Morgunblaðið - 15.11.2001, Qupperneq 39

Chris Patten
$
%&'()
%*
+
%,  %%(,+)((
% %+%-.%/
))))%(
%0%%1((
%%-.%


 %%)2%
(
+ 3%%()4
(%))%

)3%(00%*+%,%4
+)5((3%
%5%





%
6)%.%0%%1((
%
%) %%)()%+)
*
 !"#
 $ %  
 &'(' ))%
1(((

%78/.
4
))
%.%5+ )
)+)%+

 
(4 )
% %%,+(%)
%(
+  %%78%*+
(%
%*
+
%*+%% ()%)2
%/)
0%%7

 
(4 ))%*+%.%
9
)% %)(
%78%%

)

%)+)
(
+%,%&, %+'%% ) 
%

(, %.%/
))) *" +% %+ ( (,
-%%($ &)-(+$,(
78/.
)%(4
%
%

%5%) %
%*
+
%

)%
%+

 
(4 )))3%

%.:(%.%4 %-%
%

4
+)  ))
)% %*+%&'(:(%,% *
  %,% -) %
%);%-')
%)%-
%
))))%
% 0
<24
%/%(%-.%(
 %%)%-%
%78%*
+%
 %%+)%-
%
%4
0
."/+)0$))
 -(
=
%
 
