Lesbók Morgunblaðsins - 07.08.1999, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 07.08.1999, Blaðsíða 5
Hver var það, sem ungur fékk ást á heimabyggðum og unaðssemdum dalsins? Það var ég. Hver var það, sem fullorðinn brást svo barnsins tryggðum og baki snéri að öllu? Það var ég. Hver er það, sem stendur að baki blárra fjalla og bergmálsóminn skynjar? Það er ég. Ogveitaðþaðerdalur, það er dalurinn að kalla - það er dalurinn minn heima. Þaðerég. Þrátt fyrir heimþrána man hann vel sára reynslu kotungssonarins og lýsir henni í ljóð- inu Á annarra grjóti: í hjáleigukoti við höfðingjans tún mér heimkynni forsjónin valdi, en dalurinn allur að efstu brún laut óðalsbændanna valdi. Ég fæddist tíl öreigans kröppu kjara, er kenndu þau boðorð: að hlýða og spara. Eftir nokkur ár í kaupavinnu tókst honum að komast í héraðsskólann í Reykholti vetur- inn 1939-40. Eftir stuttan tíma í Reykjavík settist hann að á Akureyri þar sem hann bjó í nærri fjóra áratugi. Han var verkamaður og ritstjóri vikublaðsins Verkamannsins um tíma og sat í stjórn verkalýðsfélagsins Einingar í aldarfjórðung. Seinna stundaði hann skrif- stofustörf og kenndi nokkur ár við Barna- skóla Akureyrar. Hann stofnaði fjölskyldu og byrjaði að hasla sér völl sem rithöfundur, fyrsta ljóðabókin kom eins og áður er sagt 1949. Þrátt fyrir erfiðisvinnu, stóra fjölskyldu og mikil félagsleg umsvif var hann nokkuð af- kastamikill rithöfundur á 6. og 7. áratugnum. Hann birti m.a. aðra ljóðabók I Tjarnar- skarði, tvö smásagnasöfn Þú og Ég og Vest- anátt og greinasafnið Fólk og fjöll. Og þar að auki nokkur lítil vísnakver. Þó að margt sé vel um ljóðin hans og smá- sögurnar er enginn efi á að það eru lausavís- urnar sem eiga eftir að halda nafni hanns á lofti, enda hlýtur hann að teljast til fremstu hagyrðinga aldarinnar. Vísur hans eru svo léttar og vel ortar að það er eins og þær hafi gert sig sjálfar, enda eru þær auðlærðar: Nú er fátt um fínan drátt, færist náttin yfir. Vertusátturefþúátt einhvern þátt sem lifir. Aldrei svifa undan sjó, um mig drifið rýkur. Faldinn rifa fráleitt þó fyrr en yfir lýkur. Sárið grær en svíður þó, sorgir ljær og kvíða. Tækifæri í tímans sjó tapast ærið víða. Hræðist valla veður stór vog þó falla taki sá er alla ævi fór einn að fjallabaki. Hann hafði glöggt auga fyrir skoplegum þáttum í fari annarra og hefði getað orðið jafn frægur fyrir níðvísur sínar og nágranni hans frá uppvaxtarárunum í Laxárdal, Sveinn Hannesson frá Elivogum, en hann fór leynd- ara með slíkan kveðskap og var ekki eins ill- yrtur og Sveinn. Margar slíkar vísur hans komust samt á kreik og áreiðanlega hefur sviðið óþægilega undan þeim hafi þær náð eyrum réttra viðtakenda: Enn er bitið tranti tamt tönn þótt brytir illa. Litlu viti sýnist samt sjálfsálitið dilla. Innilegið auraþý aðra fiegið hefur. Svikatreyju sýslar í sápuþveginn refur. Þú gengur í berhögg við eðli og art, að erindi sérhverju hálfur. Þér leyfist að gera svo mikið og margt, - en mátt ekki vera þú sjálfur. Hann dregur ekki fjöður yfir eigin galla og er Ijóst að hver er sinnar ógæfu smiður: Hvfli ég fót við feyskinn staf finnst ei bót á högum. Margir hrjóta undir af eigin spjótalögum HORFT frá Kárahlíð til norðurs að Vesturá. Ljósmynd/Þ.S. 1998 Ljósmynd/Þ.S. 1998 „ÞAR er gróinn götuslóði, gömlu manni aðalbraut." Reiðgötumar framhjá Kárahlíð eru nú aftur að verað vel troðnar. Til hægri sést f Litla-Vatnsskarð, en um það lá leiðin til Skagafjarðar. Allt er vafið vori og sól víðigrónar brekkur, lágur bær á litlum hól, lækjargil og stekkur. Lífi ungu ljúfan óð lindir sungu fjallsins, æskuþrungin lög og ljóð léku á tungu dalsins. Æskan líður okkur frá, elfur tímans streyma. Bak við fjöllin blikar á bæjarþilin heima. Ekki er ég viss um að málið sé svo einfalt að óðir þeirra Olínu um æskustöðvarnar fjalli fyrst og fremst um horfna æsku. íslendingar eru ennþá að yrkja um eyðibýli landsins, þótt þeim fækki nú óðum sem eytt hafa æsku sinni í torfbæjum. I Lesbók Morgunblaðsin 4. apríl 1998 voru t.d. tvö ljóð um eyðibýli, svo að ég bara nefni tvö dæmi af handahófi. Þrátt fyrir fátækt og skort bernskuáranna vissu þau Ólína og faðir minn að mikilvægur hluti af þjóðarsálinni