Morgunblaðið - 22.11.2004, Síða 20

20 MÁNUDAGUR 22. NÓVEMBER 2004 MORGUNBLAÐIÐ
UMRÆÐAN
AFSTAÐA mín til launakjara
kennara og annarra mennta- og
umönnunarstétta, kvennastéttanna,
hefur ekkert breyst á fjórum árum
eða frá síðustu kjara-
viðræðum grunnskóla-
kennara og launa-
nefndar
sveitarfélaganna:
„ … ef við til lengri
tíma litið eigum að
geta átt einhverja von
um að grunnskólinn
verði mannaður því
hæfa og vel menntaða
fólki af báðum kynj-
um sem börnum okk-
ar ber, þá verður að
bæta kjör kenn-
ara … laun fyrir all-
flest störf er snúa
að umönnun, uppeldi
og menntun dragast
sífellt aftur úr öðr-
um. Það vekur
óneitanlega spurn-
ingar um verðmæta-
mat okkar sem þjóð-
ar, að við metum
þau störf ekki meira
og til hærri launa.“
(Fréttabréf H&S 2
tbl. 2000).
Þessum kjara-
viðræðum kennara
lauk með samn-
ingum 2001 sem tryggðu þeim
launahækkanir umfram aðrar stétt-
ir, í annað sinn frá yfirfærslu
grunnskólans til sveitarfélaganna.
Um það ríkti sátt í samfélaginu
bæði 1997 og 2001. Sáttin er áfram
forsenda þess að þetta sé hægt. Ef
hún ekki er til staðar og laun ann-
arra hækka jafnmikið er stöð-
ugleikanum raskað og þar með
kaupmætti launa jafnt kennara sem
annarra.
Við verðum að geta treyst því að
samningarnir nú byggist á sams-
konar sátt um að kennara- og
kvennastéttum sé sýnd sú við-
urkenning og virðing sem þeim ber
í þágu þess að ala upp hamingju-
sama og nýta þjóðfélagsþegna.
Í orði lýstu báðir aðilar kenn-
aradeilunnar yfir andstöðu við laga-
setningu á verkfall kennara. Það
sama gerði stór hluti stjórnarand-
stöðunnar á Alþingi, eftir að stjórn-
arandstaðan var búin að liðka fyrir
setningu laga um bann við verkfalli,
með því að styðja í atkvæðagreiðslu
flýtimeðferð frumvarps ríkisstjórn-
arinnar í gegnum þingið.
Stór hluti stjórnarandstöðunnar
var áður búinn að ákalla og brýna
ríkisstjórn og stjórnarmeirihlutann
á Alþingi í fleiri vikur og krefjast
þess að ríkisvaldið gripi inn í verk-
fall kennara. Þeir héldu því líka
öðru fremur fram að ástæða þess
að ekki semdist væri bágur fjár-
hagur sveitarfélaganna þrátt fyrir
yfirlýsingar flokksfélaga þeirra í
sveitarstjórnum víða um land og í
borgarstjórn Reykjavíkur um ann-
að.
Talsmenn Samfylkingarinnar og
Vinstri grænna á Alþingi hafa í
þessu máli talað í eina átt og af al-
gjöru ábyrgðarleysi, að þessu sinni
upp í eyrun á grunnskólakenn-
urum. Fulltrúar flokkanna í sveit-
arstjórnum víða um land hafa talað
í allt aðra átt eins og fulltrúar
þeirra í launanefnd sveitarfélag-
anna. Þetta heitir tvískinnungur og
talsmenn Frjálslynda flokksins
áréttuðu ábyrgð Samfylkingarinnar
og Vinstri grænna í umræðum á Al-
þingi.
Það lá fyrir áður en frumvarpið
var lagt fram á Alþingi að deila
kennara og viðsemjenda þeirra,
sveitarfélaganna, var í óleys-
anlegum hnút. Báðir aðilar höfðu
lýst því yfir í fjölmiðlum og jafn-
framt sagt að ef eitthvað væri hefði
dregið sundur með þeim á fundi
eftir að kennarar felldu miðl-
unartillögu sáttasemjara. Þess
vegna ákváðu þeir að hittast ekki
aftur fyrr en eftir tvær vikur, sem
ofan á sex vikna verk-
fall þýddi verkbann á
lögboðið nám grunn-
skólabarna í átta vikur.
Í fjóra daga af 170 lög-
boðnum skóladögum
barna og jafnmarga
vinnudaga foreldra.
Fulltrúar deiluaðila
bættu enn um betur á
fundum allsherj-
arnefndar Alþingis.
