Lesbók Morgunblaðsins - 05.10.1969, Blaðsíða 2

tíu sininum heldur viljað vera í hlekkj-
uim í venj uiegu famigelsi beldur eiii að
vera neyddur til að vera inman um
meira eða minna geðveikt fólk í þessu
geðsjúkrahúsi. Hanm var hafður þar í
fjóra mánuði. Nær heyrnarlaus var
hann í stöðugum, nærgöngulum yfir-
heyrslum um allt, sem sérfræðingunum
fannst geta varpað ljósi á sálarlíf hams
— hans, snillings sálfræðilegra skáld-
sagna. Hann svaraði spurningun'um sam
vizkusamlega og skrifaði svörin. Hamn
var fyrir löngu orðinn allmjög skjálf-
henitur, sérstaikilega á hægri hönd og
því skrifaði hann svörin með þeim hætti,
eins og hann skrifaði alla bókina „Á
grónium götum“, að hann hélt með vinstri
hönd um úlmlið haagiri hamdar. Em hann
•v taldi það ekki eftir sér, ef það mætti
verða í þágu sálfræðinmar og vísind-
araia, einis og hann orðaði það. Bn þeg-
ar átti að ganga í skrokk honium — og
sál — varðandi „hin tvö hjónabönd"
hans, þá fannist honum of langt gemgið,
og hann neitaði afdráttarlauist að
fcvara þeim spumingum prófessorsins.
En þá var gripið til annars ráðs. Sent
var eftir Marie Hamsun, konu Kniuts,
og reynt að fá hana til að tala um
einkamál þeirra, samlíf þeirra hjónia.
Prófessorinn kvað það nauðsynlegt, til
þess að hann gæti femgið fram full-
komna mynd af „mentaliteti“ — hiugar-
fari — Hamsuns, sem yfirlýsing haras
myndi síðan byggjast á. Marie Hamsun
spnrði, hverjir myndu sjá skýrslu henn-
ar. Eniginn nema ríkissaksóknarinn, var
hún fullvissuð um. l>að sannast af svar-
bréfi prófessorsins til Marie Hamsun
raokkrum áirum seininja, er hún hatfði skrif
að horaum og óskað eindregið eftir að
fá skýringu á því, af hverju þetta hafi
verið gert hemni — að fjölrita gkýrslu
henraar, láta hana fylgja málsskjölum,
svo að hún kom fyrir margra augu —
<• og — það sem skelfilegast var — Knut
Hamsun var ekki hlíft við henni!
Marie Hamsun hélt, að með hrein-
skilnislegum svörum sínium væri hún að
liðsinraa prófessomum, sem kvaðst vera
að hjálpa manni hennar. Og hún hafði
einmitt tekið það skýrt fram, að maður
sinn mætti alls ekki fyrir neina muini
sjá skýrsluna, ef hún ætti að svara
sumum spurningum prófessorsiras. Bkki
er ástæða til að véfengja það, að pró-
fessarinm hatfi orða'ð það svo oig end-
urtekið það, eins og hún segir, að þetta
væri „algjört trúnaðarmál“ — nema
gagnvart ríkissakisóknara.
Réttarfarislega séð telist ek'ki, að ruein
retfsing hafi verið lögð á þau hjómin
með þessan málsmeðtferð, en frá mamm-
tegu sjóniarmiði var þetta þumg retfsing
— án dóms.