%4

+ 3%(00%.3%
4
3%*
3%
9%,0+0%)4 (
%

%(,+%.% 0%%,+4%

)
78/.
4
))
%
%6
 %+'%.%,%+%
+ %.%.
4%8(/ %%.%* ((%-
%-
%
)
%.
 0%%% (%& ((%



)%)% %*)%
%
%6%.
)%
+4
(%)2
% *
0
1"(%%$
+2%(+ $ 
'&0( %+ +,( 3 (44
4
4
4
4
ríkismál í
fyrir að
ög ýmsar
ins sem
mningsins.
yrst ESB
tni skorti í
mningsins,
því fylgj-
é tryggð í
svæðisins,
mningsins.
gnkvæmir
A-ríkjanna
rir
u
grar end-
sins er að
an grund-
ríkjanna í
á vegum
rópusam-
rbúningur
er fram.
ur í vax-
u sérfræð-
fndastarfi
astoð fyr-
g í Noregi
yggjur af
átttaka í
rnarinnar
m EFTA-
á löggjöf,
að leiða í
kar betur
ni fram-
ssum efn-
n hafi farið
gri nefnd
argra ára
fundahöld og bréfaskipti hafi verið
samþykkt að hleypa að einum full-
trúa EFTA-skrifstofunnar og einum
fulltrúa Eftirlitsstofnunar EFTA, að
því tilskildu að þeir hefðu sig lítt í
frammi á fundunum.
Meiri áhrif á ákvarðanatöku
Þriðji þáttur hugsanlegrar endur-
skoðunar snýr að því að tryggja
EFTA-ríkjunum meiri áhrif á
ákvarðanatöku innan Evrópusam-
bandsins. Þegar samið var um EES
var EFTA-ríkjunum einvörðungu
veittur aðgangur að sérfræðinga-
nefndum framkvæmdastjórnarinn-
ar. EFTA-ríkin voru þá þegar ósátt
við þessa tilhögun, þótt þau létu
hana yfir sig ganga. Í löggjafarstarfi
ESB eru framkvæmdastjórnin, ráð-
herraráðið og Evrópuþingið mikil-
vægustu stofnanirnar. Með þeim
breytingum, sem gerðar hafa verið á
Rómarsáttmálanum frá því EES tók
gildi, hefur valdajafnvægið milli
þessara lykilstofnana breytzt veru-
lega. Völd framkvæmdastjórnarinn-
ar hafa minnkað en völd þingsins og
ráðherraráðsins aukizt. Möguleikar
EFTA-ríkjanna til að hafa áhrif á
nýjar EES-reglur hafa því dvínað.
Núverandi skipan þýðir jafnframt að
það eru fyrst og fremst sérfræðingar
EFTA-ríkjanna, sem hafa aðgang að
ákvarðanamótunarferli ESB, en
stjórnmálamenn hafa mun takmark-
aðri aðgang.
Af hálfu EFTA-ríkjanna er vísað
til þess að Evrópusambandið hafi á
sínum tíma verið reiðubúið að veita
Íslandi og Noregi takmarkaðan að-
gang að fundum ráðherraráðs
Schengen, þar sem settar eru reglur
um vegabréfasamstarfið, og menn
velta fyrir sér hvort finna megi svip-
aðar lausnir varðandi löggjafarstarf
ESB um innri markaðinn.
Full fríverzlun með fisk
og lægri skólagjöld
Fjórði þátturinn snýr að frjálsu
flæði vara og persóna innan Evr-
ópska efnahagssvæðisins. Frá þess-
um þáttum fjórfrelsisins svokallaða
hafa frá upphafi verið mikilvægar
undantekningar af hálfu ESB.
Bókun 9 við EES-samninginn tek-
ur til mikils meirihluta sjávarafurða,
sem Ísland og Noregur flytja út til
landa ESB, en tollur er enn lagður á
ýmsar síldarafurðir, rækjur, humar,
lax og fleira. EFTA-ríkin hafa ekki
sízt áhyggjur af missi markaða fyrir
síld í Austur-Evrópu þegar að því
kemur að ríki á borð við Pólland,
Tékkland og Eistland ganga í ESB.
Sem stendur er full fríverzlun með
sjávarafurðir í gildi milli EFTA og
þessara ríkja. ESB mun væntanlega
að óbreyttu bæta Íslandi og Noregi
þetta upp með tollfrjálsum innflutn-
ingskvóta, líkt og um samdist þegar
Svíþjóð og Finnland gengu í ESB.
Einkum frá sjónarhóli Íslands er
það slæm lausn, því að síldarútflutn-
ingur héðan til A-Evrópu hefur verið
frekar lítill undanfarin ár og líklegt
er að tollkvóti verði byggður á með-
altali innflutnings síðustu ár.
Halldór Ásgrímsson hefur sagt að
þetta muni takmarka markaðs-
möguleika íslenzkra sjávarafurða í
Austur-Evrópu og það verði því að
láta reyna á hvort breytingar fáist á