Þar svöruðu þeir því til
aðspurðir hvenær fyr-
irsjáanlegt væri að þeir
næðu saman og nám í
grunnskóla hæfist á
ný, ef lög kæmu ekki
til, að það yrði í fyrsta
lagi eftir áramót. Alls
ekki fyrr og allt eins
mun seinna. Ég trúi
því ekki fyrr en ég tek
á því að einhverjum
foreldrum eða kenn-
urum hafi raunveru-
lega á því tímamarki
eða síðar þótt forsvar-
anlegt eða verjandi að
ríkisvaldið hefðist ekk-
ert að.
Gerðardómsleiðinni
var ætlað að tryggja nýja nálgun í
viðræðum deiluaðila. Sú leið var
líka farin að ósk deiluaðila að
breyta frumvarpinu og lögbinda að
gerðardómur tæki til starfa eins
fljótt og auðið væri og ekki síðar en
20. nóv. enda sögðust þeir vera
búnir að ræða saman, án árangurs,
svo mánuðum skipti, vika dygði og
lengri tími skilaði þeim engu. Leið-
in sem var farin var að lögbinda
friðarskyldu milli samningsaðila,
tryggja að kennsla hæfist að nýju
en halda því jafnframt opnu að
deiluaðilar hefðu, allt þar til gerð-
ardómur lyki störfum – ef til þess
kæmi að hann yrði skipaður – fullt
og ótakmarkað svigrúm og allar
heimildir til að semja frjálst og
óhindrað sín á milli.
Hvað skyldi nú ríkisstjórn Hall-
dórs Ásgrímssonar og stjórn-
armeirihlutanum hafa gengið til?
Jú, að bregðast við neyðarástandi
sem hafði skapast í samfélaginu
með því að grípa til þess eina úr-
ræðis sem löggjafarvaldið hefur og
tryggja þar með hagsmuni grunn-
skólabarna, fjölskyldna þeirra og
grunnskólakennara. Þeir eru nú
loks komnir til starfa á ný eftir
margra vikna launalaust verkfall.
Eftir lagasetninguna tóku sömu
fulltrúar deiluaðila og spáðu því að
verkfallið myndi a.m.k. standa fram
yfir áramót loksins við sér.
Nú er kjarasamningurinn í höfn
og næsta verkefni er að taka hönd-
um saman, græða sárin og byggja
upp samstarf og sátt allra aðila
skólasamfélagsins, kennara, nem-
enda og foreldra, um góðan grunn-
skóla.
Lagasetning leiddi
til þess að samn-
ingar tókust
Jónína Bjartmarz skrifar
um kjaradeilu kennara
Jónína Bjartmarz
’Það lá fyrir áð-ur en frumvarpið
var lagt fram á
Alþingi að deila
kennara og við-
semjenda þeirra,
sveitarfélaganna,
var í óleysan-
legum hnút.‘
Höfundur er alþingismaður.
FYRR í þessum mánuði lagði ég
fram þingsályktunartillögu í Alþingi
þar sem gert er ráð fyrir að ríkis-
stjórnin kanni að í Gunn-
arsholti á Rangárvöllum
verði alþjóðleg rannsókn-
arstöð sem þrói aðferðir
við rannsóknir á hnignun
lands. Jarðvegsrof og
endurheimtingu land-
gæða. Auk þessa hafi
rannsóknarstöðin einnig
það hlutverk að miðla
þekkingu á þessu sviði,
m.a. til vísindamanna frá
þróunarlöndum.
Ísland hefur þá sér-
stöðu að fáar ríkar þjóðir
hafa glatað jafnstórum
hluta af þeim auðlindum sem felast í
gróðri og jarðvegi. Íslendingar eiga
sér jafnframt óvenjulega sögu hvað
varðar jarðvegseyðingu og end-
urreisn landgæða. Landgræðsla rík-
isins er elsta stofnun heims á þessu
sviði, hét áður Sandgræðsla ríkisins,
en skipuleg barátta gegn uppblæstri
hófst hér á landi árið 1907 eða áratug
á undan öðrum löndum. Gríðarleg
þekking og reynsla hefur safnast
saman um leiðir til að stöðva jarð-
vegsrof og endurreisn landkosta. Við
eigum því miklu að miðla til annarra
þjóða á þessum sviðum. Ein sönnun
þess er umhverfisverðlaun Norð-
urlandaráðs sem féllu í skaut RALA
og Landgræðslunnar árið 1998 vegna
verkefnisins „að lesa landið“.
Hnignun landgæða er gríðarlegt
vandamál í heiminum. Þessi vandi
vex stöðugt og mun hafa mikil áhrif á
ástand heimsmála
næstu árin ef ekki
tekst að efla varnir
gegn eyðingaröflum
og vinna af meiri
krafti að landbótum.