l-Vnut Hamsun var erfitt að fyrir-
gefa konu sinni það, að hún skyldi láta
'hafa sig til þessa. Þau sáust ekki í 4
ár, enda þótt Marie Hamsun væri látin
laus úr fangelsi haustið 1948. Það var
fyrst vorið 1950, að Knut Hamsun sendi
henni skeyti um að koma. „Er hann
veikur?“, spurði Marie. Nei, hann var
ekki veikuir. Hamm var 90 og 14 árs, en
gekk tvo tíma á dag. Og forsjómám ætliaði
þeim að eiga tvö ár saman enn. f bók
sínni, „Undir gullregninu“, segir Marie
Hamsun: „Nú höfum við alltaf dymar
opnar milli herbergja okkar, en áðúr
fyrr um ævinnar daga voru þær stund-
um lokaðar.“
Knut Hamsun hafði farið víða og séð
talsvert af himum stóra heimi á
* fyrri helmingi ævi sinnar. Hann var
fimmfcugur, er hanm kvæmtist Marie And
ersen, er þá var leikkona við Þjóðleik-
húsið í Kristianiu, nú Osló, en tveim
árum síðar fluttust þau til Hamaröy í
Norður-Noregi, á æskustöðvar Hamsuns
langt fyrir norðan heimsskautsbaug.
Svo römm var sú taug, er dró hanm
föðurtúna til, frægan og allvel stæðan.
Hann keypti jörðina Skogheim rétt við
Hamsumd, þar sem hann hafði slitið
bamsskónum. Skogheim gerði haran að
Guðmundur Hannesson, prófessor
Christian Gierlöff
stórbýli. Æskudraumar rættust. Þrjú af
fjóruim börraum þeirra litu fyrst dags-
ins ljós á æskuistöðvum hans, em nú
gat hamm veitt þeim betri kjör en hans
góðu foreldrar átfcu kost á að búa hon-
um. Árið 1918 keypti Hamsun herra-
setrið Nörholm í Suður-Noregi og bjó
þar stórbúi síðan með miklum höfðings-
brag þanigað til í júraí 1945, eims og áð-
ur er getið.
1 bók simini, „Regnibo'gairaum", seigir
Marie Hamsuin á bls. 321: „Flestir nám-
rastu vinir Knuts frá Kristianiu-árum
hans voru yngri en hanm — og dóu á
undan honom. Hann fékk enga í þeirra
stað, hann var enginn dúsbróðir og varð
það enm siður með aldrinum. Nokkrum
mönraum kynntist hanm síðar. Hann taldi
þá ef til vill vimi síraa, en þeir hurfu
frá og með vissum tíma og eru dauðari
en hinir dauðu fyrir homium nú. En einm
af yngstru vinium haras frá því í gamla
daga er á lífi og reyndist honum trúr,
eins konar Símon frá Kýrerae á Via
dolorosia Kraut Hamsannis.“
Þessi vinur haras er höfundur þeirr-
ar bókar, sem ég gat um í upphafi þess-
arar ‘ gmeimiar, „Krauit Ham'siumis eigim
orð“, Ohriistian Gierlöff.
Samlíkingin er vel meint, svo sem Gi-
erlöff á samnarlega skilið, en ekki alls
kostar rétt. Símonar er getið í Matteus-
ar, Markúsar og Lúkasar guðspjalli. í
hinu fyrsta segir: „En er þeir geragiu
út, hittu þeir mann frá Kýrene,
er Símon hét. Þennan mann neyddu
þeir til að bera kross hans.“ Og Markús
og Lúkas segja, að Símon þessi hafi
komið utan af akri og gengið þar fram-
hjá, er þeir fóru með Jesú, og þeir hafi
tekið hann og neytt hann til að bera
krossinn á eftir Jesú.
En því var öðru vísi farið með Gier-
löff. Hanm kom langa vegu ótilkvadd-
ur til að reyna að verða Hamsurn að
liði. Og hanm hélt til elliheimilisinis í
Landvik, þar sem Hamsum átti að vera
garraalær, beygður og brotiran, að því er
margir héldu, þótt Gierlöff ætti bágt
með að trúa því. Haran fór beint upp í
herbergið til haras. Þetta var fyrir geð-
ranrasóknina. Hér eru brot úr frásögn
haras:
Og þarraa sat haran í alveldi sírau
eims og forðuim. Sterkdegur og hraust-
ur að sjá, beiran í baki og vel rakaður.
