Lesbók Morgunblaðsins - 16.01.1988, Qupperneq 6

Um
heilagra-
mannasögur
Margrétar saga er heilagramannasaga l'rá miðöldum, en Margrét var verndar-
dýrlingur bamshafandi kvenna. Messudagur Margrétar var 20. júlí og einkenni
hennar var dreki, sá hinn sami og hún átti fræg viðskipti við. Margrét var
vinsæll dýrlingur og sagnir herma að hún hafi m.a. talað til Jóhönnu af Örk
á sínum tíma.
Hlutverk dýrlinga í kaþólskum sið var á miðöldum, líkt og nú, æði mikil-
vægt. Kirkjur voru helgaðar dýrlingum. Hétu menn á þá er mikið þótti liggja
við og runnu áheitin til viðkomandi kirkju. Það var því kirkjuyfirvöldum í
hag að vinsældir dýrlinga væru sem mestar og var lagt kapp á að festa
sögur þeirra á bækur. Saga þess dýrlings er í hlut átti var síðan lesin upp
í kirkju á messudegi hans.
Á íslandi voru heilagramannasögur þýddar á tólftu öld og allt fram á þá
sextándu. Hafa þýðingarnar trúlega flestar verið gerðar í klaustrum landsins
og á skólasetrum. Einnig má telja líklegt að efnaðir höfðingjar hafi staðið
að þýðingum einhverra þeirra.
Allflestar voru sögurnarþýddar úr latínu. Þýðingamar em nokkuð frjálsleg-
ar ogyfirleitt var aðeins lauslega stuðst við fmmtextann. Latneskra stíláhrifa
gætir víða, sérstaklega í yngri þýðingum. Sögumar hafa varðveist í fjölda
handrita og em flestar til í fleiri en einni gerð.
Heilagramannasögur em ýmissar tegundar. Fjölmargar em sögur afMaríu
mey og postulum Krists, einnig sögur af mönnum og konum, sem vegna
krístilegs og dyggðugs lífernis vom tekin í dýrlingatölu. Er þá ótalinn stór
flokkur er fjallar um píslarvotta þ.e. einstaklinga, sem létu Iífið vegna trúar
sinnar. Margrétar saga er ein slíkra sagna.
Heimsmynd sagnanna er fastmótuð og einföld. Á himnum ríkir Drottinn og
í víti situr Djöfullinn og árar hans. Jörðin er vígvöllur þar sem þessir aðilar
heyja harða baráttu um sálir manna. Píslarvotturinn, hvort sem hann er
kristinn frá fæðingu eða tekur trú seinna á ævinni, lendir í þeirrí aðstöðu
að velja milli þess að kasta kristinni trú eða þola píslir sem jafnan leiða til
dauða.
Spenna sagnanna felst ekki íþví hvort píslarvotturínn muni afneita Kristi.
Það er augljóst frá byijun að hann mun ekki ganga af trúnni. Spennan felst
heldur ekki í því hvort dýrlingurinn tilvonandi sleppi lífs frá píslunum. Það
gerir hann ekki. Hann virðist reyndar hafa takmarkaðan áhuga á slíku. Við-
horf hans er yfirleitt svipað viðhorfi heilagrar Agötu en hún „gekk jafn fús
til písla og soltinn maður til krása“. En gangi píslarvotturinn ekki syngjandi
sæll til písla þá tekur hann píningum með heimspekilegri ró, lítur á þær sem
smávægileg óþægindi eða jafnvel nauðsynlegan undanfara eilífrar sælu ann-
ars heims.
Þó píslarsögur dýrlinga muni seint teljast fmmlegur skáldskapur er það
helst í lýsingum á píslum dýrlingsins sem bregður fyrir spennu og nokkurri
hugmyndaauðgi. Virðast höfundar hafa lagt metnað sinn í að hafa píslimar
sem ógurlegastar. Því meir sem píslarvotturinn þarf að líða því stærri er
sigur hans á dauðastund. Og það er dauði píslarvottarins sem sýnir rækilega
að sannleikurinn hefur verið hans megin. Á þeirri stundu er hann gefur upp
öndina verða ýmsar býsnir; lönd skjálfa, raddir mæla af himnum og sjúkir
fá bót meina sinna. Einnig má sjá engla á hraðri ferð til himna með sál
hins látna.