Vandamálin eru erf-
iðust þar sem hagur
íbúanna er bágastur,
á jaðarsvæðum í Afr-
íku, Asíu og Suður-
Ameríku. Vegna að-
stæðna hér á landi
hafa Íslendingar
óvenju góðar að-
stæður til að rann-
saka landhnignun og leiðir til úrbóta
miðað við aðrar Evrópuþjóðir. Ísland
staðfesti sáttmálann um varnir gegn
eyðimerkurmyndun árið 1997. Ís-
lendingar hafa samt sem áður ekki
tekið nægjanlega virkan þátt í slíku
starfi á alþjóðavettvangi sem er í
mótsögn við mikla þekkingu okkar á
þessu sviði. Íslendingar eru að verða
öflugir þátttakendur í alþjóðlegu
starfi. Þetta sjáum við vel á síðustu
misserum í viðskiptalífinu. Einnig
hvað varðar á umhverfissviði t.d.
hvað varðar eldvirkni, jarðhita og
fiskveiðar. Þetta samstarf veitir bæði
hvatningu og leiðsögn og hvernig
hægt er að nýta sérstöðu Íslands
hvað varðar vernd og endurreisn
landkosta í alþjólegu samstarfi. Mik-
ils er um vert að búa svo að faglegu
landgræðslustarfi að unnt sé að taka
þátt í öflugu alþjóðlegu vísindastarfi á
þessu sviði.
Rannsóknarmiðstöð sem þessi yrði
vel staðsett í tengslum við Land-
græðslu ríkisins í Gunnarsholti í sam-
starfi við Skógrækt ríkisins, RALA,
Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri
og Háskóla Íslands. Um leið og hér
sköpuðust vísindastörf út á lands-
byggðinni til eflingar jafnmynd-
arlegum stofnunum sem hér starfa.
Ég hvet ráðherra sem starfa að land-
búnaðar-, umhverfis- og utanrík-
ismálum að gefa þessu gaum og koma
stofnun sem þessari á laggirnar.
Þessi miðstöð gæti lagt mikla þekk-
ingu af mörkum til þjóða sem berjast
gegn eyðingu gróðurs og jarðvegs.
Stofnum alþjóðarannsókn-
armiðstöð á Íslandi
Ísólfur Gylfi Pálmason
fjallar um rannsóknarstöð
í Gunnarsholti
Ísólfur Gylfi Pálmason
’Ísland hefur þá sér-stöðu að fáar ríkar þjóð-
ir hafa glatað jafn-
stórum hluta af þeim
auðlindum sem felast í
gróðri og jarðvegi.‘
Höfundur er varaþingmaður og sveit-
arstjóri Hrunamannahrepps.
FRAM hefur komið í umræðum á
Alþingi að heilbrigðisráðherra telur
stöðu ríkisfjármála nú ekki leyfa
samninga við sálfræð-
inga um þátttöku
Tryggingastofnunar í
kostnaði vegna sál-
fræðiviðtala. Þetta
þýðir að hópur fólks
sem þarfnast sál-
fræðiþjónustu mun
ekki njóta hennar þar
sem hann hefur ekki
efni á því. Með þessu
er verið að mismuna
þeim sem þarfnast sál-
fræðiviðtala þar sem
einungis þeir efnameiri
geta notið þeirra. Við-
horf ráðherra bera vott um ranga
forgangsröðun í heilbrigðismálum
og er á skjön við þá almennu kröfu
að heilbrigðiskerfið veiti þá bestu og
hagkvæmustu þjónustu sem völ er á
á hverjum tíma.
Íslenskt heilbrigðiskerfi hefur
leitast við og reyndar staðið sig vel í
því að fylgjast með þróun í þekk-
ingu, tækni og lyfjum. Er það ein
ástæða góðrar heilbrigðisþjónustu
og langlífis hér á landi. Við erum öll
stolt af þeim metnaði sem heilbrigð-
iskerfið hefur haft á þessu sviði og
sem hefur skilað þeim árangri að
heilbrigðisþjónusta hér á landi er
tæknilega talin jafnast á við þjón-
ustu mun fjölmennari þjóða. Ný dýr
og sérhæfð lækningatæki finna fljótt
leið sína inn á íslenska spítala og
krafa lækna og sjúklinga um nýjustu
ávinninga í lyfjaþróun skilar nýjum
undralyfjum fljótt og vel í apótekin.
Íslenska heilbrigðiskerfið hefur
hins vegar ekki á sama hátt og ná-
grannaþjóðir okkar fylgst með
breyttum þörfum nútímafólks um
heilbrigðisþjónustu. Hér á ég við
þarfir fólks um þjónustu vegna ein-
kenna sem verða æ al-
gengari og virðast
tengjast þeim að-
stæðum sem fólk býr
við í nútímasamfélagi.
Ég á við aukningu
þunglyndis, kvíða og
annarra geðraskana
svo og einkenna sem
tengjast álagsstreitu.
Nýleg sænsk könnun
sýnir að einn af hverj-
um tíu taldi sig hafa átt
í erfiðleikum með geð-
heilsu sína á sl. ári svo
sem vegna starfs-
þrotaeinkenna, streitu, þunglyndis
eða annarrar andlegrar vanlíðunar.