Uppsnúið herforiragjaskegg. Stífuæ flibbi
og hálsbindi — og bindisnælam með
austurlenzku perlunni. Gömiul, slitin,
snyrtileg föt. Þarna sat hanm í öUum
sínum virðuleik og var að lesa smárit.
Það neyndist vera trúarritlingur. Það
er ekki í fynsta sámn, sem Kraut Ham-
sura les slikt rit. Þar er oft margt merki-
legt að finmia, líf í stríði, kynlegar setn-
ingar, orð, sem hrópa, óvenjulegar játn-
imigar, mamgis komiar miainingisrðir oig öir'lög.
— Gamli Kósakki!
Kraut Hamsurn lítur upp og horfir
undramdi á mig.
— Hvernig komst þú hiragað?
—• Garagandi.
— Fékkstu leyfi hjá lögreglunni?
—• Hefði ég þurft þess?
— Veiztu ekki, að ég ex í varðhaldi?
■— Ég er með kveðju til þím.
— Frá hverjuim?
— Frá rraaniná, sem ég hitti á hótelinu.
Hann er nýkominm frá Svartahafi. Á
veitiragahúsi í Baku sá haran stól með
siltfurskildi með áletnun á rússnesfcu.
Hanm spurði, hvað það væri, og horaum
var sagt, að þar stæði, að í þessium
stól hefði Kniut Hamsun setið, og svo
dagsetniimigin. Hanm stemdur þarma enn-
þá. Haran bað mig að segja þér það.
— í Baku? Nei, það hlýtur að hafa
verið í Tiflis.
Og nú sat hann þanma. Skyldi nofck-
urn tíma koma silfurskjöldur hiragað á
þetta elliheimili, á þeraraan stól?
— Reyndar á ég við þig anmað er-
indi líkia. Frá sjálfum mér. Siðast þeg-
ar við hittuimst, sagðist þú ekki nerana
að skrifa meira. Nú firanst mér, að þú
ættir að síkrifa — og skýra mál þitt.
Því er ekki að neita, að syndari er
hann. En ærlegur syndari, eftir því sem
ég þekki haran frá gamalli tíð.
— Ég tók ekki þátt í neirau samsæri
með Þjóðverj um. Það eru bara greinar-
stúfarnir, sem þeir geta harakað mig á.
— Já, greiraarstúfamir. Ég tók nokkra
með mér, ef þú hefðir þá ekki við hend-
ina sjálfur.'Bg veit vel, að hafi maður
skrifað eitfhvað niður, þá gleymir mað-
ur því. Þú hefur kanraske gleymt þess-
um?
— Hann tekur við blaðaúrklippunmi,
hún er lömig, lítur á haraa hér og þar,
rær sér og segir með vanþóknunarsvip:
— Nei, nei, hef ég virkilega skrifað
þetta? Og svona langt líka. — Hamm
fer að lesa greinina.
— Og svoraa illa skrifað, tautar hann.
Bara uppsuða úr einhverju, sem ég hef
lesið í blöðumium, og trúað þá.
— í gamla daga brenndir þú oft
kvæðum, lézt þau fara í ofniran en ekki
í prentun.
— Jáogjá, mörg kvæði hef ég brenmt.
Eirau sinni fullan ofn.
Hamm gafst upp á að lesa greimiima,
réttir mér hania til baka, rær á rúm-
stokknuim og muldrar:
— Ænei, að ég skyldi geta skrifað
svona lélega hluti, uiss, uss. — Fólk
skilur víst ekki, hvernig mér hefur get-
að liðið í einverunmi uppi í herbenginu
mínu —, lesið blöðin á kvöldin og orðið
óglatt að morgni.
Ég veit, að hann getur verið alveg
ómóttækilegur fyrir áhrifum í vissium
efmum, en alltof áhrifagjarn í öðruim.
