Lesbók Morgunblaðsins - 05.10.1969, Page 14

, ■
SÝRUKLETTUR
EFTIR ÁRNA ÓLA
Skemmtileg klettaströnd var
hér innanbæjar fram til
skamms tíma. Hún náði lítt slit-
in frá Laugamesstöngum upp
að Flugskálavegi og hefði get-
að verið bæjarprýði, ef nokkr-
um hefði komið til hugar nógu
snemma að varðveita hpna. Nú
er það um seinan. Tveir hæstu
og merkustu klettamir hafa
verið brotnir niður í rætur, og
grjótið úr þeim notað í uppfyll-
ingu Sundahafnar. Annars stað
ar hafa olíugeympr og verk-
smiðjubyggingar verið settar
niður á klettabrúninni og ým-
iss konar rusii verið fleygt þar
fram af og klettaveggurinn sjálf
ur atazt.
Einhver stærsti kletturinn,
sem þama er eftir, heitir Sýru-
klettur, en það nafn er nú flest
um gleymt og er hann í dag-
legu tali aðeins nefndur Klett-
ur, og við hann er kennd Verk-
smiðjan á Kletti, því að hún
stendur rétt fyrir ofan hann.
Klettur þessi er mjög ein-
kennilegur. Hann líkist m-est
bryggjusporði, er tröll hafi
hlaðið úr stórgrýtisbjörgum.
Er hann vel hlaðinn og falla
steinarnir vel saman, nema
fremst, því að þar myndast
stampur á milli þeirra. Virðist
svo sem hann hafi verið nokk-
uð djúpur fyrrum, en einhverj-
ir hafi fyllt hann að mestu með
lausagrjóti og slett steinlími of-
an á.
Nafnið Sýruklettur bendirtil
þess að þama hafi einhvern
tíma verið geymd sýra, og hef-
ir geymslustaðurinn þá verið
þessi stampur. Hafa þá allar
sprungur verið fylltar deiglu-
mó, svo að stampurinn gæti
ekki lekið. Og ef þetta er rétt,
þá þarf ekki að efa hverjir
hafi notað þetfa sýruker. Það
hafa gert Laugarnessbændur.
Þess eru víðar dæmi, að
bændur hafa gert sér sýru-
geymslur nokkuð frá bæ, lík-
lega vegna þess, að þá hefir
skort ílát undir hana, því að
þar sem var mikil mjólk, var
líka mikil sýra. Og sýran var
meira metin forðum heldur en
nú er.
í lýsingu öræfa, sem ísleifur
Einarsson sýslumaður ritaði
1712, segir frá því, að skammt
frá Hofi sé sýruker, sem sagt
sé að taki 18 tunnur. Það sé
kallað sýmker vegna þess, „að
fyr meir í nú elztu manna tíð
hér á Hofi, þá söfnuðu menn I
það sýru, hver eftir sínum efn-
um, var þá byggt hús ofan yf-
ir, -en nú er það af lagt þar
fyrir, að þegar fé á vorin var
þar á beit, datt það ofan í
þessa sýru og dó. Var svo hús-
ið fellt ofan í kerið og sést nú
á barmana“.
Nafnfrægt sýruker er á
Bergsstöðum í Biskupstungum.
Fylgir því sú sögn að hálftröll-
ið Bergþór í Bláfelli hafi klapp
að það með broddstaf sínum í
móbergsklöpp, og gefið bónda
til þess að geyma þar í sýru,
„en hundraðsmissir verði það í
búi hjans, vilji hann ekki nota
kerið“. Ker þetta er enn til og
álögin haldast á því. Hafi
menn vanrækt að safna sýru í
kerið eitthvert sumar, þá hefir
bóndi beðið stórtjón í penings-
missi. Þess vegna er enn
geymd í því sýra og skipt um
hana árlega. Ker þetta er 1,40
m. á vídd og 55 cm. djúpt.
Sjást enn í því förin eftir járn
það, sem notað var til að
höggva það.
Þessi tvö dæmi sýna, að það
er ekkert furðulegt þótt finn-
ast kunni sýruker annars stað-
ar.
