Lesbók Morgunblaðsins - 05.10.1969, Blaðsíða 1

KNUTHAMSUN
eg bréf
Guðmundar Hannessonur
EFTIR SVEIN ASGEIRSSON
K niut Hamsums eigin orð“ beitir
bók, sem kom út í Oaló 1961. Ég rak
augun í ibania á Borgartoókasafnimu fyr-
ir nokkru, þegar ég var að leita að allt
öðru, enda vissi ég ekki um tilveru
bókarinnar áður. Höfundurinn var
Ohristian Gierlöff, sem ég kanmaðist
ekkert við. Ég gluiggaði lítillega í bók-
ina, þar sem ég stóð, og sá,~að þar vonu
bréf frá Hamsun til bókartoöfundar og
orðrétt samtöl þeiirra á milli, þegar
Kniut Hamisuin var í varðtoaldi, — þótt á
eilitoeimiJli vaeiri — eftir ioik síðarii hieimis
styrjaldar og beið þess, að mál sitt yrði
tekið fyrir. Ég tók bókinia með mér
heim til lestrar og þótti hún í meira
lagi forvitnileg.
Þetta voru erfiðir tímar í lífi hins
heimsfræga og dáða rithöfundar, sem
hafði varpað ljóma á föðurland sitt,
borið ihróðuir þess um víða veröld. Nú
var hann 86 ára gamall, er 'hann skyldi
hljótia niðuirlægingu og vera kiallaður
föðurlandssvikari. Bækur hams voru
hvorki keyptar né lesnar af löndum
hams, enda þótt þær væru með öllu laus-
ar við stjórnmálalegar tiltoneigimgar.
Vegna þess sem toann skrifaði í blöð á
hernámisárunum, var öllu því vísað á
bug, sem hann hafði sikirifað í 50 ár þar
áður.
Mönnum utan Noregs er mörgum og
ef til vill flestum erfitt að Skilja þetta.
Hanmsaga Hamsums er fuirðuleg, óstkilj-
anleg, segja rnenn. Þáð toefur fremur lít-
ið verið um hama skrifað, en (hún verð-
ur þó aldrei þöguð í toel. Oig ég tel,
að það væri betra, að þeir, sem á ann-
að borð vita eitthvað um Hamsun eða
vilja vita, fenigju nénari greimargerð
um það, sem raunverulega gerðist, tovað
það var, sem nægði toeilli þjóð eða því
sem wæst til að snúast svo hatramm-
lega gegn manni á níræðisaldri, sem
hún átti svo mi'kið að þakíka og toafði
dáð og miklazt af í toálfa öld mestan
part.
Viitnieislkja miancma um þesisd mláil eir, að
því etr mér (hefur fundizt, mjög óljós.
Og með þessari grein verður víst ekki
nema lítillega úr því bætt, ef nokkuð.
En hún mætti gjarna skoðast sem vilja-
yfirlýsing til að bæta úr því síðar, ef
þess yrði kostur. Séð frá mamnlegu
sjómarmiði almennt virð'ist mér hin svo-
mefnda harmisaga Hamsunis vera stór-
merkilegt rannBÓkiniarefni. Hún er raun
EÖnn saga um viðbrögð og afstöðu ein-
staklimga og fjölda, döpur saga, ef draga
á af hemni ály'ktanir og lærdóm,sem
menn þurfa alls ek'ki að gera, manin-
kynssaga.
Atvikin höguðu því þamnig, að ég var
sem fréttamaður viðstaddur noklkur
landráða-réttarhöld í Noregi eftir stríð
ið, meðal anmars yfir ýmsurn hinum
frægustu, sem urðu að gjalda fyrir með
lífi sinu, svo sem Quisilimg, Haigeilin,
Skancke, Rinnian o.fl. Ég ætlaði eininig
að verða viðstaddur réttainhöldin yfir
Knut Hamsiun, en þeim var frestað æ
ofan í. æ, og þau 'hófust ekki fyrr en
16. des. 1947, en dómur féll himn 19.
s.m. Þá gat ég því miður ekíki mætt. Ég
segi því miður, því að vissulega hefði
ég viljað sjá hanin eigin augum — sam-
úðar oig undruimar. Hann var þá 88 ára
gamall og var búinn að vera í varð-
haldi í tvö og hálft ár. Hann var bú-
inn að vera heyrmarlaus að kalla í
fjöldamörg ár og hafði uimigengizt fáa
— meðal anmars af þeirri ástæðu, því
að samtöl urðu honum erfið. Hann hafði
eimnig lifað nær alla sínia gömlu vimi.
Syndir Hamsuns fannist mér vera allt
anmars eðlis, allseradis ósaimfoærilegar
við syndir þeirra, sem ég hafði fyl-gzt
með í safcborningsstúkunuim, ákærðum
fyrir landráð, hvað þá pyndinigar og
morð að auiki.
