Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1966, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 13.02.1966, Blaðsíða 6
I 6 vikur að skrifa hálfa hlaðsiðu, kafl- ann Vetranmorgun í foófcinni Sjálfstætt fólk suður á Spáni. Má gera sér í foug- arlund hvíMk þrekraun það hafi verið. Hann hefur Mka sagt, að hann vildi eklki ótska neinum þess að vera ritlhöfundur. Það vissi enginn, nema sá sean reyndi, hvað það væri að vera knúinn af ómót- stæðilegu afli, ti!l þess að skrifa hófc, sem hann vildi feginn gefa aleigu sína til að þurfa ekki að skrifa. Gunnar Gunnarssion hefur, við hina nýju úit- gáfu verka sinna, ritað framan við hverja sögu fonmála, þar sem hann ger- ir grein fyrir tildrögum og tilgangi hrverrar foókar, vinnubrögðum sínum, salarástandi o.fd. Verður ekki annað sagt en að það sé milkilis virði og veiti lesandanuim aukinn skilning. Hann segir fpá, hivernig hann var foeilan vetur, við mestu foarmkivæli og sáJlarangist, að koma saman einni skáldsögu. En þegar handritið var loksins orðið búið til prentunar og hann var að lesa það yfir í síðasta sinn, þiá varð honum ennþá einu sinni ijóst, að það var óhæft til birt- ingar eins og það var. Síðan gekk hann með það á bálið. Skrifaði svo söguna aftur á nýjan leik. Hann segir einnig frá iþví, að 17 ár hafi liðið frá því að honum fyrst datt í hug að skrifa söguna Svartfugl og þar til að hann hófst handa. Allan þann tíma var efnið að þróast í huga hans. Á meðan samdi hann margar skiáldsögur, en gekk þá alltaf með Sjöundá í baksýn. D« E, 'inu sögurnar af síðari tíma bók- menntum íslendinga, sem teknar hafa verið og skýrðar tii rótar af bókmennta- fræðingi eru skáldsögur Jóns Thorodd- sens. Það gerði Steingrímur J. Þor- steinsson prófessor. Er það doktorsriit- gerð hans. Þetta er hið merkasta rit og mætti mikið af því læra. Sennilega lesa það alltotf fáir. Tveir voru þeir skáldsagnahöfundar, sem mest kvað að á fyrstu tveimur áratugum þessarar aldar, hér er ekki rúm til þess að geta fleiri, en það voru Einar H. Kivaran og Jón Traiusti. Um Einar Kvaran hafa verið skrifað- ar nokkrar ritgerðir, sem birzt hafa í ýmsuim támaritum, en helzt ber þó að nefna ritgerð eftir bókmenntaf ræðinginn Stefán Einarsson í ritgerðasafni hans Skáldaþing, þar sem hann ræðir um verk hans á víð og dreif. Geta má þess, að Vonin, sú saga Einars sem bezt hef- ur verið talin allra sagna hans, varð þannig til, að sjálfs hans sögn, að hann dreymdi aðalefni hennar vestur í Ame- ríku. Uim Jón Trausta hefur sami mað- ur skrifað eina stutta ritgerð sem er að finna í áðurnefndri bók. Einnig hefur Benjamiín Sigvaldason, fræðimaður, haldið útvarpserindi um Höllu og það sem hann vissi um tildrög þess verks. "Síðar var erindið prentað í ritinu „Sannar sögur". Fleiri hafa elkki orðið tii iþess að rita um höfundinn á iþeim vettvangi, þótt undarlegt kunni að virð- ast, jafn sérstætt og merkilegt skéid. Gg verk hans eru enn að mesu óplægð- ur akur. Þó hafa komið fram raddir um það í folöðuim, að sögur hans væru girni- legt rannsoknarefni. En skyldi þá nokfc- uð liggja eftir höfundinn sjálfan, sem gæti orðið tii þess að vísa þeim veg- inn, sem foar vildi leggja land undir fot? Svo er þó fyrir að þakka. Til er bók eftir Guðmiund Finníbogason, sern nefnist Hugur og heimur. Eru það fyrir- lestrar, sem hann einu sinni bélt en voru síðan prentaðir og gefnir út. Sú foók mun nú vera lítið lesin og víða liggja óhreyfð, þar sem hún er til, enda ihargt auðvitað orðið úrelt sem í henni stendur. En hinar rykföllnu sræður hafa þó oft búið yfir gleyimdum fjár- sjóðum. f bókinni er kafli sem höf. nefn- ir Persónur í skáldskap. Þar segir hann frá því að hann hafi farið þess á leit við Jón Trausta að hann gerði honum grein fyrir sköpun persónanna í söguim hans. Og síðan birtir hann bréf frá Jóni Trausta varðandi þetta máiefni, sem hér verður tekið orðrétt upp. 