En blaðaúrklippan hefur komið illa við
hanm, en hann herðir sig brátt upp
aftur.
— Þú skalt ekki halda, að ég telii
mig ekki bera ábyrgð á hverjum ein-
asta stafkrók. Ég meimiti það, sem ég
skrifaði. Ég áleit, að Þýzkaland hlyti
að sigra, myndi sigra. Þar skjátlaðist
mér, auðvitað. En í grundvallaratriðuim
hef ég ekki breytzt.
eir Gierlöff og Hamsun ræðast
við í 5 klufckuistuindir á þessum fyrsta
fumdi þeirra í mörg ár. Þeir áttu ekki
samleið á stríðsárunum, og skoðanir
þeinra fara eklki saman núna að held-
ur. En Gierlöff er ekki kominm til að
deila við hinn gamla vin siran. Hanin
þekkir kosti haras og galla, og hann
virðir haran meira en hima, sem áfell-
ast haran með mestum ofstopa. Og hann
vill umfinam allt fá hann til að skrifa
aftur og reynir því að örva hanm og
hressa, eirts og horaum er urant. Ég les
hiraa lifandi frásögn haras af á'huga, sem
þó eykst óvænt og skyndilega á blað-
síðu 77.
Gierlöff situr i eina stólraum, sem í
herberginu er, en Knut Hamsum situr
á rúmstokkraum. Gierlöff skrifar:
— Ég segi honum frá bréfi, sem ég
hafði femigið frá gömlum vini mínum og
vitrum mararai, Guðmundi Hanra'essyni,
prófessor í heilbrigðisfræði við Háskóla
Islands. Haran sé þeirrar skoðuraar, að
Hamsuin hafi barizt eins og maður fyrir
því, sem haran hafi álitið, að myndi verða
Noregi fyrir beztu. En slíkt getur kost-
að menm lífið, hafði Haininiesson skrifað.
Hamsun situr á rúmstokk'nuim, rær sér
uim stund og segir svo: „Ojá, ojá, það
er víst svo. Það er víst.“
Þegar allt hið hræðilega rann loks-
iras upp fyrir horaum í einangruminni,
tóik hanm inm öll þaiu S'veifmilyf, siem hamrn
gat rnáð í. En hanm vaknaði aftur með
ógurleguim uppköstuim. Daginn eftir
reyndi haran að ná í meira, en var neit-
að. Þá tók harara þetta ssm beirudimigu frá
Drottni um það, að haran ætti að lifa —
og taka þvi, sem átti fram við hann að
komua á jöaiffiunmii. Fyrir hainn sjáltfiam
var það óskýnamlegur ósigur að hafa
getað verið svo vitlaus að grípa til
slílks únræðis.
— — Nei, meiri fjarstæðu var ekki
hægt að hugsa sér.
Vafalaust er það rétt, sem Napoleon
sagði, að sjálfsmorðs myndu menm iðr-
ast daginn eftir.
Nú vakraaði að sjálfsögðu sú spurm-
ing í huga mér, hver hann væri þessi
umburðarlyndi og tnausti maður, vinur
Hamsuras og Guðm'umdar Haraniessoniar.
Mun ég nú víkja að þeim, áður en
lengra er haldið í söguinmi af fangaraum
Knut Hamsun.
Frai?4 ald í næsta blaði.
Útgcfandi: HJf. Árvaloir, Tteykjavík.
Frair.kv.stj.; HaraWur Svelnsson.
Hitctjórar: Sigurður Bjarnason. frá Vigur.
Matthías Johiannessen,
Eyjólfur Konráð Jónss'on.
ÍRitstj.fltr.: iGísli Sigurðs-on.
Auglýsingar: Árni Garðar Kristinsson.
Ritstjórn: Aðalstrœti 6. Simi 10100.
2 LESBÓK MORCUNBLAÐSINS
5. olkitóber 1969