Mjólkursýra var í miklum
metum höfð meðal fslendinga
um margar pldir, enda kunnu
menn þá betur með hana að
fara en nú er títt. Þá var hún
ekki talin fullgerjuð fyrr en
hún var tveggja ára gömul.
Með aldrinum súrnar hún og
verður tær. Borgfirðingar
höfðu sérstaka aðferð til þess
að hreinsa mysuna. Þeir helltu
henni í tunnur svo að þær
urðu barmafullar og slógu svo
botn í, en á botninn boruðu
þeir tvö lítil göt. Þegar gerð
kom nú í mysuna tók hún að
ólga, en við það leituðu allar
skyragnir, sem í mysunni leynd
ust, upp á yfirborðið og þrýst-
ust af ólgunni upp um götin á
tunnubotninum. Var svo sýra
eftir hrein og tær í tunnunni.
Ef ekki var höfð þessi aðferð
og tunnurnar látnar standa
opnar safnaðist mauk á yfir-
borðið og varð að fleyta það
af jafnharðan, en var þó ekki
einhlítt, því að syrja settist á
botninn. Þeir, sem slógu botn í
sýrutunnur, án þess að bora
göt á hann, áttu á hættu að
tunnurnar spryngi þegar gerð
kom í mysuna, og allt færi for-
görðum.
En þar sem vel tókst að
hreinsa sýruna, var hún bæði
holl fæða og bezti svaladrykk-
ur, sem unnt var að fá. í Búa-
lögum segir að hæfilegt sé að
bland,a einum hluta af hreins-
aðri sýru x 11 hluta vatns. Var
það kölluð tolftarblanda.
í hreinni sýru voru matvæli
geymd tímunum saman og
skemmdust ekki. En væru mat-
•væli sett niður í mysu eða hálf-
verkaða sýru, úldnuðu þau
fljótlega. Góð sýra var liöfð í
alls konar mat, súpur og grauta,
til smekkbætis. „íslendingar
voru afar gefnir fyrir súrmeti
fyrr á tímum, og hefir það að-
allega stafað af matarhæfi“,
segir í íslenzkum þjóðháttum.
Sýran var líka verzlunarvara
og f-engu bændur gott verð fyr
ir hana. Var það ekkert smá-
ræði af sýru sem flutt var ár-
lega úr sveitum til verstöðv-
anna. Fengu bændur hana
venjulega goldna með fiskæti.
Venjulegt verð fyrir tunnuna
var 15 fiskar í verstöðvunum,
en 12 fiskar heima. Annprs
segja Búalög sama verð á ný-
mjólk og sýru.
Þrátt fyrir mikla framförhér
á landi, hefir þó orðið aftur-
för á sumum sviðum. Það er
stórkostleg afturför að nú
skuli aldrei lireinsuð sýra hér
á landi, og að notlcun hennar
skuli li.afa lagzt niður.
Gömlu bændurnir, sem
geymdu sýru í steinkerjum úti
á víðavangi, hafa vel kunnað
að meta hana. Það hefir aldrei
hvarflað að þeim að hella
lienni niður. Og hafi Laugar-
nessbóndi geymt sýru í Sýru-
kletti, þá er kerið eða stamp-
urinn þarna í klettinum sá
merkisgripur, að réttmætt væri
að athuga hann nánar. Hann
mundi þá sýna, að einhvem
tíma hafi verið allstórt bú í
Laugarnesi og að sýra hefir
verið verzlunarvara bóndans
þar. Mætti þá þetta ker ef til
vill geymast sem merkur forn-
gripur.
SMÁSACAN
Fraimlh. .atf bills. 5
ég — ég stend þá berfætt fyr-
ir dyrum himnaríkis11.
Beatrice sagði auðvitað for-
eldrum sínum og jafnvel prest-
inum frá álhyggjum Fíu. Hann
sagði, að við yrðum fyrst og
frernst að tala við trésmiðinn,
sem mundi einhvern tíma kistu
leggja Fíu, allt væri undir því
komið, að hann lokaði ekki kist
unni, fyrr en Fía væri komin í
spariskóna.