'agsett 10/10, 1909. „Þá er það hvernig sagan skapast. Ég veit ekki hvernig ég á að fara að segja það, án þess að verða of lang- orður. Ég skal reyna að lýsa því, hvernig grundvöllurinn ¦ undir henni, landið skapast, því að ef til viil - hef - irðu tekíð eftir því, að ég læt mér ekki draga um það að búa til landið líka. „Þar skal verða nýr himinn og ný jörð". Þar þarf ég á fjöilum, hálsum. vókum og vogum að halda, heilu ianda- bréfi, miklu betra en herforingjaráðs- ins. Þetta svífur lengi fyrir huganuir, eins og í bláleitri móðu. Þar koma fram eilífar „oomibinationir", suimt hefi ég séð og sumt eikki, fjöll og dalir, fossar og ár bætast við, eru teknir með eða strikaðir úit eins og óþarfir umsækjend- ur. Ailt verður að samræmast. Loks síg- ut landið saman í heila steypu og stend- ur fast. Lönd þau, sem lýst er í sögum míínuim, eru hvergi til. Þess vegna hafa komið raddir frá öllum hornum lands- ins, Keflaivík, Búðum, Ólafsvík, Dgúpa- vogi, Husavík og víðar, að „Leysing" hafi gerst hjá sér. Allir þóttust þekkja landslagið. Nokfcuð ólíkt þessu er með sjálfa sög- una. Svona skal hún byrja, svona skal hún enda, — þetta getur hver maðiur sagt. En í sögu er löng leið og torveid frá byrjun til enda. Það er enginn vandi að flétta saman atburðum; það er eins og að tefla skák við sjálfan sig. Það eru mennirnir, sem örðugast er að eiga við, ef þeir eiga að verða nokkuð annað en taflmenn. Þegar ég legg út í að skrifa sögu, er Mkast því að ég leggi gangandi á Mosfellisheiði og hugsi sem svo, að óvíst sé hvort ég komist nokkurn tíma af henni. Sögunni er fyrir fram skipt í kapítula eins og heiðinni í áfanga. Hver kapituli hefir álkveðið innihald, og hve- nær sem er, er mér ljóst hve langt ég er kominn; „ég þekki mig". Það er seig- drepandi að lafofoa alla heiðina á efcki langstígara verfcfæri en pennaoddi. En það vinnst þó. Aðalpersónurnar eru meira eða minna skírar þegar ég byrja. Hver kapítuli sögunnar er ný leið að þungamiðju þeirra. Hinar persónurnar verða eiginlega ekki til fyrr en uim leið og þær verða fyrir mér. Ég sé hverja einustu persónu fyrir mér, þegar ég er að skrifa um hana, og heyri til hennar. Það eru ekki mdn sviþbrigði, sem ég lýsi, heldur svipbrigðin á því andliti, sem ég horfi þá á, og þau verða að vera í sam- ræmi við það andlit. Ef til viil er þetta að nokkru leyti arfur frá leikhúsunum, ef fil vill frá Mfinu að nokkru leyti. En ég er mér þess ekki meðvitandi að hafa tekið eitt einasta andlit eftir fyrirmynd, sem ég hefi þekkt. Ef svo er, þá er það ósjáifráitt. En persónur þær, sem ég ðkrifa um, verða mér eins kunnugar og eins handgengnar eins og þeir menn, sem ég hefi mest af að segja í daglegri umgengni. Þess vegna er mér það mikill starfsléttir að geta notað sömu persón- urnar í fleiri sögum og foætt nýjum við. Og það er lesendum mínum léttir lóka. Eitt að lokum. Ég ligg oft vafcandi á nóttunni, stundum af því að ég get ekki sofnað ýyrir hugsunum. En mér leiðist ekki. Ég er aiveg hissa á því hvað klukkustundirnar eru fljótar að líða. Klukkan Slær eitt — háif tvö, tvö — þrjú — fjögur — og stunduim fæ ég skróplur út af svefnleysinu, því að þá kemur skynsemin snöggvast og segir mér, að ég þurfi að sofa, því að ég eigi að fara til vinnu klukkan sjö. — En slílkar nætur eru frjóisamar. Þa er eins og ímyndunaraflið vaxi yfir sig. Þá fer gáfan taumlaus og ræður sjálf ferðum sínum. í hálfgerðu móki og djúpri dauðaþögn fæðast hinir kynlegusbu foluiir í huganum, náskyldir draumum í eðli síniu, en ákveðnari og viðréðan- legri. Þá verður mér ekki skotaskuld úr að semja heiiar sögur fra upphafi til enda eða gera eitthvað annað við- Mfca smáraeði. Þetta er að vísu sjúkt og óeðlilegt, eins og lundur Jónaisar, en það vermir inn að hjartarótum. Á morgnana er allt gleymt. En samt er eins og það hafi fest rætur eða fellt fræ einhversstaðar langt, langt niðri í undirvitundinni og þegar dagar þess eru fullnaðir, skýtur