Lesbók Morgunblaðsins - 19.02.1994, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 19.02.1994, Blaðsíða 1
MMO R G U N B Stofnuð 1925 7. tbl. 19. FEBRÚAR 1994 — 69. árg. 'i; i Um Hólaskóla hinn forna istin að, lesa og skrifa barst hingað með kristn- inni. Áður þekktu menn hér aðeins hið vand- meðfarna og torræða rúnaletur. Sunnlenskir kirkjuhöfðingjar héldu eihkaskóla sem mikið orð fór af, og skal einkum minnst kennslu ís- í dómskólum miðaldakirkjunnar tíðkaðist að kenna hinar sjö frjálsu listir og svo var í Hólaskóla. Greinin er í framhaldi af umfjöllun um menningarsetrið Hóla íLesbókíjanúar. EftirGISLAJONSSON leifs biskups, sem frábær þótti. Sonur hans Teitur hélt og skóla frægan í Haukadal og kenndi með öðrum Ara fróða klerkleg fræði, og Sæmundur fróði og Eyjólfur sonur hans héldu skóla í Odda. Jón Ögmundarson hafði skamman tíma verið byskup á Hólum, er hann efndi þar til skólahalds með meiri brag, en fyrr þekktu menn hérlendis. Verður að ætla að skóU hans sé hinn fyrstí. eiginlegi lærður skóh eða dómstóll hérlendis, eins og þeir gerðust í skjóh kaþólsku kirkjunnar á miðöldum, fyrsti menntaskóU á íslandi. Að sjálfsögðu var undirstaða alls náms þá sem nú lestur og skrift. En svo er að sjá sem Jón hafi ekkert til sparað að reyna í skólahaldi sínu að halda til jafns við það besta sem hann hafði kynnst erlendis á ferðum sínum. Til að stýra skólanum fékk hann austan af Gautlandi einn hinn besta og snjallasta klerk, er Gísh hét Finnsson, og gerðist hann þar með hinn fyrsti skólameistari á íslandi, eða scholasticus, eins og það var kallað á latínu. Jón reiddi honum mikið kaup til ; •T. hvors tveggja, að kenna prestlingum og veita uppihald heilagri kristni með sjálfum honum. Svo er frá Gísla þessum sagt, er hann predikaði fyrir fólkinu, að þá lét hann jafn- an liggja bók fyrir sér og tók þar af slfkt er hann talaði, og gjörði hann þetta mest af forsjá og h'tillæti, að þar sem hann var ungur að aldri, þótti þeim meira um vert, er til hlýddu, að þeir sæi það, að hann tók sínar kenningar af helgum bókum, en eigi af einu saman brjóstmegni sínu og hugviti. En mikil gifta fylgdi kenningum hans. „Þær voru linar og léttbærar öllum góðum mönn- um; vitrum mönnum þóttu þær skaplegar og skemmtilegar, en vondum mönnum varð að þeim ótti mikill og sönn hirting, enda tóku þeir gjarna mikla skipan og góða um sitt ráð." Grammaticam Og HÓMILÍUR f Stokkhólmi er varðveitt íslensk skinn- bók mjög forn að stafsetningu, beygingum og orðfæri. Hún er kölluð Hómihubók og hefur að geyma guðsorð, og hef ég síðan orðrétt eftír Jóni Helgasyni prófessor: „Sumt bætir, en mest kveður að lestrum á mismunandi helgidögum kirkjuársins; aug- „Sumir lásu heilagar ritningar, sumir rituðu, sumir sungu, sumir námu, sumir kenndu. Eigi var öfund þeirra ímillum eða sundurþykkni, engi ágangur eða þrætni, hver vildi annan sér meiri háttar." Mynd.Búi Kristjánsson. Ijóslega er gert ráð fyrir að prestur lesi og ávarpar hann einatt söfnuðinn: góð systkin, segir hann og er heldur notalegur andi í þessari kirkju og orðaval hið fegursta. Ovíða flóa lindir íslensks máls tærari en í þessari gömlu bók, og er sá íslenskur rithöfundur, * sem ekki hefur þaullesið hana, htlu betur. undir starf sitt búinn en sá prestur sem enn á ólesna fjallræðuna." „Má vel ímynda sér," segir Jón, „að ein- hverjir lestranna á þessari bók hafi staðið á blöðum þeim sem góður klerkur, meistari GísU, hafði á púltinu eða leiktaranum fyrir framan sig þá er hann talaði fyrir fólkinu í Hólakirkju á dögum Jóns helga." Meistari Gísh kenndi grammaticam, þ.e. latneska málfræði. Þá fékk byskup mann af Frakklandi, eða eins og segir í sögu hans, einn franzeis, sæmilegan prestmann, sem þá var mikið hrós, er Rikini hét, capalín eða kapelán sinn, og skyldi hann kenna sönghst og versagerð. Hann diktaði vel og versaði og var svo glögg- ur í söngUst og minnugur, að hann kunni utan bókar aUan söng á tólf mánuðum, bæði í dagtíðum og óttusöngum, með öruggri tónasetning og hljóðagrein, og skal nú til gamans taka orðrétt úr sögu Jóns, yngri gerðinni: „Því réðust margra góðra manna börn undir hönd þessum tveim meisturum, sumir að nema latínu, en aðrir söng eða hvort tveggja, kostgæfandi hver eftír sínu næmi að fyUa vandlaupa síns hjarta af þeim molum viskubrauðs, er þeirra kennifeður brutu þeim tíl andUgrar fæðu, af hverjum vér sáum blómberanlegan akur guðlegrar mis- kunnar með fögrum ilm víða upp runninn. Við þessum tók Rikini prestur öUum með fagnaði og bUðu heUags Jóhanness og elsk- aði sem einkasonu, nærði og fóstraði undir sinni forsjá og gæslu, varðveitandi þá undir sínum vængjum sem fugl sína unga. Hér mátti sjá um öU hús byskupsdómsins mikla iðn og athöfn, sumir lásu heUagar ritning- ar, sumir rituðu, sumir sungu, sumir námu, sumir kenndu. Engi var öfund þeirra í miU- um eða sundurþykkni, engi ágangur eða þrætni, hver vildi annan sér meiri háttar. Hlýðni hélt þar hver við annan, og þegar signum var til tíða gert, skunduðu allir þeg- ar úr sínum smákofum tíl kirkjunnar, sæt- lega seim, sem þrifið býflygi tíl býstokks heilagrar kirkju með sér berandi, hvert þeir höfðu saman borið úr lystulegum vín- kjallara heUagra ritninga. Meður tíða upp- hafning hófst í kirkjunni fagurleg samhljóð- an söngsins í kórnum, og hófust sætleg hljóð raddanna. Enginn fór þar með lausung eða margmælgi. Hinir eldri menn og meiri hátt- ar voru með staðfesti og athuga, en ungir menn haldnir og siðaðir undir stjórh hinna eldri manna, og algerðu svo hvorir tveggju fagurlega sitt embætti, og skein með því- líkri birtu yfirUt heUagrar kristni undir þess- um heUaga byskupi." HINAR SJÖ FRJÁLSU LISTIR I dómskólum miðaldakirkjunnar var títt að kenna hinar svoköUuðu sjö frjálsu listir,

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.