Lesbók Morgunblaðsins - 24.01.1987, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 24.01.1987, Blaðsíða 4
IJstmunasalinn og kafBfélagar hans Kaffihúsarápið var ekki út í bláinn. Það var hluti af starfi Sig- urðar sern listgripa- miðlara. Á Hressing- arskálanum hitti hann Stein Steinarr og Jón Kristófer kad- ett í Hernum. Á Borginni hitti hann Tolla og Polla, Agnar Bogason og Tómas skáld Guðmundsson. Og að sjálfsögu Jó- hannes Kjarval. EFTIRBRAGA KRISTJÓNSSON Blöðin Búa Til Menn En hver var Sigurður Benediktsson? „Blöðin búa til menn," sagði hann. Og sann- arlega er tíminn ekki lengi að afgreiða þá. Þegar villuljós fjölmiðlafársins leika ekki lengur um þá, gleymast flestir undur fljótt. . . Það virðist einu gilda — hvort menn hafa skrifað enga bók eða fjörutíu ... hrammur gleymskunnar varpar þeim á djúpið og þaðan eiga þeir ekki aftur- kvæmt nema við hátíðleg tækifæri, þegar fræðimenn og aðrir skrítnir fuglar eru fengnir til að rifja upp fortíðina, t.d. á af- mæli Reykjavíkurborgar. Einn þessara gleymdu manna var Sigurð- ur Benediktsson. Eg kynntist honum um það leyti sem hann var að hefja uppboðs- starfsemi sína á bókum og listmunum í Reykjavík árin 1953 og 1954. Þá hafði hann unnið heilan áratug við listgripamiðl- un, m.a. fyrir Jóhannes Kjarval, Þorvald Skúlason og flutt inn erlend listaverk frá Bretlandi og Danmörku, en þar hafði Sig urður mjög góð sambönd. Uppboðin voru í fyrstu haldin í gamla listamannaskálan- um við Alþingishúsið og þangað kom strax í upphafi fjöldi manna til að kynna sér þessa merku nýjung í bæ- jarlífinu. Það er minnisstætt, að á einu af fyrstu uppboðunum, voru m.a. seldir munir, sem þekktur íslenzkur menntamaður hafði þegið að gjöf frá leiðtogum þýzkra nazista, m.a. var þar selt bréf frá Göring marskálki. Slíkir munir eru nú virði margra þús- unda dollara, en hér í gamla lista- mannaskálanum fussuðu menn við þessu og keyptu af náð fyrir nokkrar krónur. Það gekk ekki erfiðislaust að koma á þessum listmuna- og bó- kauppboðum. Á fyrsta uppboðið mættu fulltrúar bæjarfóget- ans í Reykjavík og stöðv- Hann notaði verðlaunaféð, sem var stórfé, til að hefja skólagöngu í Menntaskólanum á Akureyri, en 18 ára hélt hann síðan til Danmerkur. Þar var honum tekið tveim höndum. Frásögn af björgunarafreki Sig- urðar var þá komin í allar danskar barnabækur. Sveinn sendiherra Björnsson bauð honum til sín, greifínn Schack bauð honum á setur sitt og Gunnar skáld Gunn- arsson greiddi götu hans. Hann settist síðan í læri og til starfa á ritstjórn danska stór- blaðsins Politiken og vann þar í þrjú ár. Nánasti starfsbróðir hans á blaðinu varð hinn frábæri, en skammlífi færeyski rithöf- undur Jörgen Frantz Jacobsen og urðu þeir nánir vinir. Ritstjóri Politiken var á þessum árum hinn virti og áhrifamikli H. Cavling smælki og getu til að koma því til skila í áhrifamiklu — en eðlilegu máli. Húmanískur skilningur hans var barskur og grófur og fáorð frásagnargáfa hans gat verið mjög áhrifarík. Þegar Sigurður hætti á Morgunblaðinu árið 1938, setti hann á stofn heimilisblaðið Vikuna. Það er núna dálítið holur hljómur í því að fullyrða, að stofnun Vikunnar og stjórn Sigurðar á henni hafi valdið straum- hvörfum á íslenzkum blaðamarkaði. En við nánari athugun bendir mjög margt til þess — þótt það verði ekki rætt nánar. Við stofn- un Vikunnar naut Sigurður danskra sambanda sinna frá Kaupmannahafnarár- unum, hann náði einkaleyfi á eftirsóttum og þekktum myndasögum og fékk ódýr myndamót frá dönskum fréttamiðlunum. Vikan varð í höndum Sigurðar einn mesti „succsess" sem orðið hefur í íslenzkri blaða- mennsku fyrr og síðar. Á öðru ári blaðsins var það komið yfír 16 þúsund eintök og mest selt í Reykjavík. íbúar Reykjavíkur voru þá innan við 40 þúsund. Ef sama hlut- fall gilti í dag fyrir hin glitfögru kláðarit uppa-kynslóðarinnar, ættu þau að koma út í 35-40 þúsund eintökum, en ekki vesælum 9-14 þúsundum. Hrekkvísir menn höfðu blaðið af Sigurði með brögðum, en hann fékkst ekki til að hallmæla þeim. Hann sneri sér að útgáfu