Alþýðublaðið - 13.06.1981, Blaðsíða 7

Laugardagur 13. júnf 1981
7
verið er að láta komandi kynslóð
greiða kostnaðinn að verulegu
leyti. En það er misskilningur, ef
menn halda, að þar meö sé áhrif-
um hinnar nýju fjárfestingar á
þjóðarbúskapinn lokið. Hún er
ekki aðeins fólgin i erlendum vél-
um og öðrum erlendum kostnaöi.
Breyta verður einnig hagnýtingu
innlendra framleiðsluþátta og þá
fyrst og fremst innlends vinnu-
afls. Hafi verið um fulla atvinnu
að ræða, þurfa einhverjir af nú-
verandi atvinnuvegum að draga
saman seglin. Höfum viö spurt
okkur þeirrar spurningar, hverjir
það eigi að vera? Ef við minnkum
framleiðslu neyzluvöru fyrir inn-
anlandsmarkað, má búast við að
eftirspurn eftir erlendri neyzlu-
vöru vaxi og það auki enn á halla i
greiðsluviðskiptum við útlönd.
Byrðin , sem komandi kynslóð
ber, þyngist. Viljum viö það?
Ef við minnkum neyzluvöru-
framleiðsluna ekki, verðum við
að draga úr þeirri útflutnings-
framleiðslu, sem hefur verið
stunduð. Er- hvaða atvinnuvegur
eða atviniiuvegir eiga að draga
saman seglin til þess að losa það
vinnuafl, sem er nauðsynlegt við
þvi einu, að draga úr neyzlu eða
minnka aðra fjárfestingu. Þess
vegna er jafnan rætt um erlendar
lántökur eða eignaraðild erlends
fjármagns i þessu sambandi.
Enginn virðist mæla með þvi, að
kosta hana eingöngu með erlendri
eignaraðild. Hins vegar er um
það rætt, að kosta hana eingöngu
með erlendum lánum. í þvi felst i
raun og veru að láta næstu kyn-
slóð greiða verulegan hluta
kostnaðarins. Hafa menn gert
það upp við sig, hvort hér sé um
siðfræðilega rétt sjónarmið að
ræða?
Liklega eru flestir þeirrarskoð-
unar, að við, sem nú erum á
vinnufærum aldri, eigum að eiga
nokkra aðild að framlaginu til
þeirrar f járfestingar, sem nauð-
synleg er til aö þjóðarframleiðsla
geti aukizt á næstu áratugum,
hvort sem hún gengur til að koma
á fót orkuiðnaði eða menn vilja
fremur efla aðrar atvinnugrein-
ar. Ný fjárfesting er i öllum til-
vikum nauðsynleg. En okkar
framlag getur ekki verið fólgið i
öðru en að gera annað hvort:
Minnka neyzlu okkar nú eða
draga úr fjárfestingu til einhvers
annars.
Höfum við spurt okkur þeirrar
spurningar, hvort við séum reiðu-
búin til þess aö minnka neyzlu
okkar um skeið eða draga úr
þeirri fjárfestingu, sem fyrirhug-
uð hefur verið i aðrar fram-
kvæmdir? Með hliðsjón af þvi,
hversu hátt hlutfall fjárfestingar
er hér á landi af þjóðarfram-
leiðslu, geri ég ráð fyrir, að svör
yrðu fremur á þá lund, að draga
ætti úr öðrum fjárfestingarfyrir-
ætlunum. En höfum við þá hug-
leitt i alvöru, hverjar þær fjár-
festingarfyrirætlanir ættu að
vera?
Athugun á þessum efnum leiðir
i ljós, að i raun og veru höfum við
hvorki spurt slikrar spurninga né
svarað þeim. Hins vegar höfum
við fjárfest mikið. Sé efnt til nýrr-
ar, hreinnar fjárfestingar, án
þess að dregið sé úr öðrum fjár-
festingarfyrirætlunum eða
neyzlu, verður afleiðingin óhjá-
kvæmilega annað hvort halli á ut-
anrikisviðskiptum og skuldasöfn-
un erlendis eða verðbólga innan-
lands, nema hvort tveggja gerist.
