðna. hlustar
fyrst og leitar síðan leiða til
sátta. Hann verður að meta,
hvenær ólíklegt er, að frekar
gangi saman án nýs frum-
kvæðis hans og verður því að
taka afstöðu til þess, hvort lík-
Iegt sé, að miðlunartillaga frá
honum nái fram að ganga og
leysi deilu.
Við þessi störf þarf sátta-
semjari að gæta ákveðins forms
laga og reglugerða, en ekki þarf
hann síður að ná trúnaðarsam-
bandi við báða aðila og rýna í
þau mannlegu vandamál, sem
skjóta upp kolli í slíkum deil-
um. í þessu sambandi reynir
bæði á festu og sveigjanleika.
Ef skyggnzt er nánar niður í
störf sáttasemjara í meiriháttar
Kjallarinn
Guðlaugur Þorvaldsson
deilum, þá blasa við verkefni
eins og þessi:
— Skipulagning fundahalda,
tímasetning og boðun.
— Utvegun húsnæðis, sem
tryggir aðstöðu til starfa.
— Trygging símaþjónustu,
vélritunar-, ljósritunar-, fjölrit-
unar- og prentþjónusta, einkum
er líður að lokum vinnudeilu.
— Viðskipti við fjölmiðla.
— Hreyfanleiki milli samn-
ingsaðila og söfnun upplýsinga
um gang mála.
— Almenn verkstjórn, bæði
að því er tekur til samnings-
aðila og einnig samstarfs-
manna, t.d. þegar sáttanefnd er
skipuð.
Virkni og velviljað samstarf
allra aðila er hér nauðsynleg
forsenda árangurs.
Ég lít svo á, að verkstjórnar-
þátturinn og skipulagsþáttur-
inn yfirleitt sé helzta brotalöm-
in í kerfinu nú. Ástæðan er
bæði sú, að sáttasemjarastarf er
ekki fast starf með föstu starfs-
liði og sáttanefndarmenn, sem
eru helztu aðstoðarmennirnir
núna, koma fyrirvaralitið og
undirbúningslítið inn í starfið.
Ég tel, að úr þessu mætti
bæta með því að gera sáttasemj-
arastarfið að föstu starfi og
hann hafi á að skipa starfsliði
við undirbúning funda og verk-
stjórn. Sáttanefndarmenn, sem
ef til vill mætti skipa til
ákveðins árafjölda og þyrftu
jafnan að vera viðbúnir, gætu
þá helgað sig meira en nú sátta-
störfum, en hvorki þeir né
sáttasemjari þyrftu að standa i
útréttingum eða sköpun
aðstöðu fyrir vinnuhópa.
Stundum hefir verið á því
tæpt, m.a. af mér, að flytja
mætti samningsgerðina á afvik-
inn stað utan Reykjavíkur í því
skyni að nýta betur tímann. Ég
hef reyndar litla trú á þessu,
því að samningamönnum er
nauðsynlegt að rækja gott sam-
band við umbjóðendur sína, og
þess vegna er Reykjavík e.t.v.
nauðsynlegur fundarstaður í
stærri deilum. Einangraðar
deilur geta hins vegar verið til
lykta leiddar annars staðar.
f Reykjavík er ekki í mörg
hús að venda í þessu sambandi.
Húsnæði sáttasemjara í toll-
stöðvarbyggingu nægir aðeins í
minni deilum. Aðstaðan í Loft-
leiðahótelinu er ágæt, en full
reynsla fæst aðeins á hana, ef
verkstjórnarþættinum yrði
breytt í það horf, sem ég hef
áður nefnt.
4. Samband sáttasemjara við
stjórnvöld og samningsaðila
Sáttasemjara er nauðsynlegt
að þekkja vel sjónarmið stjórn-
valda í kjaramálum og þau rök,
sem að baki liggja. Ekki á þetta
sízt við, þegar farið er að semja
um atriði eins og húsnæðismál,
skattamál, lífeyrissjóði o.fl. 1
slíkum tilvikum verður varla
komizt hjá því, að ríkisstjórnin
hafi einhver afskipti af málum.
Jafnframt er sáttasemjara
nauðsynlegt að hafa tryggan
aðgang að hlutlægum upp-
lýsingum opinberra stofnana
um þróun efnahagsmála. Ekki
er minna um vert, að þessar
stofnanir hafi fullt traust samn-
ingsaðila.
