Lesbók Morgunblaðsins


Lesbók Morgunblaðsins - 26.05.1979, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 26.05.1979, Blaðsíða 4
Brotnar eru borgirnar II. Árni Öla Meöal skólapilta í Skálholti giltu ýmsar venjur, sem ekki mátti af bregða. Ein venjan var sú, aö á hverju vori mæltu þeir sér mót ákveoinn dag aö hausti og á ákveðn- um staö, og skyldi svo þaðan riðið í einni fylkingu heim á staðinn í Skálholti. Á leiðinni heim var stað- næmst á þremur ákveðnum stöðum og æpt heróp. Það kölluðu þeir „signum". Seinast æptu þeir heróp þar sem heimreiðin að staðnum byrjaði, og svo hlóðu þeir á þeim staö mikla og vandaða vörðu fer- strenda, og kölluðu hana Skóla- vörðu. Bæði var nú, aö hún var vel hlaðin og að henni var vel haldið við fram á árið 1784, sem var seinasta ár Skálholtsskóla, enda má enn sjá þess merki, því að nokkur hlutj þessarar Skólavöröu stendur enn. Þegar skólinn fluttist í Hólavallarskóla í Reykjavík 1785, komu þangaö 10 skólapiltar, er verið höfðu í Skálholti. Þeir fluttu þennan sið með sér hingað, að hrópa þrisvar „signum" áður en riðið væri heim að skólahús- inu. Fyrsta "signum" var við Elliöaár, annað á Öskjuhlíð og hið þriðja á Arnarhólsholti gegnt skólabyggingunni. Og þarna á Arnarhólsholtinu hlóðu þeir svo nýja Skóla- vöröu 1795 og var hún bæði há og fönguleg. Blasti þar varðan við skólanum og skól- inn við vörðunni. Skólinn var fluttur til Bessastaða árið 1804 og eftir það var Skólavörðunni eng- inn sómi sýndur. Voru þá ekki skólapiltar að hressa hana viö, og bæarmenn létu sig engu skifta hvað um hana yrði. Hrundi hún því smám saman og var svo komið árið 1834, að hún var orðin grjót- hrúga ein. Til voru þó þeir menn, sem tók sárt til Skólavörðunnar og fannst sem þessi minnisvarði um fyrsta skóla í Reykjavík ætti betra skilið. Meðal þeirra var Krieger stiftamt- maöur, sem var hér 1829—1836. Það var því honum að þakka, að kaupmenn hér í bænum tóku hönd- um saman og létu hlaða Skóla- vöröuna upp aö nýju til heiöurs viö stiftamtmann og kölluðu hana nú „Kriegers Minde" og létu letra það nafn á hana. Varða þessi var stærri en hin fyrri, ferhyrndur steinstöpull, sem mjókk- aði upp, en var studdur trégrind að utan og í henni var trépallur með setubekkjum mót vestri. Jafnframt var þá ruddur gangstígur upp að vörðunni. Ekki fékkst almenningur til þess að kalla vörðuna Kriegers Minde, heldur var hún alltaf kölluð Skóla- varöa og stígurinn upp að henni Skólavöröustígur, eins og hann heitir enn. Bæarstjórn tók að sér viðhald vörðunnar árið eftir og lofaði aö halda við götuslóðanum þangað, þó þannig aö hver húseigandi legði fram til þess eitt dagsverk vor og haust. Ekki tókst nú viðhald vörðunnar betur en svo, að timburgrindin fúnaði utan af henni og hrundi hún einn fagran sólskinsdag sumarið 1858 og var orðin aö grjóthrúgu fáum árum seinna. En svo var það vorið 1868, að Árni Thorsteinsson bæarfógeti réði Sverri Runólfsson steinsmið til þess að gera þarna nýa vöröu, steinlenda hinum miklu veglegri. Skyldi þetta vera útsýnisturn. Afhenti hann vörð- una opinberlega 21. október og baö bæarfulltrúa „að taka að sér Skóla- vörðuna sem eign bæarins, upp mestan hluta byggingarkostnaðar- ins, því að bæarbúar voru tregir til aö taka á sig þaö sem þeir kölluöu óþarfa gjöld. En öllum þótti þó vænt um Skólavöröuna þegar hún var komin í þennan búning. Hún sómdi sér mjög vel þarna á holtinu, snjóhvít og sýndist jafnvel hærri en hún var. Hún blasti fyrst við sjónum allra, sem til bæjarins komu, hvort sem komið var á landi eða sjó. Og hún var svo aö segja eina bæarprýöin, enda voru þá engin hús