Lesbók Morgunblaðsins - 08.08.1998, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 08.08.1998, Blaðsíða 4
Ljósm: Jón Karl Snorrason ÞÉTTBÝLISMYNDUN á Kjalarnesi: Grundarhverfi, nefnt eftir býlinu Grund. Fjær til vinstri sést Brautarholt. KJALNESINGAR FYRR OG NÚ EFTIR GÍSLA SIGURDSSQN Blaoao í nýrri bók: Kjal- nesingar - Abúendur og sagg Kjalarneshrepps frá 1890 - sem Þorsteinn Jónsson hefur tekið sam- an. Útgefandi er Esjuút- gáfan en Kjalarneshreppur hefur styrkt útgáfuna. ÞESSI bók er bæði stór og þykk og mikil náma af fróðleik um það fólk sem búið hefur á Kjal- arnesi síðan 1890. Það er veJ tii fundið að bókin kemur út á þeim tímamótum þegar Kjalar- neshreppur og Reykjavík hafa sameinazt í eitt sveitarfélag, sem hlýtur að hafa gífurlegar breytingar í för með sér undir Esjuhlíðum. Er ekki seinna vænna að haldið sé til haga því sem þekkt er um jarðir og ábúendur á Kjalar- nesi síðustu 100 árin og liðiega það. Þor- steinn Jónsson hefur mikla reynslu í sam- antekt og útgáfu á ættfræðibókum sem nýt- ist hér, en það gefur bókinni aukið gildi að fjallað er um sögu jarða og lífsbaráttuna í Kjalarneshreppi í aðgengilegum smágrein- um, sem ríkulega eru prýddar myndum. „SÍÐASTI BÆRINN í dalnum", var hann oft nefndur þessi bær eftir að Óskar Gíslason tók þar samnefnda kvikmynd. Bærinn hét Ártún og er nú horfinn. FRÍÐ kona með fallegan barnahóp: Helga Finnsdóttir í Saltvík. Miklir erfiðleikar voru framund- an hjá þessari konu þegar eiginmaðurinn, Bjarni Árnason frá Móum, fórst með togara á Hala- miðum veturinn 1925. Þorsteinn skrifar og formála, en inngangur bókarinnar er eftir Jón Ólafsson bónda í Brautarholti. Nú er þéttbýli tekið að myndast á Kjal- arnesi og eru því og fólkinu sem þar býr gerð skil. Þar eru góðar heimildir um þá Kjalnesinga sem ekki stunda búskap eins og Sigrúnu og Sören, sem hafa með sínu frábæra Gleri í Bergvík gert garðinn fræg- an. Þó er það svo, að umfjöllunin um býlin og fólkið frá aldamótum og fyrstu áratug- um aldarinnar er það áhugaverðasta við þessa bók. Fyrir utan myndir af löngu gengnu fólki hefur tekizt að finna ómetanlegar ljósmynd- ir af einstökum bæjum sem ekki eru lengur til og horfnum vinnubrögðum. Það er skemmtilegt að virða fyrir sér hvað allt þetta fólk er margvíslegrar gerðar. Við sjá- um gráskeggjaðan öldung, Jón Jónsson á Melum, að koma úr róðri. Þessi gásleppu- karl dó á tíræðisaldri 1940. Við sjáum at- hafnamanninn Thor Jensen sem rak stórbú í Arnarholti 1927-1943. Hann er í kjólfótum á myndinni og harla ólíkur Jóni á Melum. Annar þekktur bóndi er Olafur Bjarnason í Brautarholti og er nú heldur reffilegur með Ástu sinni á Ráðhústorginu í Kaupmanna- höfn. Aðrir þjóðkunnir höfðingjar af Kjalar- nesi eru að sjálfsögðu einnig í bókinni; Jónas Magnússon í Stardal í réttunum og Kol- beinn Högnason í Kollafirði á hestinum Tvisti. Merkileg og minnisstæð er myndin af hjónunum í Bakkakoti, Sigurlaugu og Jóni og fjórum dætrum þeirra. Það er eins og að gægjast aftur í aldir að sjá þetta fólk; öll harðindi íslandssögunnar samankomin í andlitum þeirra og ekki hefur verið slakað á hinum stríða alvörusvip þótt allir færu í sitt fínasta púss og sætu fyrir hjá ljósmyndara. Þetta er 19. aldar fólk; Jón fæddur 1830, en Sigurlaug 1837. Hvernig tíminn og tízkan breytir fólkinu sést vel á mynd sem er tekin um 1930 af föngulegum kvennablóma á Kjalarnesinu: Heimasæturnar í Alfsnesi, sjö talsins, allt bráðmyndarlegar stúlkur og og eins og klipptar út úr tízkublaði. Kinlegir kvistir yoru í hverri sveit og fulltrúi þeirra er Villi í Ósborg, sem raunar hét Vilhjálmur Theó- dórsson og Jón Kaldal ljósmyndari gerði ódauðlegan með meistaralegu portretti. Glæsibragur ó aldamótafólkinw Hve mikil reisn og glæsibragur gat verið yfir aldamótafólkinu sjáum við á mynd af hjónunum í Varmadal, Jóni Þorlákssyni og Salvöru Þorkelsdóttur. Þau giftust alda- mótaárið en Jón dó úr lungnabólgu í blóma lífsins vorið 1916. Þau höfðu eignast 8 börn sem Salvör stóð ein uppi með, en henni tókst með einstæðum dugnaði að halda barna- hópnum hjá sér og með tímanum eignaðist hún jörðina. Það voru líka töggur í sonunum sem urðu þjóðkunnir hesta- og íþróttamenn: Þar á meðal voru Þorgeir í Gufunesi, hesta- maður og glímukóngur og svo vitað sé sá eini á landi hér sem hefur stokkið hæð sína í leikfimisstökki. Bróðir hans, Jón, sem tók við búi í Varmadal, var landskunnur hesta- maður. Þessi bók er sneisafull af fróðleik um fólk og ættartengsl. Bókarhöfundur vitnar oft í minningargreinar og gefur það bók- inni aukna vídd og breidd. í minningar- grein um hjónin á Vallá, Benedikt og Gunnhildi, hefur Jónas í Stardal skrifað svofellda lýsingu á húsfreyjunni: „Gunn- hildur á Vallá var fönguleg kona í sjón og raun. Eftir myndum að dæma hefur hún verið glæsileg á yngri árum. Hún var stór og gerðarleg, vel farin í andliti, ekki smá- fríð, einörð og djörfí framkomu og tali við hvern sem hún átti og hreinskilin. Hún var oft glettin í svórum og gat verið kuldaleg í orðum, svo jafnvel fannst að hún gæti ver- ið harðlynd. En þeir sem þekktu hana bet- ur vissu að innra bjó mikil hlýja, umhyggja og skilningur, umfram allt með öJJu sem var minnimáttar, hvort sem áttu í hlut menn, sem aðrir hölluðu á, eða voru sjálfir minni máttar, eða skepnurnar sem hún umgekkst. Traust og nærgætni veitti hún öllum þeim." Saga skólastarfs á Kjalarnesi er rakin skilmerkilega og í kafla um Jarðræktarfélag Mosfells- og Kjalarneshreppa kemur fram, að í heil 16 ár, frá 1929-1945 var til ein ein- asta dráttarvél í hreppnum, en það var ekki öðruvísi en þá tíðkaðist. Fram að vélabylt- ingunni eftir stríðið fór þessi dráttarvél með plóg og herfi milli bæja og ár hvert var reynt að slétta spildur úr túnunum, sem yf- irleitt voru þýfð fyrir 1930. 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 8. ÁGÚST1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.