Ég er þeirrar skoðunar, að
hér á landi hafi vel tekizt til í
þessum efnum, en slíkt er e.t.v.
ekki síður traust á einstaking-
um en sjofnunum, en spyrja
má, hvort það sé æskilegt í
sjálfu sér, að skýrslugerðar-
stofnanir hins opinbera í efna-
hagsmálum séu jafnframt ráð-
gefandi um stefnumótun
stjórnvalda á hverjum tíma,
enda þótt ýmislegt mæli líka
með því.
Sáttasemjara er það nauðsyn-
legt að geta hvenær sem er
leitað til fámenns forystuhóps
beggja samningsaðila og stund-
um jafnvel að stofna til við-
ræðna við formenn samninga-
nefndanna eina, ef umræður
eiga að skila málum áfram.
Þessum fáménnu samninga-
nefndum er jafnnauðsynlegt að
geta rætt öðru hverju við stærri
hópa frá félögum sínum, bæði
til að dreifa upplýsingum um
stöðu mála og endurmóta stefn-
una í því ljósi.
Vissulega mundi það ein-
falda málin, ef hvor aðili um sig
vildi í upphafi fela fámennri
samninganefnd að ganga frá
samningum algjörlega með
fyrirvara um samþykkt félags-
fundar. Eg er þó ekki viss um,
að það yrði til bóta að öllu leyti.
5. Heildarsamningar
Sérsamningar
Síðustu áratugir hafa verið
ár hinna stækkandi eininga á
öllum sviðum þjóðlífsins og
heimsbúskaparins. Markmiðið
hefur jafnan verið að bæta
samningsaðstöðu og tryggja
yfirsýn og völd. En hversu oft
hefur slík sameining ekki með
tíð og tíma orðið til þess að
heildirnar hafa splundrazt út af
þeim atriðum, sem óeining er
um. Ég hygg að það megi ekki
síður vitna til ástandsins á
vinnumarkaðinum hér í
þessu sambandi en fallvaltra
bandalaga ríkja um efnahags-
og hermál.
Ekki verður því þó neitað, að
þessi þróun hefur einfaldað
framkvæmd margra mála um
sinn, einkum þó, þegar stjórn
heildarinnar hefur haft raun-
verulegt framkvæmdavald, en
svo er ekki alltaf.
Sú spúrning hefur oft komið
upp í huga mér, hvort ekki sé
jafnvænlegt að heildir skipti
sér upp til þess að sameinast
aðeins um það, sem þeim er
sameiginlegt.
Ekki vil ég þó hvetja til þess
hér í samningamálum. Mér
finnst vænlegra að horfa til
heildarsamtakanna um kjara-
samninga en að hugsa sér alla
þessa aðila sundraða. Hugsan-
legt er þó, að hægt sé að marka
ákveðið svið atriða, sem heild-
irnar semja um, en láta sér-
félögin um samningana að öðru
leyti.
Gerð rammasamninga er
nokkuð í áttina að því marki, en
menn hafa talið af þeim mis-
jafna reynslu. Ég lít svo á, að
fleira megi telja þeim til gildis
en hitt. Ekki veit ég hvort að-
ferðin frá siðustu samningum
um ákveðna prósentu til útdeil-
ingar í sérkröfur geti orðið
frambúðarlausn sem liður í
ramma, en óneitanlega tel ég
hann hafa verið merka tilraun.
Lokaorð
Ákveðnar leikreglur eru
nauðsynlegar við gerð kjara-
samninga og ég dreg ekki í efa,
að þær mætti bæta á ýmsan
hátt með breyttri vinnulöggjöf
hér á landi.
Leikreglur marka hins vegar
málum aðeins bása og farvegi.
Samningsgerð er ekki síður
mannlegt vandamál, sem reynir
á þekkingu á efnahagsmálum
og samskiptaháttum manna,
sveigjanleika og stjórnmála-
þroska.
Kjaramál eru og verða átaka-
fyrirbrigði, sem verða vafalaust
aldrei skilin frá stjórnmálum af
einhverju tæi, og á þeim er því
engin vísindaleg lausn.
Hraðvirkari og betur skipu-
lögð og verkstýrð samningagerð
er nauðsynjamál, en þar verður
að fara með gát, ef lýðræðis-
legri hefð á að halda í heiðri.
Guðlaugur Þorvaldsson
háskólarektor.

J V