Lesbók Morgunblaðsins - 26.11.1967, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 26.11.1967, Blaðsíða 1
I 43. tbl. — 26. nóvember 1967 — 43. árg. \ H - öfundur þessara lína minnist þess að eitt sinn voru hann og nokkrir aðrir stúdentar við nám í enskum há- skóla spurðir að þvií í prófi hvort þeir áiitu uppfinningu prentlistarinnar eða púðursins hafa haft meira sögulegt giidi. Hverju hinir húmanistþenkjandi féiagar hans svöruðu þessu, sem öllum fannst næsta bjánaleg spurning, er úr ro.nni dottið, en svarið sem brezku prófessorarnir fengu frá hinum íslenzka stúdentsgrænjaxli, var eitthvað á þá le.ð, að Shakespeare hinn brezki hefði s.grað heiminn með bók og prentsvertu að vopni, en þjóð hans lagt undir sig veröldina með byssu í hönd; nú væri heimsríki leikritaskáldsins víðlendara en nokkru sinni, en veldi þjóðar hans sem vofa frá liðinni öld: ergo — prent- sverían vær: miklu mikilvægari upp- finning og sigrar hennar varanlegri én hin sótuga Lst púðurgerðarinnar. Það þótti víst stráksleg ósvífni að spá Eietum þvi um miðja öldina, rétt eftir helmtsstyrjaldarsigur nr. 2, sem þeir tó.'du sig hafa átt mestan þátt í, að heimsveldi þeirra talaði feigum munni, enda fékk piltur í eyra þá athugasemd frá lærimelstaranum, að það væri ein- um of mikið í fang fserzt fyrir bann að ætla sér „single handed" að jarða The BriLsh Empire. Gaman væri að sjá fiaman.í þennan krangalega kennara- borðs-heim'sveidissinna í dag. En hvað um það þótt næsta erfitt sé að bera saman historiskt gildi púðurs og skot- vopna við ómælanleik áhrifa þeirra sem fjölmiðlari Guíenbergs, prentlistin, heí- ur haft á menningu mannkynsins, er h:tt eigi að síður satt að fáar uppgötv- anir hafa átt gildari þátt í sögu og sigr- um vestrænnar menningar eða ómenn- ingar allt frá miðöldum, en púður og skotvopn. Án þessa vær. saga hvíta mannsins öll önnur, ekki eins blóðug, — kf;nnski, né eins litrík né efnism.ikil. í skálkaskjóli þessa nýja vopns sigldu Evrópumenn endurreisnaraldar ótrauð- .i um öll heimsins höf í iandaleit. Með örfáuin henmön'nuim búnum eldvopnum brutu konkvistadorar Nýja heimsins undir sig f jölimennar þjóðir, eydldnx þjóS- fiokkum og eyðilögðu menningarverð- mæti uoi teið og þeir fengu kynibræðrum sínum í hendiUT heilia heimshluta. Með byssu í hönd ruddist landnemi NorSuor- Ameríku þvert yfir meginlandið, eyddi vísundaihjörðunum og háði bardaga viS harðsnúna Indíána, sem sökum lakari vopna voru dæimdir til þess að glata jtndi sínu í hendur ræn!ngjanna. Veiði-' menn og landkönnuðir síSustu alda lögðu le.ð sina Inn í myrkvið Afríku, um auðnir Lsihafanna og þurftu hvorki að óttasf óargadýr, skort á veiðifangi né villimenn meðan þeir áttu nægilegt púð- ur og blý. Saga skotvopnanna er saga sorgar og sigra, saga hetjuskapar og ódáða; byssan er afsprengi vestrænnar tæknimenningar, árangur mannlegrar snJWi, uippgötvun, sem maðurinn Mýtur að búa viö og hver kynslóð gera upp við sálu sína hvort hún wotar hana til ills eða góðs. A'S leika herbreist Enginn veit nú með vissu um uppruna púðursinis, hvenær það var uppgötvað né af hverjum. Sagnir hafa gengið um að 1:1 ð hafi uppgötvazt í Kína löngu áður en það varð kunniugt á Vesturlöinidum; þessar sagnir hefur þó aldrei