Hamsun hafði frá því árið 1918 bú-
ið í Nö'itoolm, igömilu herrasetri skammt
frá Grimistad við Skagerak. 26. maí 1945
var 'hainn úrskurðaður í stofufangelsi í
Nörholm, en toernámi Þjóðverja lauk 8.
maí. 14. júní var gamli maðurinn sóttur
úr einianigrun siinini og farið mieö hann í
Grimstiads-sjúkralhúsið. Ekki af því að
það væri neitt að honum, heldur var
hornuim 'komið fyrir í litlu farsóttartoúsi
við 'hliðina á spítalamum. 21. júraí voru
allar eiigur þeirra Haimisuns-tojóna settar
undir opinbera umsjón og lögfræðing-
ur í Grimstad skipaður umsjónarmaður
með þeim. Ástæðumar til þess, að lagt
var löghald á eigur þeirra, voru þær
færðar, að Knut Hamsun hefði gerzt
flokksmaður í Nasjonal Samling (flokki
Quislinigs) eiftir 8. apríl 1940, og að
hann hefði stutt óvinina með ráðum og
dáð rneð blaðagreimum, sem toann hefði
skrifað á stríðsárumum, og hefði efni
þeirra verið áróður fyrir Þjóðverja.
Samfcvæmt þessu var svo gefin út op-
Rmit Hamsun árið 1932
inber ákæra á hendur Kraut Hamisun 3.
júlí 1945. Tveim mánuðum seinina er
hann fLuttur til Elliiheimilisi'nis í L,and-
vik, þar sem hanrn fékk lítið herbergi.
Ástæðan til flutningsins var sú, að far-
sóttartoúsið þurfti að rýma fyrir lömiun-'
arvíi'ikisjúklinga. í skýrislu lögreglunm-
ar í Grirrastad segir, að hvergi toafi verið
hægt að koma honium annars staðar fyr-
ir. Sjúkrahúsin séu yfirfull, og farag-
elsið komi væntanlega ekki til grein/a.
Þetta sé þó aðeins bráðabirgðaráðstöf-
un. Bkfci sé sæmandi að toafa ákærða
lenigi á þessu elliheimili, sem sé lélegt,
óhreimilegt og óvistlegt á allan hátt. Það
sé nú eimnig komið í ljós, að þar úi og
griúi af V'etgigjiaiús, Legiguir iögreg'liu-
stjóriinin því til, að ákærða verði leyft
að dveljia í Nörtoolm. Það ætti að veria
alveg óhætt mieð 86 ára gamlan manin-
inn. Þá segir loks í sömu Skýrslu lög-
regluraraar í Grimstad, að varðltoaldið
toafi haft mjög slæm áhrif á hinm
ákærða. Hann hafi ihonazt mikið o/g líti
nú út eins og gamalmenmi, em fyrir
handtökuna hafi hamm verið erm og
hress. Skýrslunini lýkur með þessum orð-
um: Það væri hörmiulegt, ef toanm end-
aði ævi sína innan uim Óhreinindi og
veggjalýs. Hamm var þó einu sinnd mik-
ill maður. ■
E n Hamsiuin átti eftiir að l'ilfia þettia af
og það, sem verra var en veggjalýs og
chreinindi. Hann varð niefnilega að gang
■asit undir 3jia méniaða geðiramirasótkm eða
sállköuniuin, eða hvað það æititi beilzt að
kallasit, á geðs'júkratoúsi í Oslló. Þær
pyndinigar höfðu nærmi gert út af við
gamla mianninn. En hann hjanniaði við og
lifði í 6 ár eftir þá raun. Og ekki aðeime
það, toeldur skrifaði hann eitt meistaria-
verk í viðbót, „Á grónuim götum“, enda
þótt hann væri útskrifaður frá sálfræði
prófessor og doktor í lækndsfræði sem
maður „með varanlega skerta andlega
hæfileika.“ „En“, bættu þeir við, „við
álítuim ekki, að nein hætta sé fyrir toeindi
á endurtekninigu refsiverðra verkri-
aða.“!
Raransókn þessi og öll sú aðferð var
hin furðu'legasta. Hann var sóttur af
tveimur lögregluþjónum á hið gamia
elliheimili að kvöldi 14. öktóber 1945,
ekið til Arendal og farið með hanin
inn í troðfulla járnbriautarlest. í toenmi
sat hiainm beinm í baki alla niót'tina í 12
klukkutimia, unz komið var til Oslóar.
Hamn fékk að vita, hvert ferðinini væri
heitið og hver tilgamgurinn væri, á
þanm toátt, að annar lögreglu'þjónamma
sta'k'k að toomuim dagblaðinu Aftenpost-
en, þar sem stóð, að Kmut Hamsun ætti
að semöa til geðrannisókmar á viðeig-
andi stofraun í Osló. En honum fanmst
þá, að betra hefði verið að taka áætl-
umarbátinin þangað. Það hefði aðeins
tekið 7 tímia, og hann hefði þá getað
hallað sér á leiðinni.
Sé litið á málið frá því sjónammiði, að
tilgangurinn með þessari ráð'stöfun, geð
raninisókninmi, 'hafi verið að reyna að
firra Hamsun refsiákæru, — sem ög
varð —, þá er hitt jafnvíst, að haran
varð að þola þynigri refsingu með þess-
um hætti em hamin befði getað verið
dæmdiur til af dómstóluraum.
Þainmiig getur réttairfiar liandis, sem þó á
að tedj.aist hálþróiað réttianríki, við mie'ð-
toöindlum máilia í tima og númd, útdei'lt
himiu miesta ramglæti, sieim jaifingillidir
harðri refisinigu, þótt sýkniun komi í
mlálliaillok, og emigiin sekt verðd fuiraddm.
Þainniig getur róttarfarið í framkvæmd
bruigðizt réttlætiimu og jaifnrvel sniúizt
gegn því. Svo miklu varðair fram-
kvæmdiin sjáilf. —
Hamsum sagði í bréfi til ríkissak-
sóknarans 26. júlí 1946, að hann hefði