En þó að dýrlingurinn hafi með dauða sínum tryggt sér sæti á himnum þá
er virðingarstaða hans þar háð ákvörðunum veraldlegra kirkjuþinga. Margr-
éti var kippt úr heilagra manna tplu árið 1969, þar sem allmikill vafi þótti
leika á því að hún hefði nokkru sinni verið til.
Heilög Margrét virðist hafa notið nokkurrar virðingar á íslandi. Henni
voru t.d. helgaðar kirkjur á Óspakseyri, í Tröllatungu og Laugarnesi. Líkneski
afhenni munu einnighafa verið í nokkrum kirkjum landsins. Heimildir benda
til að helgi hennar hafi einkum verið bundin við vestur- og norðurhluta lands-
ins.
Sá texti, sem hér birtist, er sóttur í Margrétar sögu í útgáfu C.R. Unger
á heilagramannasögum frá 1877. Hann hefur verið lagaður að nútimastafsetn-
ingu en lítið hefur verið hróflað við orðmyndum.
Eftir KOLBRÚNU
BERGÞÓRSDÓTTUR
Mynd úr helgiriti frá þvi um 1500, gerð fyrir Önnu eiginkonu Karls 8. og
sýnir heiiaga Margréti og drekann.
Margrétar saga
Prologus
Síðan er drottinn vor, Jesús
Kristur, hafði upp stigið til
guðs föður almáttugs þá
sendi hann postula sína víða
um heiminn sitt erindi fram
að bera og hjálp að veita
mönnum. Þá tóku margir við
trú, bæði karlar og konur.
En trúin var þá þó nokkuð erfið því að þeir
voru fleiri er í móti mæltu en hinir er fylgdu.
Sá maður er nefndur Theophilus er sögu
þessa hefur gert. Hann segir svo frá sér:
„Ég heiti Theophilus, trúi ég á guð al-
máttugan, föður og son og anda helgan.
Ég er skírður í hans nafni og lærður á helg-
ar ritningar. Ég vissi hversu heilög Margar-
eta barðist í móti djöflinum og sigraði hann
og auðgaðist eilífri prýði. Ég vil þess biðja
alla þá sem heyra þessa sögu að þeir varð-
veiti hana í hjartanu og hafí hana sem
oftast millum handa og biðji þessa hina
helgu mey, Margaretam, að hún ámi oss
við guð heilsu, bæði þessa heims og annars.“
I
Theodosius hét maður. Hann var göfugur
að virðingu þessa heims; heiðinn var hann
og blótaði skurðgoð. Hann átti dóttur þá
sem hét Margareta. En þegar hún var ung
að aldri þá trúði hún á guð almáttugan og
var hún full af helgum anda. Þá er hún
heyrði sagt að helgir menn voru píndir fyr-
ir guðs sakir og hans nafns, fól hún sitt ráð
allt guði á hendur. Hún var ung að aldri þá
er móðir hennar andaðist en faðir hennar
unni henni lítið og seldi hana til fósturs
nokkurri konu. Margareta var uppfædd
skammt frá borg þeirri er Anthiochia heit-
ir. Hún gætti sauða fóstru sinnar með öðrum
fóstursystrum sínum. Þá var hún 15 vetra
gömul.
II
Olibrius hét jarl heiðinn. Hann fór af
Asíalandi til borgarinnar Anthiochiam til
þess að neyða kristna menn til blóta. En
er jarlinn fór um dag með föruneyti sínu
þá sá hann Margaretam, en honum rann
þegar hugur til hennar. Þá mælti hann við
menn sína:
„Farið þér og hittið mey þessa og spyijið
hvort hún er fijáls eða eigi. Og ef hún er
eigi fijáls þá mun ég kaupa hana og skal
hún vera frilla mín, en ef hún er fijáls skal