tollum. Ákveðinn þrýstingur hefur
verið á slíkt innan sjávarútvegsins,
bæði í Noregi og á Íslandi, árum
saman. Staðlað svar framkvæmda-
stjórnarinnar við slíkum umleitun-
um er hins vegar að venjan sé að fara
fram á veiðiheimildir á móti slíkum
markaðsaðgangi.
Hvað varðar frjálsa för fólks um
Evrópska efnahagssvæðið er ein
undantekning frá sambærilegri
meðhöndlun allra þegna efnahags-
svæðisins, sem hefur verið Íslend-
ingum og Norðmönnum þyrnir í
augum. Það er að stúdentar frá
EFTA-ríkjunum þurfa að greiða
miklu hærri skólagjöld við háskóla í
ESB-ríkjum, ekki sízt í Bretlandi, en
stúdentar frá ríkjum ESB. Í Bret-
landi er þannig algengt að íslenzkir
stúdentar greiði þrefalt hærri skóla-
gjöld en skólasystkin þeirra frá t.d.
Grikklandi. Leiðrétting á þessari
mismunun hefur verið nefnd í sam-
bandi við fjórða þátt hugsanlegrar
endurskoðunar á EES.
ESB mun hafa uppi
kröfur hvort sem er
Eins og áður sagði eru Ísland og
Noregur ekki sammála um alla
þessa fjóra þætti. Svo virðist sem
samstaða ríki um þann fyrsta. Sama
gildir um annan þáttinn, a.m.k. að
hluta til, en þegar kemur að þeim
þriðja og fjórða telja Norðmenn að
kröfurnar séu orðnar óraunhæfar og
að það geti komið EFTA-ríkjunum í
koll að reyna að hreyfa við þessum
hlutum samningsins. Á móti hefur
verið bent á að ESB muni hvort sem
er hafa uppi kröfur á hendur Íslandi
og Noregi, ekki sízt í tengslum við
stækkun sambandsins til austurs, og
það sé eins gott að láta á það reyna
hvort eitthvað fáist í staðinn.
Það liggur t.d. fyrir að Spánn og
fleiri Suður-Evrópuríki munu krefj-
ast þess að EFTA-ríkin haldi áfram
að borga í þróunarsjóðinn, sem veitir
styrki og niðurgreidd lán til fátækari
ríkja ESB. Á sínum tíma var samið
um að greiðslur í sjóðinn stæðu að-
eins í fimm ár og þeim yrði hætt þeg-
ar árið 1998 væri úti. Spánverjar
gerðu þá hins vegar kröfu um áfram-
haldandi greiðslur og hótuðu ella að
tefja ýmis hagsmunamál EFTA-
ríkjanna á borð við aðild að Scheng-
en-samstarfinu. EFTA reyndi á
móti að fá kröfu sinni um fulla frí-
verzlun með fisk framgengt, en án
árangurs. Niðurstaðan var algjör
uppgjöf EFTA-
ríkjanna, sem
féllust á að halda
áfram að greiða í
sjóðinn í fimm ár,
þ.e. 1999-2003.
Framlag Íslands
er 4,55% af heildinni, á bilinu 90-100
milljónir króna á ári.
Kröfur Spánar og fleiri ríkja um
að greiðslunum verði haldið áfram
eftir 2003 eru rökstuddar með því að
EFTA-ríkin fái aðgang að tuga millj-
óna manna markaði til viðbótar með
stækkun ESB til austurs og eðlilegt
sé að þau greiði eitthvað fyrir þann
markaðsaðgang. Einkum og sér í
lagi hjá íslenzkum stjórnvöldum er
sú afstaða ríkjandi að nú verði eitt-
hvað meira að koma á móti og EFTA
geti ekki látið fara jafnilla með sig og
síðast þegar greiðslurnar voru fram-
lengdar. Hins vegar hafa Norðmenn
sýnt kröfum Spánar fullmikinn
skilning fyrir smekk Íslendinga.
Aukinheldur liggur fyrir að Spánn
muni áfram knýja á um aukinn að-
gang fyrir óunnar landbúnaðaraf-
urðir í EFTA-ríkjunum. Þótt slíkt
kunni að hljóma vel í eyrum neyt-
enda á Íslandi og í Noregi, eru
stjórnvöld í ríkjunum ekki hrifin. Sú
krafa verður uppi á borðinu hvort
sem er næstu árin en það er kannski
helzt krafan um meiri veiðiheimildir
í norskri og íslenzkri lögsögu, sem
menn óttast að endurvekja með því
að krukka í fríverzlunarhluta EES.
Lítill skilningur hjá
framkvæmdastjórninni
Enn sem komið er hafa EFTA-
