Tíminn Sunnudagsblað - 26.05.1968, Qupperneq 12

Þegar hláka kemur snögglega
efitdir langan vetur, verða tíðum
miklar náttúruhamfarir Svipað
gerist í mannlegu samfélagi, þeg-
ar gömul bönd rakna og nýjar
hugsjónir fJæða yfir löndm. Gamli
tíminn spyrnir gegn örlögum sín
um og leitast við að ha’da ser
lengsit velli, en hin ungboma tíð
efliist og magnast við andspyrnuna
og herðir sókn sína.
í löndum hins hvíta kynstofns
varð nítjánda öldin tími hinnar
miiklu leysingar. Frelsi og jafn-
rétti voru þau hugtök sem heill-
uðu þjóðirnar, samvinna og fé-
lag-ssfcapur voru lausnarorðin, sem
áttu að veita lýðnum sigur Þessi
kjörorð óll náðu jafnvei undra-
fljótt atla leið norður hingað í okk-
ar land. „Lifj þjóðfrelsið, lifi fé-
lagsskapur og samtök, drepist kúg-
unarandinn", hrópuðu Skag'irðing
ar hver í kapp við annan, þegar
þeir fó'ru að Grími amtrcanni á
Möðravöllum vorið 1849. Samhliða
þessu riisu svo upp ýmsar mann-
bótaihireyfingair, sem áttu að gera
gamla lesti útlæga og kenna mönn-
um að forðast þá refilstigu, sem
gamla tímanum hafði illa tekizt að
hræða þá frá með grimmilegum
mefsinigum.
Hreyfingarnar voru margar og
margvíslegar, en stefndu allar að
því að endurfæða þjóðirnar og
ryðja braut betra og hammgjurík-
ara mannlífi. Lýðræðishugsjón-
in var arfur frá átjándu öld, og
hún færðist svo í aukana, að kóng-
arnir og embættisvaldið átti í vök
að verjast 1 flestum löndum. Víða
fengu gömlu stjórnarherrarnir'
jafnvel ekiki rönd við reist. Verka-
lýðssitéttir Englands áttu í linnu-
lausum skærum við iðjuhöldana
og valdsmennina, mynduðu fyrsta
verkialýðssambandið árið 1834, en
lutu í lægra haldi í bili og mynd-
uðu nýtt samband árið 1868. Marx
og Éngels fylktu liði undir
merki sameignarstefnunna>r Sneð
kiommúiniistaávarpinu árið 1847.
Btadmdiísh re yf i ngin hófst með
sitofnun hófsemdarféiaga í ná-
grenmi Nýju Jóirvíkur árið 1808,
og þegar í ljós kom, að þeim
vannst lítið í herförinni gegn á-
flengtelböTtau, var hinni raunveru-
legu bimdindishreyfingu hrundið
aif stokkunum í Boston árið 1826.
Tuttugu og átta vefarar í Roc’ndale
á Englamdi hófu á loft merki sam-
vinmiuhreyfingarinnar árið 3844
(rúmum mánuði áður áttu raunar
fjórtán bændur í Hálshreppi í
Þingeyjarsýslu með sér fund við
forystu séra Þorsteins Pálssonar á
Hálsi til undirbúnings að sto.fnun
etas konar kaupfélags). Kvenfrels-
ishreyftagunni var mörkuð stefna
við Senekafossa í Bandaríkjunum
árið 1848. Rauða krossinn, sem ó-
endanlega mitíu hefur áorkað í
mannúðarstefnu, stofnaði Sviss-
lendingurinn Henri Dunant árið
1863.
Meira hugsjónafjör hefur aldrei
farið eldi um Vesturlönd heldur
en um miðbik nítjándu aldar. Ails
staðar sauð og krauniaði, hvar-
vetn,a var háð barátta. Flest það,
sem okikur þykir nú mest um vert
í samfélagi okkar, er ávöxtur þess-
ara hugsjóna og þeirrar baráttu,
sem háð tox víða um Jönd í krafti
þeirra í rnarga áratugi. Ef þessar
huigsjónir hefðu efcki sumar hrós-
að nátaga fuilum sigri, cn aðrar
haft djúpsitæð áhrif, byggði nú
löndin snauður, réttindalitill og
396
1 I IU I N N - SUNNUDAGSBLAÐ