Þessi fyrirbæri eru okkur Islend-
ingum ekki ókunn.
Ef tekin væri ákvörðun um að
greiða mikla, nýja fjárfestingu að
verulegu leyti með erlendum lán-
um, má væntanlega gera ráð fýr-
ir þvi, aö mönnum sé ljóst, að
jlifsins. t framtiðinni kann svo að fara aO stóriOnaOur verOi ein af
AlverksmiOjan I Straumsvík var reist á árunum milli 1960-1970. Hatrammar deilur urOu þegar ákveöiö var aö reisa verksmiöjuna. Nú eru menn
sammála um þaö aO þaö var rétt aö reisa þessa verksmiöju.Stórkostlegir möguleikar liggja istóriöju á tsiandi.en stóriönaöi fylgja lika vandamál
sem menn veröa aö takast á viö og leysa.
uppbyggingu hinna nýju atvinnu-
greina og siðan á að starfa þar til
frambúðar?
Væru menn spurðir, úr hvaöa
atvinnugreinum, sem stundaðar
hafa verið, framleiðsluþættir
ættu að flytjast i þann nýja iðnað,
sem ætti áð geta aukið þjóðar-
framleiðslu verulega, mundu
menn væntanlega fallast á það al-
menna svar, að flytja ætti fram-
leiösluþætti úr þeim atvinnu-
greinum, þar sem framleiðni
væri nú minnst. Ef menn gerðu
sér i raun og veru fulla grein fyr-
ir, hvað i sliku svari felst, væri þá
ekki eðlilegt, að áherzla hefði
verið lögð á að komast að raun
um, i hvaða atvinnugreinum
framleiðni er minnst nú? Höfum
við lagt okkur fram um að afla
slikrar vitneskju? Þvi verður þvi
miður að svara neitandi. Viö vit-
um t.d. litið um framleiðni i þjón-
ustugreinum i einkarekstri og
opinberri þjónustu. Ef bornir eru
saman framleiðsluatvinnuveg-
irnir þrir, sjávarútvegur, iðnaður
og landbúnaöur, er þó litill vafi á
þvi, að framleiðni er minnst i
landbúnaði. Umræður um mál-
efni landbúnaðar á siðast liðnum
aldarfjórðungi bera þess þó ekki
vott, að auðvelt sé að draga raun-
hæfar ályktanir er framhaldi
slikum staðreyndum, auk þess
sem þær hafa jafnvel verið vé-
fengdar. Alir virðast i orði geta
verið sammála, um, að ný fjár-
festing sé nauðsynleg. En þegar
að þvi kemur að taka afstöðu til
þess, úr hvaða atvinnugreinum
skuli taka þau framleiðsluöfl,
sem hin nýja starfræksla þarf á
að halda, eiga menn erfitt með að
gera upp hug sinn og veigra sé við
nauðsynlegum ákvörðunum.
Málið er i rauninni margbrotn-
ara. Eflaust er óhætt að fullyrða,
að sjávarútvegur sé arðbærastur
islenzkra atvinnuvega. ! þvi felst
hins vegar ekki, að allir þættir
sjávarútvegs séu jafnarðbærir né
heldur, að hann sé jafnaröbær
hvar sem er á landinu. Menn eru
sammála um, að framleiðni ein
eigi ekki að ráða þvi, hvaða þættir
sjávarútvegs séu stundaðir og
hvar. Fleira geti skipt máli i þvi
sambandi, atvinnusjónarmið, bú-
setusjónarmið o.s.frv. Væntan-
lega eru menn þó einnig sammála
um, að ekki megi greiða hvaða
verð sem er fyrir að veita atvinnu
og halda uppi byggð. En höfum
við reynt að komast að raun um,
hvaða verð við greiðum i reynd i
ýmsum slikum tilfellum? Gæti
það verið, að stundum vildum við
jafnvel ekki vita upphæðina, þar
eð hún kynni þá að kalla á erfiðar
ákvarðanir?