það upp teinungi. Auð- vitað fæðist það efcki fullaldra eins og ég sagði áðan, en þegar margt af þessu tagi kemur saman, getur orðið úr því jitthvað heillegt-----------" Eins og sjá má, vantar bér niðurlag iréfsins. En það skiptir engu. Það hef- -ir þegar talað sínu máli. Hins vegar verður að telja, ef rétt er á litið, að hér haf i máialeitan Guðmund- ir Finnfoiogasonar til nafna síns — fyrir- spurn heimspekingsins til skáldsins — verið merkur atfourður, sem gæti haft nikla og varanlega þýðingu. Sigurður Sigurmundsson, Hvítárholti. SVIPMYND Framihaid af bls. 2 því að hún fylgir frjiáilslyndi hans, en hefur það fram yfir hann, að hún er af Nehrú-ættinni og Kasmíri sjádf. Því getur hún, ef nauðsynlegt reynist, vitn- að í ósfc föður síns á dauðastundinni uan það, að deilur verði settar niður með hinum tvéimur þjóðuim, áður en þær leggi lönd síh í rúst. Hún lýsti því þegar yfir, er bún hafði tekið kjöri, að hún mundi fyfligja ;því samkomuiagi, sem Shastri undirritaði í Tasjkent. Verið get- ur, að þessi veikbyggða kona eigi eftir að reynast Indverjum sá leiðtogi, sem þeir iþarfnast nú hvað mest, þegar óveð- ursskýin hrannast upp handan landa- mæra og inni yfir landinu sjálfu. Mátti sanna sr. Hjálmar....... Þegar séra Hjálmar Guðmundsson var prestur á Hallormsstað felldi dóttir hans ein ástarhug til fátæks pilts, sem þar var vinnumaður. Stóð prestur á móti ráðahagnum, en þó fór svo, að stúlkan varð vanfær. Var reynt að leyna prest þess í lengstu lög, og lét því móðir stúlkunnar hana sofa til fóta sinna, og enga fóta- vist hafa, eftir að leið á meðgöngu- tímann. Verður prestur því einskis áskynja fyrr en stúlkan tekur létta- sóttina. Sækir hann þá vinnumann- inn og kveður að nú sé bezt að hann hafi hana. Um þetta er þessi vísa kveðin: Mátti sanna séra Hjálmar, sá hinn snjalli, að verra er að gæta vífs á palli en vakta hundrað ær í fjalU. Á hesti Á skólaárum sínum mun sr. Skúli Gíslason helzt hafa talið sig til heim- ílis á Mælifelli, en átti að réttu lagi hvergi heima. Því var það eitt haust- ið, er hann reið einn síns liðs suð- ur Kaldadal að hann mætti manni, sem var á norðurleið. Maðurinn spurði hann að gömlum íslenzkum sið til nafns og hvaðan hann væri. Sagði Skúli honum til nafns og kvaðst sem stendur eiga heima „á hesti." Varð manninum undarlega við, er hann heyrði heimiMsfangið og hélt hann vera að skrökva að sér. En svo stóð á, að maðurinn var úr Borgarfirði og kunnugur á Hesti og kannaðist ekki við, að þar ætti heima nokkur maður með því nafni. (Merkir íslendingar). Rigndi og snjóaði Um Hafnarveru P.P. (þ.e. Péturs Péturssonar síðar biskups) á námsár- unum vitum vér lítið, stúdentalífið mun að hinu ytra hafa verið likt þvi sem síðar var nema hvað menn al- mennt í þá daga voru Mtilþægari í kröfum sínum til lífsins en nú er orðið. Pétur stúdent bjó um tíma á Kristjánshavn í kvistherbergi sam- an við Geir Bachmann (d. 1886) er þeir báðir fengu mislinga, Geir fyrst og stundaði Fétur hann. Attu þeir mjög illt og örðugt, því að herfoergið var svo hrörlegt, að þar rigndi og snjóaði inn um rifurnar, þegar úr- koma var, en ekkert fé var fyrir hendi til þess að fá sér betri hjúkx- un og húsakynni. (Ævisaga dr. P.P.). Drottinn borgar Báðar konur Einars á Kollafjarð- arnesi voru taldar með merkustu húsfreyjum, duglegar og hjálpsamar. Þó er sumra sögn, að Þórdísi hafi þótt nóg um hjálpsemi Einars, og átti að hafa sagt við hann: „Ekki veit ég hvað þú hugsar, Einar minn, að lána svona alltaf. Þetta færðu aldrei aftur". Þá er sagt að hann hafði svarað: „Heldur þú, Þórdís mín, að drottinn sé ekki nógu rikur til að borga fyrir fátæ'klingana? Get ég ekki alltaf farið í kaupstaðinn og fengið það sem ég vil? En á hverju á auminginn að lifa, sem ekkert hefur að láta fyrir?" 1 6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS- 13. febrúar 1966

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.