ríkin ekki sett fram kröfur í smáat-
riðum við framkvæmdastjórn Evr-
ópusambandsins varðandi endur-
skoðun EES. Það, sem reifað hefur
verið hingað til, hefur hins vegar
ekki mætt verulegum skilningi. Af-
staða framkvæmdastjórnarinnar er
sú að mögulegt sé að gera einhverjar
af þeim breytingum, sem fyrsti þátt-
urinn hér að ofan tekur til, þ.e. að
lagfæra texta EES til samræmis við
breytingar á sáttmálum ESB á und-
anförnum árum. Embættismenn
framkvæmdastjórnarinnar leggja
hins vegar ofuráherzlu á að slíkar
breytingar verði að vera afar tak-
markaðar, skýrt afmarkaðar og ein-
faldar í framkvæmd. Hina „metnað-
argjarnari“ þætti í hugmyndum
EFTA-ríkjanna afgreiða þeir ein-
faldlega sem óraunsæja. Að mati
framkvæmdastjórnarinnar er EES-
samningurinn augljóslega eins hag-
stæður fyrir EFTA-ríkin nú og hann
getur framast orðið og þar á bæ er
enginn vilji til að gera neinar breyt-
ingar sem verulegu máli skipta.
Hér kemur einkum þrennt til. Í
fyrsta lagi hefur áhugi Evrópusam-
bandsins á EES-samstarfinu farið
dvínandi með árunum, eftir því sem
EFTA-stoð samstarfsins hefur
skroppið saman
og ESB að sama
skapi stækkað.
Eftir nokkur ár
kann að verða
svo komið að í
ESB-stoð Evr-
ópska efnahagssvæðisins verði 27
ríki með 480 milljónir íbúa, en í
EFTA-stoðinni þrjú lönd með 4,8
milljónir íbúa. Chris Patten hefur
sagt að þetta muni óhjákvæmilega
þýða að sú hlutfallslega athygli, sem
EES fær, muni minnka og fjölgun
aðildarríkja ESB þýði að minna
svigrúm verði til að koma til móts við
sérhagsmuni EFTA.
Í öðru lagi viðurkennir fram-
kvæmdastjórnin að ákveðið tæki-
færi sé til að gera breytingar á EES-
samningnum vegna stækkunar
ESB, en um leið leggur hún ríka
áherzlu á að þær takmörkuðu breyt-
ingar, sem kunni að verða gerðar,
megi ekki á nokkurn hátt raska
stækkunarferlinu. Aðildarsamninga
nýrra aðildarríkja við Evrópusam-
bandið þarf að staðfesta á þjóðþing-
um allra ríkjanna, bæði þeirra nýju
og þeirra, sem fyrir eru. Um leið
þurfa umsóknarríkin, ESB-ríkin
sem fyrir eru og EFTA-ríkin að
staðfesta fjölgun aðildarríkja EES-
samningsins. Hvers konar breyting-
ar á meginmáli EES-samningsins
þarf jafnframt að staðfesta í öllum
þessum ríkjum og EFTA-ríkin hafa
horft til þess að þarna sé komið eina
tækifærið sem muni gefast á næstu
árum til að fá fram breytingar á
samningnum.
ESB hefur vissulega vilja til þess
að EES stækki um leið og sam-
bandið, enda væri annars komin upp
undarleg staða og botninn í raun
dottinn úr hinu sameiginlega efna-
hagssvæði. Hins vegar hyggst fram-
kvæmdastjórnin ekki láta kröfur
EFTA-ríkjanna hafa nein áhrif á
samningaviðræður sínar við um-
sóknarríkin og eftir að samningar
við þau liggja fyrir, gefst lítill tími til
að fara í viðræður við EFTA um
verulegar breytingar á EES. Slíkt
gæti að mati framkvæmdastjórnar-
innar aðeins seinkað fullgildingu
austurstækkunarinnar og á slíku
hefur ESB skiljanlega engan áhuga.
Í þriðja lagi hefur framkvæmda-
stjórnin einfaldlega takmarkaðan
tíma og mannskap til að sinna við-
ræðum við EFTA. Samningamenn
ESB eru uppteknir við austur-
stækkunina. Þrátt fyrir að ýmsir
innan framkvæmdastjórnarinnar
telji að tæknileg uppfærsla á EES
geti verið hagur beggja, er ljóst að
framkvæmdastjórnin mun ekki taka
neitt frumkvæði í málinu og allar til-
lögur um breytingar verða því að
koma frá EFTA-ríkjunum.
Þann fyrirvara ber að gera að þótt