glataðist við byltinguna miklu þegar gamlar og grónar sveitir tæmd- ust á örfáum árum, hluti sem ekki verður kveðinn til baka fremur en æskan. Líklega á Ólína kollgátuna í lokaerindi ljóðsins Krókár- gerði: Fornhelg kenning, farsæl þrátt, fallin senn að grunni, skákar enn á ýmsan hátt ungu menningunni. Eftir að hann varð að víkja frá Barnaskóla Akureyrar vegna prófleysis kenndi hann á ýmsum stöðum norðan og austan lands. Síð- ustu fimm árin var hann við barnaskólann á Hólum í Hjaltadal og þar leið honum á allan hátt vel. Heimsókn okkar í Kárahlíð 1982 var síðasta ferð hans á dalinn. Enda mátti þá glöggt sjá að heilsu hanns var farið að hraka og hann var byrjaður að finna fyrir þeirri hjartaveilu sem endaði líf hans nokkrum mán- uðum síðar. 1979 gaf hann út ljóðabókina Gagnvegir en í hana valdi hann þau kvæði sín sem honum þótti „skárst" en þar eru líka mörg ljóð og vís- ur sem ekki höfðu birst áður: Þótt gleðibikar gjarna tæmist skjótt og gæfuhnoðan undan renni skjótt. Þótt grösin sölni bæði á akri og engi. Er eilífðin til augnabliksins sótt - og örskotestundin getur varað lengi. Bókin endar á ljóðinu Gatan: Oft er gælt við grafna sjóði, gengin spor um hól og laut. Þar er gróinn götuslóði gömlum manni aðalbraut Detta hlýt ég, Drottinn, hér, dyggða- þrýtur veginn. Syndin ýtir eftir mér inn á vítateiginn. Sá er gin við fólskum feng frelsi sínu tapar. Bölvað svín úr besta dreng brennivínið skapar. Á bak við einfaldleikann lá þó mikil vinna. I áðurnefndu viðtali í Heima er bezt segir hann: „Það er útbreidd þjóðsaga að helst allar vísur verði til á tungu höfundarins um leið og hann gerir þær heyrum kunnar. En að baki lang- flestra góðra vísna liggur mikil, og stundum löng vinna". I greinasafninu Fólk og fjöll sem kom út 1959 njóta hæfileikar hans að lýsa mönnum og landslagi sín vel. I þáttunum segir hann frá gönguferðum sínum um eyðibyggðir Skaga- fjarðar- og Húnavatnssýslu; um Laxárdalinn, Gönguskörðin, Víðidal, Skálahnjúksdal og Ambáttardal, en um þær slóðir lágu fyrir komu akveganna fjölfarnar leiðir milli sýsln- anna. Hann lýsir einnig hinni hörðu lífsbar- áttu þeirra sem þar bjuggu við einangrun og nærri samfellt vetrarríki. I þættinum Skropp- ið á Skálahnjúksdal segir hann m.a. frá Gunn- ari Hafliðasyni sem í 44 ár bjó á Skálahnjúk í samnefhdum dal og bjargaði oft hröktum ferðalöngum frá vissum dauða: „Margir komu illa til reika að Skálahnjúk. Suma leiddi hulin hönd að bæjardyrum, eftir villu, hrakninga eða útilegu, aðrir drógust þangað uppgefnir, kaldir og kalnir, og endurheimtu fjör sitt við gestrisni og góða aðhlynningu húsbænd- anna." Þátturinn Óðurinn um eyðibýlið fjallar um æskuheimili skáldkonunnar Ólínu Jónasdótt- ur og samnefht ljóð hennar Krókárgerði: „Ekki verður sagt, að sjálfkjörið bæjarstæði sé þar sem Krókárgerði var staðsett. Undir- lendi er þar sáralítið og jörð heldur óræstis- leg á alla vegu ef heyskapur er hafður í huga - Fjallið ofan við bratt og ofur hátt, mosagró- ið og lyngivaxið upp til hlíða, en ekki grösugt. Á það mun anda kalt úr norðri og austri, því þær kaldlyndu systur, Öxnadals- og Hörgár- dalsheiði leiða Kára karl beint í fang þess, og vilja þá kveðjur verða fremur kuldalegar. Síð- an 1898 hefur grasið fengið að gróa óáreitt yf- ir götuna heim að bænum þeim. Lagzt í eyði löngu er litla heiðarkotið. Fyrr á leiðum hafa hér_ hugir þreyð og notið. (Ó.J) Gafst hér ró sem innst í önd nnun nóga leiddi, heim í gróin heiðarlönd hugann dró og seiddi. (0. J.) I stirðri tíð langrar ævi er Krókárgerði þess- ari konu ímynd vorsins og unaðar æskunnar - og leiðir andans liggja til þeirrar Rómar... Það er ekki endilega þráin til að hokra á heið- arkotinu, eða fullyrðing um auðsótta gleði eða gæfu í faðmi fjalls og dals, heldur óður til æsk- unnar, sem aldrei verður kveðin til baka - og þess vegna aldrei dáð um of." Þessi orð um Ólínu og Krókárgerði eiga ekki síður við um hug hans til sinna æsku- stöðva og ljóð hans Dalurinn: Yfir fjöllin flýgur þrá flyturylíhjarta. Fellur skuggi aldrei á æskuminning bjarta. Höfundurinn býr í SviþjóS. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 7. ÁGÚST 1999 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.