verið hægt Saxneskur aftanhlaðningur, tinnulásriffill frá byrjun 18. aldar. Xil hægri: Bjórkftnnufallbyssur þvi á 14. öld. frá BYSSAN og þróun skotvopna Egill J. Stardal tók saman — Fytri hluti Einhver elzta mynd af byssu sem til er. Úr handriti de Milmete frá árinu 1326. að staðfesta. Sumir halda að púðrið sé eitthvert afibrigði af hinum griska eldi, sem notaður var af ýmsum austræniuim þjóðum snemma á miðöldum, en efna- samsetning þessa dularfuiila fyrirbrigðds er ekki að öllu leyti kunn. Þetta eíni á, samkvæmit iormuan heimilduim, aS brerna, væri kveikt í því, með óslökkv- andi eldi, seam eyddi nær öllu sem í nánd vœri. Arabar eru sú þjóð sem líklegast væri að hafi uppgötvað fyrst hina einföldu blöndu af brennisteini, viðarkoluim og saltpétri sem púðrið, svartaipúðrið, eins og það er nú nefnt, er toúið till úr. Þeir voru imesta vísindaþjóð heims á mið- öldum, höfðu af tmikilli námfýsi lært flest markvert af forngrískuim bókium, sem af inidverskum vísindamönnum, og aukið þessa þekkingu drjúguim með eig- m snilli, einkum i eðlis- og efnafræði. Ve>turlanda(búa.r lærðu margt af þeim á krossferðatíimunum. Upp frá því hófiu fjöimargir vestrænir fjölfræðingar aS stunda efnafræðitilraunir, einkum aS spreyta sig á gulllgerðarlist því hinn rauða málm skorti mjög í Evrópu í mið- aidalok. Hins vegar er alveg víst aS sá marg- fróði enski mumkur, bróðir Roger Bacon, samtímamaður þeirra tengdafeðga Snorra Stuirlusonar og Gissurar jarls, þekkti efnasamsetningu púðursins og kunni aS gera hvellsprengjur, líkt og strákar búa til kínverja á okkar dögum. Hann fór í fyrstu aneð þá þekkingu eins og mannsmorS, vafði formúluna alls korar rósamálli í dagbókum sinum, en sá svo sér til skelfingar á gamals aldri, að hann var ekki einn um þessa þekk- ingiu á Emglandi, voðaefnið var jafnvel í hönduim unglinga ,sem léku sér að púS- urkerlingum eins og þeir gera enn í dag. Ýmsir vilja telja Bacon uppfinning- armann púðojrsins, enda var þessuim furðufuigli, sem spáði vélknúrauim skiip- uim og sagði fyrir um komu loftfara á miðri Sturdungaöld, vel til þess trúandi. En hafi hann uppgötvað púðunblönduna á eigin spýtiu.r, var hún þekkt amnars staðar jafnsnemma eða fyrr því fundizt hafa í Madrid fallbyssur, sennilega ætt- aöar frá Márum og jarðlögin, sem þær lág'u í, 'benda til ca. miðrar 13. aldar. Liklega má, þegar öilu ei á 'botninn hvoift, telja að púðrið hafi verið upp- götvað um s'v pað Isyti víðsvegar um Ve,-turlönd og Austurlönd nær, því hin einfa 's sam?etn;ng þessa efnis gat vart dulizt lengi eftir að efna- fræðitilraunir voru hafna: á annað borð, >' Ir,!m:.Eeðar . -. 03 j\ ?.r af'hindur- viínakenningum. Fregnir af púðoir- sp.engjum höfðu iafnvel borizt til ís- lands uim 1300. í sögu af Lárentio Kálfs- syni, Hólabiskupi (d. 1331), segir frá biskupi er 'hann var- ungur að árum við hjrð Eiríks prestahatara Noregskonungs o; .ið 'þá 'hífi þs:' i'.nnig dvalizi flæmsk- ur maður. Þrán " - fíyber. er kunni að gera herbrest er verði svo skjallur, að kr-nur er heyr:. 'á ' fóstur en karlmenn hnigi úr sætum sínum. Lék Þrándur þessa kúnst á jóluim og sýndi þá Lárem- tio hvaða hluti þurfti til hennar, en það'

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.