þetta sé afstaða framkvæmdastjórn-
arinnar, þá hafa aðildarríki ESB síð-
asta orðið. Hugsanlegt er að Ísland
og Noregur geti róið í einstökum
ríkjum og þau þrýst á framkvæmda-
stjórnina að horfa á málið jákvæðari
augum. Flestir viðmælendur Morg-
unblaðsins telja þó að líklegasta nið-
urstaðan sé takmörkuð, tæknileg
uppfærsla á samningnum.
Halldór lætur reyna á
EES-kostinn til hins ýtrasta
Halldór Ásgrímsson utanríkisráð-
herra vill engu að síður greinilega
ganga sem lengst í kröfum á hendur
ESB og láta á það reyna hversu
langt EFTA-ríkin komast. Af ýms-
um ummælum ráðherrans undan-
farna mánuði má reyndar draga í efa
að hann telji EES-samninginn nægi-
lega góðan, jafnvel þótt þau mark-
mið, sem talin voru upp hér að fram-
an, næðust öll. Hins vegar voru í
skýrslu Evrópunefndar Framsókn-
arflokksins taldir upp þrír kostir Ís-
lands í Evrópumálunum; í fyrsta lagi
EES-samningurinn, en þá með „við-
eigandi breytingum“, í öðru lagi full
aðild að ESB og í þriðja lagi tvíhliða
samningur við sambandið, en síðast-
nefndi kosturinn er í raun afskrif-
aður í skýrslunni.
Halldór er nú að láta reyna til hins
ýtrasta á fyrsta kostinn, enda má
segja að nú sé bezta tækifærið, sem
gefist til þess og sennilega vill utan-
ríkisráðherrann ekki að menn geti
síðar sagt að hann hafi ekki nýtt öll
þau tækifæri sem gáfust til að ná
sem mestu út úr EES-samningnum.
Takist það ekki, er ljóst hvert Hall-
dór Ásgrímsson stefnir. Í umræðum
á Alþingi fyrr á árinu sagðist hann
vera hlynntur því að taka upp við-
ræður við ESB um endurskoðun
EES. Færu slíkar viðræður hins
vegar fram og ekki fengist viðunandi
niðurstaða í þeim væri „alveg ljóst
að hinn kosturinn er beiðni um aðild-
arviðræður að Evrópusambandinu
með öllum þeim göllum og kostum
sem því fylgir“.
Þrátt fyrir að Sjálfstæðisflokkur-
inn, samstarfsflokkur Framsóknar-
flokksins í ríkisstjórninni, hafi aðrar
áherzlur í Evrópumálunum hafa
sjálfstæðismenn ekki séð ástæðu til
að leggjast gegn því að látið verði
reyna á endurskoðun EES. Út frá
sjónarhóli Sjálfstæðisflokksins er
ekkert að því að EES-samningurinn
batni, t.d. hvað varðar fríverzlun
með fisk. Ef hins vegar engar breyt-
ingar nást fram, telja sjálfstæðis-
menn samninginn engu að síður
harla góðan, eða eins og Davíð Odds-
son forsætisráðherra sagði í vor:
„Auðvitað taka menn fram að það
eru allmörg atriði sem [samningur-
inn] tekur ekki til og stóð aldrei til að
hann tæki til. Menn mega ekki rugla
því saman að það sé einhver veikleiki
þessa samnings.“
a á endurskoðun EES
olafur@mbl.is
Ljósmynd/Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins
endurskoðunar á EES verði takmörkuð, tækni-
ið af breytingum sem gerðar voru á Rómarsátt-
Maastricht, Amsterdam og Nice.
forystu
utanrík-
na til
a til end-
ngsins.
gar í
eirra hafi
breytzt eftir nýliðnar kosningar.
Chris Patten, utanríkismála-
stjóri framkvæmdastjórnar ESB,
segir EES hins vegar fá dvínandi
athygli og framkvæmdastjórnin
fellst eingöngu á takmarkaða
„tæknilega uppfærslu“.
m endurskoðun
EES-samningurinn verði endurskoðaður og ýmsir gallar hans lagfærðir. Ólafur Þ. Stephensen segir áherzlur Íslands
ki dauflega í hugmyndir um breytingar. Íslenzk stjórnvöld vilja þó láta reyna á möguleika til breytinga til hins ýtrasta.
Jan Petersen
’ Venjan að krefjastveiðiheimilda gegn
markaðsaðgangi ‘
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 15. NÓVEMBER 2001 39