annarra blaða og tímarita. En árangurinn var ekki hinn sami. En blöð hans eins og t.d. Hádegisblaðið, er eitt bezta vikurit, sem út hefur komið hérlendis, ekki sízt vegna hinna frábæru smápistla eftir Stein Steinarr, sem þar birtust. Þegar þessi útgáfudæmi Sigurðar gengu Sigurður Benediktsson, miðl- ari gamalla bóka og mál- verka, uppboðshaldari, áður blaðamaður og ritstjóri, var mesti kaffihúsakall, sem ég hef kynnst. Á morgnana, snemma, fór hann í kaffi á Borgina og sat þar í hópi heildsala og lögmanna. Um 11-leytið þrammaði hann útá Kaffi Höll, uppi, þar sem Búnaðarbankinn hefur nú hreiðrað um sig í húsum leðurverzlunar Jóns Brynjólfs- sonar á horni Austurstrætis og Veltusunds og settist þar með kaupahéðnum og skrif- stofumönnum úr miðbænum. Og síðdegi- skaffið meðtók hann í gamla Sjálfstæðis- húsinu við Austurvöll, þar sem Póstur og sími hafa nú mötuneyti sitt og félagsheimili. Þetta kaffihúsaráp var þó alls ekki út í bláinn. Þetta var hluti af starfi Sigurðar sem listgripamiðlara. Á þessum þrem samkomu- stöðum hitti hann flesta helztu viðskipta- menn sína, listunnendur úr röðum heildsala af eldri og yngri árgöngum og framsækna bankamenn, bæði seljendur og kaupendur. uðu þessa ólöglegu starfsemi. Fógeti hafði þá, lögum samkvæmt, einn heimild til slíks uppboðahalds. En Bjarni heitinn Benedikts- son, sem þá var mikill áhrifamaður í landinu, beitti sér skömmu síðar fyrir löggjöf, sem heimilaði einstaklingum, að fengnu opinberu leyfi, að efna til uppboða. Eftir það voru þau haldin með reglulegu bili; viku áður en Sigurður Ben. lézt, 1. desember 1970, hélt hann hið 171. í röðinni. FeðurNútíma Blaðamennsku Sigurður Benediktsson átti að baki næsta óvenjulegt og ævintýraríkt lífshlaup, þar sem skipst höfðu á skin og skúrir. Þegar hann var 14 ára unglingur og átti heima á bænum Barnafelli í Köldukinn í Þingeyjar- sýslu, hafði hann bjargað yngri bróður sínum og einnig móður sinni úr bráðum lífsháska við mjög erfið skilyrði. Fyrir þetta afrek varð hann landsfrægur og hlaut einn- ig svokölluð Carnegie-verðlaun, sem úthlut- að var af dönskum aðiljum fyrir afreksverk. og fékk hann miklar mætur á Sigurði fyrir hæfni hans og dugnað. Reyndist hann hon- umhaukur í horni þá og oft síðar. Árið 1935 hélt Sigurður heim til íslands, varð blaðamaður hjá Morgunblaðinu og var þar til 1938. Hann flutti með sér nýjan tón og ólíkan inn í fslenzka blaðamennsku. Viðtöl Sigurðar vöktu strax athygli. Hann lagði til hliðar hinn venjubundna og æði þungbæra hátíðleika, sem þá var ríkjandi og lét oft í ljós glettni og spaug í viðtölum. Á þessum tíma voru viðtöl reyndar ekki tíð í blöðum. Helzt birtust þau, þegar aldraðir athafhamenn áttu merkisafmæli eða at- kvæðamiklir kvenskörungar settust í helgan stein. Viðtal í Morgunblaðinu var líkt og fálkaorðan, út deilt eftir langt og gott starf — meiri háttar. Sigurður lagði til attögu við þetta við- horf. Sú viðleitni varð nonum ekki til framdráttar í starfi, en hún var honum til sóma og hafði veruleg áhrif, pótt síðar yrði. Viðtalsgreinar hans voru oft „óbein viðtöl" frásögn höfundar í þriðju persónu. Hann hafði mjög næmt auga fyrir hvunndagslegu ekki upp, sneri hann sér að útgáfu dagblaða fyrir hernámsliðin í stríðinu og hélt þeirri starfsemi áfram mestalla styrjöldina. Þetta var ekki merkileg framleiðsla, handiðnaður, varla samboðinn útgefandanum. Eftir stríðið sneri hann sér síðan að lista- verkasölu og miðlun. KAFFIHÚSALÍF Á þeim árum sem Sigurður var að hefja listmunauppboð sín, stóð kaffihúsalífíð í hinni gömlu miðborg Reykjavíkur í kvosinni með miklum blóma. í gamla Alþýðuhúsinu við Hverfisgötu orti Leifur Haraldsson: Ungu skáldin yrkja kvæði án þess að geta það. í Ingólfskaffi er ég í fæði án þess að éta það. Á Hressingarskálanum voru skáld og listamenn með aðsetur. Þar var f astur sama- staður Steins Steinarrs, Jón Kristófer Kadett í hernum kom þar með hléum, Vil- hjálmur frá Skáholti sat þar við gluggann og horfði fjarrænum augum á umferðina

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.