Lesbók Morgunblaðsins - 06.06.1987, Blaðsíða 16

Lesbók Morgunblaðsins - 06.06.1987, Blaðsíða 16
IO - eitt hínna tólf tungla Júpíters er glóandi víti 650 milljón km fjarlægð frá jörðu er þunglamaleg, ristastór reikistjarna, sem er tvisvar sinnum efnis- meiri en hinar 8 reikistjörnurnar til samans. Hún drattast einn hring um sólu á 12 árum og þarf að dragnast með 12 tungl." Svo segir í „Reikistjörnunum" í Alfræði- safni AB, sem út kom 1967. Og ennfremur segir þar um tungl Júpíters m.a.: „Júpíter hefur 12 tungl, þremur fleiri en næsti keppi- nautur hans, Satúrnus, og hafa þau ýmislegt athugavert í fari sínu. Flest þeirra fylgja nærri algjörri hringbraut um reíkistjörnuna, en örfá fara eftir sporöskjulagaðri braut. Innstu tunglin 8 snúast í sömu stefnu og reikistjarnan, en hin fjögur hafa öfuga umferðarstefnu ... Stærstu og björtustu tungl Júpíters eru kólluð Galileo-tunglin, en Galileo uppgötvaði þau, er hann beindi fyrsta stjörnusjónaukanum að himni árið 1609." Síðan hefur mikið verið horft út í himin- geiminn með stöðugt betri tækjum. Og hér birtist tiltölulega nýleg frásögn úr norska blaðinu „Farmand", sem aftur byggist á greinum úr „Science". Linda Morabito var eiginlega að leita að stjörnunni AGK3-10021, og það var ekki talið neitt vandaverk. En afstaða stjarnar- IO er auð reikistjarna, án storma og gufuhvolfs og sennilega eru engir gígir þar heldur. Eyðing- in kemur sennilega að innan, frá fljótandi brennisteinstvísýringi undir miklum þrýstingi Við sjóndeildarhrínginn sést fyrsta eldgosið, sem orðið hefur vart utan jarðar — á Júpítertunglinu IO. innar til 10 gæti aukið nákvæmnina við útreikninga á braut tunglsins. Þá uppgötv- aði hún ský, líkt og regnhlíf í laginu, sem steig 280 km upp fyrir sjóndeildarhring 10. Þetta var merkileg uppgötvun. I fyrsta sinn höfðu menn fengið vitneskju um virk eldgos utan jarðar. Uppgötvunin var gerð föstudag- inn 9. marz 1979, og áður en mánudagur var runninn upp, var búið að finna sex eld- gos á IO. Síðan hafa stjörnufræðingar og jarð- fræðingar lagt fram stöðugt fleiri bita í það púsluspil, sem er þekkingin á ofsalega virku tungli. Vitað er, að þvermál 10 er 3640 km, að það snýst umhverfis Júpíter í að meðal- tali 421.600 km fjarlægð og að yfirborð þess er samsett af brennisteini og brenni- steinstvísýringi, að ef til vill séu bráðin silíköt í iðrum IO og að kjarni þess kunni að yera. úr járni. í tveimur greinum í tímaritinu „Science" hefur nýlega verið skýrt frá því, að geysi- mikil hraunflóð séu að minnsta kosti á þremur stöðum á 10. Þetta hafi verið stað- fest með rannsóknum á stjörnuathugunar- stöð á Hawaii. Lögunin varð ekki greind á myndum Voyagers og bendir það til þess, að landslagið sé breytilegt: Rauðglóandi, brennheitt og síbreytilegt helvíti. Stærst hinna þriggja hraunflóða er á Loki-Patera svæðinu og er um 200 km í þvermál. 10 er auð reikistjarna, án storma og gufu- hvolfs og sennilega eru engir gígir þar heldur. Eyðingin kemur sennilega að innan, frá fljótandi brennisteinstvísýringi undir miklum þrýstingi. Hann vellur upp á yfir- borðið eins og hjá gosbrunni. Þegar það gerist, springur vökvinn og verður að gas- og ísskýjum, sem líða út í nístandi kaldan geiminn. Um leið brestur skorpan, sem var yfir brennisteinstvísýringnum, sem hvarf. Sennilega renna hraunflóðin og frjósa sam- an mjög fljótt. Stórir, hvítir blettir nálægt miðbaug 10 benda til þess. 10 er bundið í eilífri togstreitu milli þess og nágrannatunglanna Evrópu og Ganymedus. Þyngdaraflið togar og rífur í yfirborð 10 og veldur þarhæðum og dæld- um, „flóði" og „fjöru". Á ýmsum stöðum hækkar og lækkar yfirborð 10 um hundrað metra annan hvern dag. Sennilega er það þessi virkni, sem veldur hitanum í ytri lögum 10. Maður myndi kjósa að hringsóla um þetta litla tungl í öruggri fjarlægð frá eldgosun- um. Fyrir neðan myndi maður augum líta stórkostlegra og æðisgengnara landslag en hægt er að ímynda sér. Helvíti í voru sól- kerfi hlýtur að vera 10, hið glóðheita andrúmsloft Venusar eða hinir hræðilegu stormar á Júpíter. í samjöfnuði er hin blá- græna Móðir jörð paradís. Fáir staðir I sólkerfi okkar geta verið likari liinu fræga víti (Inferno) Dantes en litla Júpíterstunglið 10. Það erþó ekkimiklu minna en tunglið okkar, en Júpíter er svo stór. Áríð 1979 flaug gervihnötturinn Voyagerlþarnahjá, og þá uppgötvaði bandarískur verkfræðing- ur, kona reyndar, eldgos á einnimynd- iniii, sem gervihnötturinn hafðisent til jarðar. Nú hafaþrjú hraunflóð fundizt. 16

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.