Lesbók Morgunblaðsins - 26.02.1950, Blaðsíða 13

Lesbók Morgunblaðsins - 26.02.1950, Blaðsíða 13
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 121 að prýða flengingarvendina með blómum, tákni gróandans. Meðal annars, sem fórnað var við gróðrarblót voru brauð. Þau voru gerð á alveg sjerstakan hátt og voru kölluð fórnarbrauð. Leifar af þess- um sið eru það, að nú eiga menn að borga bollur fyrir flengingar. Síðar var það tekið upp í sam- bandi við gróðrarblótin að háð var burtreið og skyldi annar riddarinn tákna vetur en hinn sumar. Þetta var einvígi sumars og veturs, og bar sumarið auðvitað altaf sigur af hólmi. — Þessi táknræna athöfn breyttist síðar í það, að „slá kött- inn úr tunnunni". Upphaflega mun hani hafa verið hafður í tunnunni, því að hann er ímynd frjóvsemi. Skyldi hann leystur úr læðingi, og hefur tunnan þá verið tákn vetrar- dvalans. Það er einnig talið tákn- rænt, að tunnuna skyldi brjóta, og talið stafa frá þeirri gömlu trú, að dauðir gengi ekki aftur, ef brotnir voru munir þeir, sem þeir áttu í lifanda lífi. FASTAN var upphaflega í kristn- um sið aðeins 4 dagar fyrir páska, en upp úr aldamótunum 200 var hún lengd í 40 daga, þannig að fasta skyldi 40 virka daga fyrir páska, en ekki sunnudagana. Hófst því fastan með öskudegi. En hann dregur nafn sitt af því, að þá áttu menn að setjast í sekk og ösku og iðrast synda sinna. Er sá siður frá Gyðingum kominn. Seinna breytt- ist fastan þannig, að fastað var jafnt sunnudaga sem aðra daga. Og með siðaskiptunum breyttist sá siður, að ausa ösku yfir höfuð sjer, í glens og gaman, þannig að fólk var látið bera ösku óafvitandi, og þótti að því minkunn. Á þann hátt var hinn gyðinglegi iðrunarsiður gerður að skopleik. Þriðjudagurinn í föstuinngang var seinasti dagurinn, sem menn máttu neyta kjöts fyrir páska. Var það tækifæri notað til þess að eta eins mikið kjöt og menn þoldu, eða jafnvel meira en menn höfðu gott af. Þaðan er sprengidagsnafnið komið. En það var fleira bannað á föstunni en kjötát. Þá var allur gleðskapur bannaður. Enn fremur var það stranglega bannað að ganga í hjónaband á föstunni og um eitt skeið var hjónum bannað að sænga saman. Það var því um að gera að skemta sjer vel áður en fastan skall á, og þess vegna kom upp kjötkveðjuhátíðin, sem enn er haldin í kaþólskum löndum (carne- vale). Hófst hún með alls konar skrípaleikum, en upp af því hefur sprottið ein af helstu listum mann- kynsins, leiklistin. Við þessi tæki- færi gætti mjög ljettúðar, hlupu saman strákar og stelpur, sem ekk- ert þektust og trúlofuðu sig. Upp af því spratt svo „hjónaleysadag- urinn", sem lengi var við líði í Englandi. Eitthvað hefur þessa og gætt hjer á landi og geymist endur- minningin um það í vísunni: Þriðjudaginn í föst'inngang, .... það er mjer í minni, þá á hver að þjóta í fang á þjónustunni sinni. í BÓKINNI „íslenskir þjóðhættir" segir sjera Jónas Jónasson frá ýmsu í sambandi við föstuinnganginn, en getur þess, að sjer sje ekki kunn- ugt um að nein hátíðahöld (eða hvað á að kalla það) hafi farið fram hjer á íslandi á mánudaginn. Hjer í Reykjavík hafði þessi dagur þó á sjer sjerstakan svip um tíma að minsta kosti. Skal nú sagt frá því hvernig hann var haldinn hjer í bæ fyrir 60—70 árum (1880—90). Dagurinn hjet þá á máli Reyk- víkinga Fastelavn eða Fastelavns- mánudagur. Er það nafn úr dönsku komið, en Danir höfðu apað það eftir Þjóðverjum, sem kölluðu dag- inn (á lágþýsku) „fastel-auen" (abend) eða föstukvöld. En Danir misskildu þetta og tóku svo saman sem nafnið væri „faste-lauen" ogað „lauen" þýddi þar sama o'g „Lag" eða fagnaður. Til þessa fagnaðar var svo í Danmörk aflað matgjafa með sníkjum, og fátæklingar not- uðu þá líka tækifærið til þess að ganga húsa á milli og biðja að gefa sjer flesk. Varð úr þessu alment sníkjuráp húsa á milU. Og af bess- um sið drógu „hátíðahöldin" hjer í bæ nokkurn keim, þótt það hjeti svo að gjöfum væri safnað með því að skemta fólki. ÞEGAR upp úr þrettándanum fóru drengir í barnaskólanum að búa sig undir hina svokölluðu „marcher -ingu" á mánudaginn í föstuinn- gang. En „marcheringin" var þann- ig, að þeir gengu skrautklæddir í hópum húsa á milli og surtgu fýrir fólk, en það var talin börgaráleg skylda allra, að leysa þá út með gjöfum, svo sem í þakklætisskyni fyrir komuna og skemtuniná. Hjer var því um að ræða fjáröflunar- dag fyrir drengina, helgaðan af venju, og var mikið í húfi að hann tækist sem best og þess vegna þurfti líka að vanda nvjög undir- búninginn. Ekki var stofnaður einn allsherj- ar flokkur til þess að fara í göng- una, heldur margir smáflokkar með 5 og 7 drengjum og var hyer flökk- ur út af fyrir sig. Var það mikið metnaðarmál að komast í þessa flokka. Sjálfkjörnir voru aliir elstu drengirnir, sem komnir voru að fermingu, en yngri fengu þó að fljóta með og var það rrTjög unBír flokksforingjunum komið.;En fýrír hverjum flokki var sjerstákiur'-'fijr- ingi, og var hann nefndur „kattár- kóngur". Aðalstarf hans, fyrir ut- an það að stjórna flokknum, var að taka á móti öllum gjöfum og hafa fjárreiður á hendi. Eftir að flokkarnir höfðu verið stofnaðir var byrjað á þv'r.a^aeía

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.