Mikilvægasta atriðið i þvi sam-
bandi, sem hér er um að ræða, er
samt ónefnt enn, en það er þýðing
gengisskráningarinnar, þegar
uppbygging nýrrar atvinnugrein-
ar, sem sem orkuiðnaöar, er
rædd. Það er kunnara en frá þurfi
að segja, að gengisskráning krón-
unnar hefur fram til þessa fyrst
og fremst tekið mið af hag
sjávarútvegsins. Sú staðreynd
hefur reynzt vexti islenzks iðnað-
ar til trafala. Sv^iflur i sjávarút-
vegi, sem fyrr eða siðar hafa ver-
ið jafnaðar með breyttri gengis-
skráningu, hafa reynzt iðnaðinum
þyngri i skauti en almennt virðist
hafa verið viðurkennt. En hér er
um að ræða mál, sem hefur
grundvallarþýðingu fyrir alla
hagstjórn i landinu og veröur ekki
sizt að taka tillit til, þegar um er
að ræða uppbyggingu nýrra út-
flutningsgreina.
Sé gengisskráning að jafnaði
við það miðuð, að tekjur útflutn-
ingsgreina sjávarútvegs nægi til
greiðslu innlends kostnaðar, en
ekki gert ráð fyrir þvi, að sjávar-
útvegurinn i heild greiði neitt
gjald fyrir hagnýtingu þeirra
auölinda, sem eru sameign allrar
þjóðarinnar, þ.e. fiskimiðanna,
þá er framleiðslukostnaður hans,
séður frá sjónarmiði þjóðarheild-
arinnar, i raun og veru vanreikn-
aður. Allur annar útflutningur,
útflutningur iðnaðarvöru, land-
búnaöarvöru og hvers konar
þjónustu, verður að greiða fyrir
afnot allra þeirra framleiðslu-
þátta, sem þessir atvinnuvegir
hafa not af. Sjávarútvegurinn
þarf hins vegar ekkert að greiða
fyrir þann fisk, sem hann veiðir i
sjónum. Meöan gengisskráning
er við það miðuð, að tekjur verði
nægar til þess að greiða fram-
leiðslukostnað sjávarútvegsins,
þannig reiknaðan, hlýtur sú
gengisskráning að vera óhagstæð
öðrum útflutningi og þá fyrst og
fremst útflutningi iðnaðarvarn-
ings, þar eð framleiöslukostnaður
hans er ekki reiknaður á sama
grundvelli. Þetta er meginorsök
fyrir þvi, að sjávarútvegurinn
eigi fyrir afnot fiskimiðanna að
greiða gjald i sameiginlegan sjóð,
annaö hvort sjóð þjóðarheildar-
innar eða sjóð, sem hann mætti
eiga sjálfur, ef hann væri notaður
t.d til þess að auðvelda honum að
leggja niður útgerð óaröbærra
fiskiskipa.
Starfsskilyrði og vaxtarskilyrði
hvers konar iðnaðar á Islandi
verða ekki metinn rétt, nema
miðað sé við önnur sjónarmið viö
gengisskráningu en hingað til
hafa ráðið. Þau sjónarmiö, sem
nú rikja, yrðu uppbyggingu orku-
iðnaðar fjötur um fót. Hin nýju
sjónarmið gera það nauðsynlegt,
aö sjávarútvegurinn greiði fyrir
hagnýtingu fiskimiöanna, eins og
allir aðrir atvinnuvegir greiða
fyrir hagnýtingu þeirra auðlinda,
sem þeir nota. Hér dugar ekki að
vitna til þess, að ekki sé gert ráð
fyrir þvi, að greitt verði gjald fyr-
ir hagnýtingu aflsins i fallvötn-
um eða jarðhita. Meðan fiskveiði
var ekki meiri en svo, að fiski-
stofnarnir héldu áfram að vaxa,
var ekki heldur nein ástæða til
þess frá efnahagslegu sjónar-
miði, að greitt væri gjald fyrir
hagnýtinguna. En þegar stofnar
eru hagnýttir að fullu og veiði
rýrir auðlindina, veldur hún
kostnaöi. Þegar að þvi kemur, aö
vatnsföllin hér á landi verði full-
nýtt, verður að reikna verð fyrir
orkuna úr þeim, ef tryggja á, að
hún verði ekki notuð með óhag-
kvæmari hætti en hægt væri að
nota hana, i samanburði viö
kostnað viðaðra orkuframleiðslu.