nærri, er skyggt gæti á hana. Og nú breytti holtið um nafn, það var ekki lengur kallað Arnar- hólsholt, heldur Skólavörðuholt. Bæarstjórn hafði aldrei ætlað sér að gera vegyfir holtiö á þessum stað. En nú var hún í rauninni neydd til þess og varö Skólavörðustígurinn SKÖLAVARÐAN byggða honum til prýðis og bæar- búum til skemmtunar". Varöan var ferhyrnd og hver hlið aö utan um 9 álnir að lengd. Aö innanmáli var hún nokkuö á 5. alin á hvern veg. Tvö loft voru í henni og á efra loftinu dálítiö skýli, en svalir meö handriði allt um kring. Alls var hún 15 álna há, með handriöinu, en á vesturhliö voru bogadregnar dyr meö góöri hurð fyrir. Það lenti á bæarfógeta að greiða þá um leið upphaf að Hafnarfjarð- arveginum. Og þá sagði í Þjóðólfi: „Má nú segja að hvort vegsami annað, þessi hinn nýi mikilfengi og breiði upphækkaði vegur Skólavörð- una og hún aftur veginn!" Nokkru eftir að bæarstjórn eign- aöist Skólavörðuna lét hún hækka hana. Var sú hækkun gerö úr timbri og toppþak yfir. En á öllum hliðum voru hlerar, sem opna mátti, og var „Hún blasti fyrst við sjónum allra, sem til bæjarins komu, hvort sem komið var á landi eða sjó. Og hún var svo að segja eina bæjarprýðin, enda voru þá engin hús nærri, er skyggt gætu á hana. Og nú breytti holtið um nafn, það var ekki lengur kallað Arnar- hólsholt, heldur Skólavörðuholtið". því hægt að njóta þaðan hins fagra útsýnis í allar áttir. Skólavaröan varö eftirlæti þeirra gesta, er heimsóttu Reykjavík, ekki sízt útlendra. Var og talið sjálfsagt að fara þangað með erlenda ferða- menn, svo að þeir gæti notið útsýn- isins. Skólavarðan var traustlega byggð, og hún hefði getað staðið um aldir. En byggðin þokaðist jafnt og þétt nær henni, svo að hún naut sín ekki jafnvel og áður þegar fram í sótti. Þaö var þó algjör óþarfi aö brjóta hana niður, en það þrekvirki var unnið á fyrsta ári eftir að vér heldum Alþingishátíðina, mestu minningahátíð, sem hér hefir farið fram, en virðist hafa dugað lítt til þess að vernda gamlar minj- ar Reykjavíkur. Skólavarðan varð að þoka fyrir minnis- merki Leifs heppna — eöa því var borið við. Nú hefði hún verið 111 ára gömul, ef hún hefði mátt halda sér, en 190 ár eru liðin skólapiltar hlóðu þarna fyrstu vörðuna. Einu sinni var talaö um að reisa „háborg íslenzkrar menningar" á Skóla- vörðuholtinu, en óvíst að menn hafi gert sér grein fyrir því hvernig sú háborg skyldi vera. Þess vegna mun hugm- yndin hafa lognast út af. Samt er nú að rísa þarna háborg andlegrar menningar þar sem Hallgrímskirkja er, stærsta musteri hér á landi. Og nú gnæfir turn hennar yfir borgina, líkt og Skólavarðan áður, en þó tíu sinnum hærri heldur en Skólavarðan var. Þetta er hinn nýi útsýnisturn borgarinnar og munurinn á honum og Skólavörðunni er talandi tákn þeirrar breyting- ar sem orðið hefir á högum Reykja- víkur seinasta aldarskeið. Fyrir framan kirkjuna stendur líkn- eskja Leifs heppna, sem er vinargjöf frá Bandaríkjunum á þúsund ára afmæli Alþingis. En þar vantar enn tjörnina, sem á aö spegla mynd sægarpsins, er „stendur í stafni og stýrir knerri dýrum" út á oþekkt haf. Listamaðurinn, sem myndina skóp taldi aö listaverkið væri ekki fullkom- iö fyrr en þessi ímynd hafs væri gerð, svo að myndin gæti speglast þar. Sumum gramdist í upphafi að Skólavaröan skyldi veröa að þoka fyrir myndinni, og þetta væri alls eigi sá staður, sem myndinni hæföi. En nú hafa forlögin ráðið því, að allt er breytt. Á þessum stað, fyrír framan veglegasta guðshús í Reykjavík, er myndin orðin táknræn minning þess, aö það var Leifur heppni sem kristnaði íslenzku byggðina í Grænl- andi. ©