Lesbók Morgunblaðsins - 05.10.1969, Page 10

BÍLDSFELL
í Gralnings
— fyrsta
rafvœdda sveitabýlið
Eftir Ólaf H. Óskarsson
Rafstöðvarhúsið að BíldsfellL
I.
A llt frá bví, er líf kvikn-
aði á jörðu hér, hafa allar líf-
verur leitað ljóssins og nærzt
af því. Þar er maðurinn engin
undantekning, nema síður sé.
Frá þeirri stundu, er frummað-
urinn tók eldinn í sína þjón-
ustu fyrir þúsundum ára, hef-
ur maðurinn reynt að bægja
myrkrinu frá sér og sinum. láta
ljósið sigra nóttina, lengja dag-
inn með ljósi. Fyrsti ljósgjaf-
inn af manna völdum hefur ef-
laust verið varðeldur frum-
mannsins, sem stugga skvldi
óvættum næturmyrkursins frá.
Síðan hefur maðurinn reynt að
bera með sér birtu ljóssins ir.n
í híbýli sín eða á ferð um
myrkvaða stigu.
Þróun lýsingartækninnar var
hægfara framan af, en með til-
komu glóðarperu Thomas A.
Edinsons, hinn 21.10. 1879, sem
fékk orku sína frá hinu dular-
fulla rafmagni en ekki frá
venjulegu eldsneyti, tók lýsir.g
artæknin stórstígum framför-
um. Það er snöggtum auðveld
ara og þægilegra að „kveikja
ljós“ á glóðarperu, en að burð-
ast með þunga og óþjála olíu-
lampa, eins og tíðkaðist i
fremstu tækniþjóðfélögum
þeirra tíma. Fyrsta raforkuver-
ið, sem seldi almenningi íaf-
orku til Ijósa, var tekið ínotk
un árið 1882 í New York Á
næstu árum rak hvert stórátak
ið annað á sviði raflýsingar-
tækninnar.
Hér á fslandi hófst fyrsta
hreyfingin í rafvæðingarmálum
landsins með Frímanni B. Am-
grímssyni, sem árið 1894 hélt
í Reykjavík fyrirlestra um
ágæti þessarra galdraljósa oa
raforkunnar í heild. Hann vildi
láta virkja fallorku Elliðaánno
og lýsa og hita upp Reykja-
vík með raforku þaðan. Árið
1899 mun fyrsta „rafstöðin" hér
lendis hafa tekið til starfa í
Helztu tieimilðir:
1. Guðmundur Þorvaldsson:
a) Svar við spurningum
trá Búnaðarfélagi fs-
lands, dags. 2. 1. ’29.
b) Brét til Búnaðarfélags
íslands, dags. 5. 1. ’29.
2. Vestri, XI árgangur,
22. 6. 1912.
3. Þorvaidur Guðmundsson,
bóndi að Bíldsfelli:
Viðtal við Ó. H. Ó. 1964.
4. Guðríður Finnbogadóttir,
fyrrv húsfreyja að Bílds-
felli: Viðtal við Ó. H. Ó.
17. 8. 1964.
5. Steingrímur Jónsson, fyrr
verandi rafmagnsstjóri í
Rvík: Um Sogsvirkjunina
á 25 ára starfsafmæli
Ljósafossstöðvar. Ársrit
SÍR, 1962, fylgirit nr. 1,
bls. 23 og 26.
6. Tíminn, 12. 12. 1964 E. J.
7. Eðvarð Árnason, verkfr.:
Orkumál nr. 18, des. ’68.
Guðmundur Þorvaldsson, bóndi
vinnustofu 'Eyjólfs Þorkelsson
ar, úrsmiðs, að Austurstræti 8
í Reykjavík. ísafold var þar
og til húsa og fengu bæði prent
smiðja hennar og skrifstofa raf-
ljós frá þessari litlu stöð. Næsta
skrefið var stigið árið 1903,
er rafali var tengdur við gufu-
vél í Klæðaverksmiðjunni Ið-
unni í Reykjavík. Frá þessum
rafala fengu ljósaperur raf-
orku, sem þannig iýstu upp
verksmiðjuna. Fyrsta vatnsafls-
rafstöðin á íslandi tók til starfa
12. desember 1904 í Hafnarfirði
Vilja menn síðan miða við þá
dagsetningu upphaf raforku-
aldar á fslandi. Jóhannes Reylt-
dal, trésmiðuT, stóð að þessu
firaimfaramiáli, en honium tE
halds og trausts var Halldór
Guðmundsson, raffræðingur,
sem var einn helzti frumkvöð-
ull rafmagnsins á íslandi fyrscu
Séð til suðurs yfir eldra lónið,
sést á þak stöðvarhússins.
árin. Voru þá aðeins liðin 22
ár frá stofnun rafstöðvarinnar
í New York, sem áður er getið.