Sú hugmynd, að sjávarútvegur-
inn eigi sem heild að greiða gjald
fyrir afnot fiskimiðanna, á mjög
erfitt uppdráttar. Hér er þó ekki
aðeins um það að ræða að jafna
aðstöðu milli útflutningsatvinnu-
greina, heldur mundi slikt gjald,
sem innheimta mætti með marg-
vislegu móti, t.d. með sölu veiði-
leyfa, verða til þess aö draga úr
sókn á fiskimiðin og gæti, með
skynsamlegri framkvæmd, leitt
til þess, að það yrði gert á miklu
hagkvæmari hátt, bæði fyrir
sjávarútveginn sjálfan og þjóðar-
heildina, en nú á sér stað, með
þeim skömmtunaraðferðum, sem
beitt er. En engu að siður virðast
menn veigra sér viö að ræða þetta
mál af nægilegri alvöru. Menn
vilja gjarna njóta þess að koma á
fót nýjum útflutningsiðnaði. En
menn vilja ekki axla þær byrðar,
sem nauðsynlegt er að taka á sig i
bráð til þess aö framfarirnar beri
fullan ávöxt.
V.
Meginniðurstaða min varðandi
þann vanda, sem okkur Islend-
ingum er á höndum á þeim kross-
götum, þar sem við nú tvimæla-
laust stöndum i atvinnumálum
okkar, er sú, að hann sé ekki i þvi
fólginn, að menningu okkar né
sjálfstæði sé.hætta búin vegna
þeirra breyttu atvinnuhátta
sem að minum; dómi eru íór-
senda þess, að hér verði
framfarir, að minnsta kosti þurfi
ekki aö vera um neina slika hættu
að ræða. Meginvandinn er að
minum dómi sá, að það skorti
skilning á þeim grundvallar-
vandamálum, sem við er að etja,
þegar nú þarf að marka nýja
stefnu, — aö þjóðfélagsumræðan
beri þessum skilningsskorti ljós-
an vott og að reynslan sýni, að viö
veigrum okkur við aö taka nauð-
synlegar ákvarðanir, ef þær eru
erfiðar i bráð. Eigi um næstu
aldamót að vera til á Islandi
nýjar atvinnugreinar, sem stuðl-
að geti að þvi, að lifskjör verði þá
mun betri en þau eru i dag, og þá
er orkuiðnaðurinn tvimælalaust
hagkvæmasti kosturinn, er aug-
ljóst, að þáttur annarra atvinnu-
greina i þjóðarframleiðslunni
getur ekki verið hinn sami sem
hann er i dag. Við getum að sjálf-
sögðu stjórnaö þeim tilflutningi
framleiðsluþátta i þjóðfélaginu,
sem nauðsynlegur er, að verulegu
marki. En ef við reynum aö koma
i veg fyrir hann, af umhyggju
fyrir stundarhagsmunum innan
einstakra atvinnugreina, hópa
eða byggðarlaga, þá höfum við
tiltölulega litið svigrúm til að
koma upp nýjum iðnaði. Ef við
viljum samt sem áöur koma hon-
um á fót, en veigrum okkur við að
taka þær ákvarðanir varðandi
hagstjórn og flutning fram-
leiðsluþátta, sem nauðsynlegar
eru, greiöum við kostnað viö þann
nýja iðnað, sem upp kemst, meö
erlendri skuldasöfnun og inn-
lendri verðbólgu. Með þvi veljum
við ekki hagstæöustu leiðina, sem
nú biöur okkar á krossgötum.