Dag nokkurn var barið að
dyrum hjá okkur, og úti fyrir
sat Fía á tröppunum. Hún
sagði okkur, skömmustuleg og
með hönd fyrir augum, að ræn
ingjarnir hefðu stolið skónum
hennar, eiginlega skildum við
ekkert annað en: „ræningjarn-
ir“ og „skórnir".
Við buðumst til að skrifa
Ettore, áreiðanlega kæmu
bráðum nýir skór, enn fallegri
en Jósu skór. Þá tók hún
höndina frá andlitinu og hróp
aði skelfingu lostin: „En ef ég
dey á morgun eða hinn dag-
inn? Skólaus eins og ég er
núna. Og hvað þá? Ég get
ekki ... “ Köddin brást, þegar
hún hugleiddi þessar ömur-
legu horfur, berfætt á líkbör-
unum, og það sem meira var:
fyrir dyrum himnaríkis!
Við töluðum strax við prest-
inn. Skór aumingja gömlu kon-
unnar fengu 5 slg svo mlklnn
himinljóma og þjófnaðurinn
svo mikinn helvítissorta í
þrumandi predikun næsta
sunnudags, að strax næsta
morgun voru skórnir komnir
að dyirum Fíu. Sama morgun
kom hún til okkar til að fá
lánað skóhorn. Beatrice fór
með henni heim og hjálpaði
henni í skóna. „Það er tími til
kominn fyrir mig að fara í
skóna“, sagði Fía. „Bezt að vera
í þeim, því að ræningjarnir
þarna niðri segja annars, að
fæturnir á mér hafi verið svo
þrútnir, að þeir hafi ekki getað
látið mig í skóna“.
Með grettum gekk hún eitt
skref og með stunum annað.
„Á himnum verða þeir mátu-
legir“, sagði hún og reyndi að
brosa.
Eftir nokkra daga sá Bea-
trice trésmiðinn fara með lík-
kistu í gamla brúna húsið. Hún
sótti okkur og síðan var hald-
ið til Fíu. Gamla konan lá í
líkkistunni og brosti á svipað-
an hátt og systir hennar hafði
gert. Skórnir gljáðu og Bea-
trice hvíslaði einhverju að tré-
smiðnum. Hann kinkaði kolli
og tók líkkistulokið: „Þú hef-
ur rétt fyrir þér, Beatrice, prest
urinn sagði það líka. Við lokum
á stundinni.“
Við brostum öll og hugsuð-
um til Fíu, ég vissi loks til
hvers skór væru.
—
ERLENDAR
BÆKUR
_______________ v
Treblinka. Jean-Francois Steiner.
Steiner.Preface by Simone de
Beauvoir. Translated from the
French by Helen Weaver. Gorgi
Books 1969.
Frá miðju ári 1942 til miðs árs
1943 voru áttahundruð þúsund
Gyðingar fluttir til útrýmingarbúð-
anna Treblinka og eftir þrjá stund-
arfjórðunga. frá þvi að lestirnar
komu til Treblinka, var búið að
myrða og grafa komumenn. í búð-
unum unnu auk Þjóðverja og
Úkraínumanna eitt þúsund
Gyðingar og það voru þeir, sem
gerðu uppreisn, drápu þýzku mann
dráparana og hjálparkokka þeirra,
kveiktu í búðunum og flúðu. Sex
hundruð komust undan og af þeim
lifðu aðeins fjörutíu, þegar styrj-
öldinni lauk. Þessi hryllings- og
hetjusaga er sögð hér, eftir frá-
sögn þeirra, sem lifðu. Þessi bók
er ein þeirra, sem lýsir þv hve
tuttugasta öldin sker sig úr liðn-
um tímabilum fyrir sakir forblind-
aðs satanisma og illsku og er
jafnframt göfugur minnisvarði um
þá, sem risu upp þrátt fyrir yfir-
þyrmandi kúgun, vinnuhagræðingu
og stjórnun.
14 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
5. oikitóbsir 1969