Má það teljast fljótt brugðið
við af íslendingum, því oft hef-
ur liðið mannsaldur eða meir,
áður en erlend nýjung hefur
náð fótfestu hérlendis.
Hér á eftir verður lítillega
skýrt frá fyrstu rafstöðinni,
sem tekin var í notkun á ís-
lenzkum sveitabæ.
n.
Íí íldsfell í Grafningi í Árn
essýslu var fyrsta sveitabýli.ð
á íslandi, sem raflýst var frá
örsmárri vatnsaflsstöð. Bónd-
inn á Bíldsfelli, Guðmundur
Þorvaldsson, f. 25. 11. 1873 að
Geitdal í Skriðdal í S-Múla-
sýslu, hóf þar búskap árið 1910
Þegar Guðmundur settist þar
að, var lýsing með raforku nær
óþekkt fyrirbrigði hérlendis,
eins og rakið hefur verið hér
að framan. Þá var vatnsafls-
stöðin í Hafnarfirði aðeins sex
ára gömul. Á ferðum sír.um
vestur yfir Hellisheiði hefur
Guðmundur eflaust kynnzt
hinni hafnfirzku rafstöð, og þá
hefur áhugi hans vaknað fyrir
því, að gera slíkt hið sama og
Jóhannes — notfæra sér aflið
í bæjarlæknum til raflýsingar
í bænum.
Þannig háttar til við Bílds-
fell, að nokkrar nafnlausar
uppsprettur eiga upptök sín
undir hól skammt norðan við
bæinn. Þessar lækjarsytrur
hafa nokkuð jafnt vatnsrennsli
árið um kring, frjósa ekki
(kaldavermsl) og renna í suð-
urátt eftir grunnu og grasi
grónu gili fyrir vestan bæinn.
Á tiltölulega stuttri vegalengd
er fallhæðin þar nokkrir metr-
ar.
Árið 1911 hóf Guðmundur
undirbúning að því að koma
sér upp rafstöð þarna í gilinu.
Fyrst hlóð hann neðst í gilinu
í hefðbundnum íslenzkum bygg-
ingarstíl húskofa úr torfi og
grjóti. Fór Guðmundur þar að
ráðum Dana nokkurs, Rostgaard
að nafni, sem einnig vildi selja
honum efni í rafstöðina — svo
sem vatnshjól (undirfallshjól),
sem verið hafði í þvottahúsi
Rostgaards. Efst í brekkunni
fyrir suðvestan bæinn var hlað
in stífla úr torfi og grjóti þvert
fyrir gilið. Þaðan lá ofanjarð-
ar 24 álna langur og lokaður
tréstokkur að húskofanum, þar
sem vatnsvélin og rafalinin
voru — fékkst þannig um 7
álna fallhæð. Bræður Guðmund
ar, þeir Sigurður og Pét-
ur Þorvaldssynir, aðstoðuðu
hann við þessar sérstöku frait-
kvæmdir — Sigurður hjálpaði
m.a. til við torfhleðsluna, en
Pétur amíðaði stokkinn og tré-
bekk í kofann undir rafalann.
Að svo búnu var þýzkur rak-
straumsrafali fenginn firá
Kaupmannahöfn, en hann var
örsmár — aðeins Vz hestafl
sem svarar um 370 w afli, en
það myndi nægja einungis fimm
60W—perum. Efni í línuna heim
í bæ fékk Guðmundur í Reykja
vík — eirvírinn var úr göml-
um rafala, sem notaður hafði
verið fyrir kvikmyndahús, en
staurar og einangrar fengust
hjá Landssíma íslands. Heim-
línan var um 150 m að lengd,
staurar voru 4 að tölu. Vír-
inn var 6 mm2 að gildleika.
Heima í bænum voru rúmlega
tíu ljósastæði.
Jóhannes Reykdal hafði heit-
ið því að ganga frá raflögn-
um innanhúss og tengingum í
rafstöðinni sjálfri. Skömmu fvr-
ir jól 1911 var allt fullbúið úr
hendi þeirra bræðra, en Jó-
hannes var eitthvað vant við
látinn og kom ekki austur að
Bíldsfelli fyrr en í útmánuðum
á næsta ári. Stöðin mun hafa
verið gangsett í fyrsta sinn í
lok febrúar árið 1912. Kostn-
aður við þessair framkvæmdir
mun hafa numið sem næst 500
krónum — þ.e. kostnaður við
rafstöðina, heimlínuna og raf-
lagnir í bænum.
m.
IVÍáltækið gamla „mjór er
mikils vísir“ sannast hér. Þessi,
,ljósastöð“, þótt afllítil væn,
vakti athygli víða um land, og
menn dreif hvaðanæva að, til
þess að sjá þetta furðuverk.
