Lesbók Morgunblaðsins - 10.11.1968, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 10.11.1968, Blaðsíða 1
í 42 tbl. 10. nóvember 1968 — 43. árg. j ^- lif'lir að maðurinn hafíTi náð eldinum á sitt vald gat hann meðal annars farið dýpra inn í hell- ana. Sumar hinna frægu mynda af veiðimönnum og bráð þeirra, eru trú- lega gerðar við Ijós frá eldi. í þróunarsögu mannkynsins hefur eldurinn algera sérstöðu. Það eð hann var fyrsta nátt- úruaflið, sem maðurinn tók í þjónustu sína varð liaiui euis- konar líffræðileg sjálfstæðisyf- irlýsing. Frummaðurinn var að byrja á því, sem enginn lif- andi vera hafði gert á undan honum: að umbreyta heiminum í samræmi við eigin áform í stað þess eins að laga sig eftir honum, og notkun eldsins varð honum eitt áhrifaríkasta meðal ið á þeirri braut. Með því að flytja eldinn til bústaða sinna myndaði hann sér yl- og birtu svæði í myrkrinu, ljóshring, sem hann gat hjúfrað sig að svo að hin mikla ótamda víð- átta gat virzt ofurlítið spakari og ekki eins einmanaleg. Hon- um veittist frelsi til að kanna ný lönd með óblíöara veður- fari og aðferð til að halda nótt unni og gestum hennar í hæfi- legri f jarlægð. Nýlegar rannsóknir hafa beint athygli manna að þróun- arhlið þessara atburða. í mjög umtalaðri skýrslu, sem Curt Richter, sálfræðingur við Johns Hopkins sjúkrahúsið flutti í Vísindastofnuninni, Iýsti hann rannsóknum er bentu til þess að með því að breyta venjum mannsins hafi notkun elds einnig átt þátt í að breyta heilabyggingu hans og aukið hæfn'i hans til lærdóms og and Iegs samneytis. Þetta er aðeins ein af mörgum athugunum, sem gerðar hafa verið á síðari ár- um og aflað hafa okkur nýrtr- ar þekkingar á hlutverki elds- ins í frumsögunni. Upplýsingar hafa fengizt frá nýjum svæð- um með nýjum uppgraftarað- ferðum sem miða að því að uppgötva gögn er farið hefðu framhjá mönnum fyrír nokkr- áratugum, og með athugunum á lifandi verum, þar á meðal manninum. Elztu eldstæði sem til þekkt ist fundust á svæði sem upp- götvað var af tilviljun fyr- ir átta árum í suður Frakk- Iandi. Verkamenn sem voru að sprengja fyrir vegi gegnumdal inn, sem Durance áin rennur um skammt frá Marseilles, komu niður á innri hluta nið- urgrafins hellis og tóku eftir beinum í kalksteinahrúgunni. Síðan hafa rannsóknarmenn undir forustu Eugene Bonifay frá Stéingervingafræði stofnun inni í Farís grafið nærri fjórt- án metra niður gegnum hellis- gólfið og fundið þar merki um elda af mannavöldum — leifar af viðarkolum og ösku, steina sem sprungið hafa í eld'i og fimm rauðleit eldstæði allt að einn meter í þvermál. Byrjun- arathuganir á botnfalli ogstein gcrvingum dýra, þar á meðal frumúlfa, vígtenntra katta og annarra útdauðra dýrategunda benda til þess að eldarnir sem brunnu í Durance-dalnum séu um 750.000 ára gamlir. Bonifay hefur ekki til þessa fundið steingervinga af verum þeim, sem þessa elda kveiktu. En af leifum frá öðrum upp- graftarsvæðum má ætla að þær hafi verið frumgerðír Homo Er ectus, fyrstu tegundar sem al- mennt er viðurkennd sem mannvera. Homo Erectus hefur varla verið mjög álitlegur. Hann hafði framskagandi brúnir, mjög flatt nef, skáhallt enni og gilda kjálka. Hinsvegar hefur höfuðkúpa hans rúmað all álit legan heila, allt frá 775 upp í 1200 rúmsentímetra að stærð, sem setur hann vel innfyrir lægri vitsmunatakmörk tuttug- ustualdar mannsins. Hann var 150 sent'imetrar á hæð og gekk uppréttur og hann notaði ýmis verkfæri til að höggva, skera og skafa, auk eldsins. Steingervlngar sem fundizt hafa í Olduvai gjánni í Xanz- aníu, en þar er eitt auðugasta fornleifasvæði heimsins, benda til þess að einstaklingar af þessu kyni séu upprunnir í Austur-Afríku fyrir milljón ár um en hafi skömmu síðar byrj- að að leita norður á bóginn. Ástæðan til flutnings þeirra er óljós. Um matarskort var vissu lega ekki að ræða, þar eð gnægð veiðidýra var þá um alla Afríku eins mikil og hún er nú aðeins á auðugustu veiði svæðunum. Þetta var tilviljana kennd framvinda, ef til vill af- leiðing hinnar velþekktu hvat- ar, að vilja fara eitthvað annað, helzt þangað sem enginn hefði áður komið. Hópar 25-50 ein- staklinga héldu til á einu svæði nokkur misseri eða ef til vill árum saman, fluttu sig um set nokkrar dagleiðir og voru þar um kyrrt o.s.frv. Athyglisvert er, að byrjun ís aldar hefur sennilega átt mik- inn þátt í að gera þessa flutn- inga mögulega. í fyrsta lagi hefur myndun fjallhárra jökla * á heimskautasvæðunum haft áhrif á veðurfarið um heim all an og auðveldað þarmeð ferða- lög. Einkum hefur hún valdið aukinni úrkomu i Afríku og þannig stuðlað að myndun gras slétta og gróðurbelta, þar sem áður voru ófærar eyðimerkur, en með því opnuðust leiðir yf- ir Sahara. Ennfremur hafa hin ir sívaxandi jöklar héimskaut anna bundið gífurgegt magn af vatni svo Miðjarðarhafið hefur ásamt öðrum höfum grynnzt að mun og Evrópa og Afríka tengzt af náttúrunnar hendi með landgrynningum við Gi- braltar og ef til vill frá Tunis til Sikileyjar og ftalíuskagans. Frummaðurinn fór fótgang m andi frá Austur-Afríku til Suð ur-Frakklands og hefur því Isaldarmálverk úr helli á Spáni. Stórkostlegustu tímamót mannsins á jörðu hér, hafa líklega orðið, þegar hann byrjaði að nota eldinn.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.