Margir sneru aftur heim á leið
með þann bjargfasta ásetning í
huga að koma sér upp eigin
rafstöð. Meðal þessara manna
var Bjami Runólfsson frá
Hólmi í Landbroti, sá merki
frömuður á sviði rafvæðingar-
mála íslenzkra sveita. Bjarni
hefur vafalaust dregið sinn
lærdóm af heimsókninni og
hugsað til stærri átaka á því
sviði, sem honum auðnaðist síð-
ar að gera.
Fimm árum seinna, hinn 12 7
1917, keypti bæjarstjórn Reykja
víkur vatnsréttindi af Guð-
mundi, sem hann átti í Soginu.
Verðið var 30 þ.kr., sem var
talið stórfé í þá daga. Þá var
Jón Þorláksson borgarstjóri
Reykjavíkur. Var hér um að
ræða fyrstu aðgerðir Reykvík-
inga á virkjunarmálum Sogsins.
í kaupsamningnum var auk
þess það ákveðið, að eigandi
Bíldsfells fengi sem svaraði 10
ha rafali við bæjarvegg, ef úr
virkjun Sogsins yrði.
Svo mikil var tiltrú Guð-
mundar á hinum „hvítu kolum“
að hann lagði allt kapp á að
endurbæta og stækka stöðina,
svo hann gæti fengið rafstraum
til suðu einnig og „tii að geta
sparað sauðataðið og fengið það
á túnið“, eins og hann segii í
bréfi til Búnaðarfélags fslands
Færði hann hugmynd sína ítal
við Halldór Guðmundsson, raf-
fræðing, sem áður er getið.
Hann taldi 3 ha rafstöð nægja
til allra heimilisnota, að „und-
anskildum þvottum og slátur-
suðu.“
Halldór lagði til, að vatns-
lítil lind fyrir vestan túnið yrði
leidd í gilið og djúpur skurð-
ur grafinn í áframhaldi af því.
Guðmundur féllst á þessar til-
lögur og lét grafa um 100 m
langan skurð; mesta dýpt hans
var 2 m og mesta breidd 3—4
m. Svo hér var um allmikið og
örðugt mannvirki að ræða, og
verkfærin voru frumstæð, páll
og reka. Því næst var ný stífla
hlaðin aðeins ofar í brekk-
unni og loks var nýtt
stöðvarhús (sjá mynd)
steypt niðri í skurðinum. Frá
stíflunni var lögð 36 m. löng
vatnspípa, sem veitti vatninu
úr lóninu fyrir ofan stífluna að
vatnsvélinni — efstu 12 m voru
úr tré, en síðan tók 12” rör úr
steypujárni við vatninu úrtré-
hlutanum, en síðasta spölinn
að vélunum rann vatnið um 7“
jámstéypurör. „Vatnssveiflan“
vair úr gömlu stöðinni, en raf-
alinn var nýr — danskur rak-
straumsrafali frá Thomas B.
Thrige, 110 V og 3 ha (um 2.2
kw). Mælataflan úr gömlu stöð
inni var notuð áfram, en hún
var send í viðgerð til Reykja-
víkur en í misgáningi var hún
send til Vestmannaeyja, þar
sem hún ílentist,. og er hún
nú með öllu glötuð. Notazt var
við gömlu heimlínuna, en henni
var breytt lítið eitt og hún lag-
færð. Raflögnin heima í bæn-
um vair úr tvlsniúiniunn riaifstreinig
sem feistiuir vair á postuliínskiúl-
ur — svoniefnd „völulögn“. sem
þá var næsta algeng gerð rat-
lagna hérlendis. Ljósastæðin
vor 14 að tölu auk tveggja í
útihúsum. Ennfremur fengu 500
w rafmagnsofn og rafsuðuplata
raforku frá stöðinni.
Þegar Guðmundur stóð í þess
um umbótum var dýrtíð land-
læg, enda hækkaði verðlag
mikið eftir fyrra heimsstríðið,
en nýja stöðin mun sennilega
hafa tekið til starfa árið 1920.
Kostnaður við hana mun hafa
numið 4.000 krónum auk vinnu
heimamanna.
Svo vönduð var öll gerð
stöðvarinnar og svo nákvæmt
var eftirlit með henni, að hún
var notuð óslitið fram til árs-
ins 1955 eða 1956, er raforka
var leidd frá Soginu að Bílds-
felli.
Guðmundur Þorvaldsson lézt
12.6. 1948. Guðríður Finnboga-
dóttir ekkja hans, fluttist til
Reykjavíkur tveimur árum
seinna, og þá var rafstöðin í
fullkomnu lagi. Guðríður lét
svo um mælt við hötund þessa
greinarkorns, að hún „blessi
rafstöðina alltaf, því aldreivar
skammdegi hjá okkur“.
10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
5. oikitóbeir 1969