Þessar niðurstöður má vafalítið yf-
irfæra á íslenskar aðstæður. Veik-
indi og örorka af völdum þessara
sjúkdóma hefur margfaldast. Þung-
lyndi er til dæmis talið hafa aukist tí-
falt á síðustu öld. Geðraskanir eru
nú ein algengasta ástæða örorku hér
á landi.
Hvernig hefur heilbrigðiskerfið
brugðist við þessari þróun? Síaukinn
kostnaður vegna þessara sjúkdóma
er eðlilega alvarlegt áhyggjuefni
eins og ítrekað hefur komið fram.
Sérstakt áhyggjuefni er aukin notk-
un geðlyfja og kostnaður af þeim
ástæðum. Athyglisvert er að sam-
kvæmt íslenskum rannsóknum hef-
ur aukin notkun geðlyfja ekki dregið
úr eða haft áhrif á vanda vegna
þunglyndis.
Í öllum nágrannalöndum okkar
hefur fólk aðgang að sálfræðiþjón-
ustu sem hluta af heilbrigðisþjónust-
unni og þar sem samtrygging greiðir
hluta kostnaðar sjúklings. Útfærslur
eru misjafnar eftir löndum en sam-
merkt er að umræða er mikil og vel
fylgst með árangri og hagkvæmni
þjónustunnar.
Hvers vegna hefur heilbrigðis-
kerfi okkar ekki brugðist við þessari
þróun með því að nýta þekkingu og
tækni sem við vitum að er bæði
áhrifarík og hagkvæm? Hvers vegna
höfum við ekki notfært okkur þekk-
ingu og færni sem nú þegar er hér til
staðar? Hvers vegna hefur fólk hér á
landi ekki aðgang að sömu heilbrigð-
isúrræðum og standa til boða hjá ná-
grannaþjóðum okkar? Ákall notenda
eftir þessari þjónustu er skýrt.
Í nútímasamfélagi á að vera að-
gangur að sálfræðiþjónustu þar sem
Tryggingastofnun tekur eðlilegan
þátt í kostnaði. Þessari þjónustu
verður heilbrigðiskerfið að for-
gangsraða hærra ætli það sér að
fylgjast með þróuninni og standa við
þann metnað að bjóða fólki þá þjón-
ustu sem er best og hagkvæmust á
hverjum tíma.
Valkostur fyrir alla
Halldór Kr. Júlíusson fjallar
um forgangsröðun sálfræði-
þjónustu í heilbrigðiskerfinu ’Hvers vegna hefur fólkhér á landi ekki aðgang
að sömu heilbrigðis-
úrræðum og standa til
boða hjá nágrannaþjóð-
um okkar?‘
Halldór Kr. Júlíusson
Höfundur er formaður Sálfræðinga-
félags Íslands.
Eftirfarandi greinar eru á mbl.is:
Gunnlaugur Jónsson: „Sú stað-
reynd að stúlkan á um sárt að
binda má ekki valda því að rang-
ar fullyrðingar hennar verði að
viðteknum sannindum.“
Ólafur F. Magnússon: „Sigurinn
í Eyjabakkamálinu sýnir að um-
hverfisverndarsinnar á Íslandi
geta náð miklum árangri með
hugrekki og þverpólitískri sam-
stöðu.“
Ásthildur Lóa Þórsdóttir: „Vilj-
um við að áherslan sé á „gömlu
og góðu“ kennsluaðferðirnar?
Eða viljum við að námið reyni á
og þjálfi sjálfstæð vinnubrögð og
sjálfstæða hugsun?“
Bergþór Gunnlaugsson: „Ég
hvet alla sjómenn og útgerðar-
menn til að lesa sjómannalöginn,
vinnulöggjöfina og kjarasamn-
ingana.“
Sveinn Aðalsteinsson: „Nýj-
asta útspil Landsvirkjunar og Al-
coa, er að lýsa því yfir að Kára-
hnjúkavirkjun, álbræðslan í
Reyðarfirði og línulagnir þar á
milli flokkist undir að verða
„sjálfbærar“!“
Hafsteinn Hjaltason: „Landa-
kröfumenn hafa engar heimildir
fyrir því að Kjölur sé þeirra eign-
arland, eða eignarland Biskups-
tungna- og Svínavatnshrepps.“
María Th. Jónsdóttir: „Á landinu
okkar eru starfandi mjög góðar
hjúkrunardeildir fyrir heilabilaða
en þær eru bara allt of fáar og
fjölgar hægt.“
Guðmundur Hafsteinsson: „Því
eru gráður LHÍ að inntaki engu
fremur háskólagráður en þær
sem TR útskrifaði nemendur
með, nema síður sé.“
Á mbl.is
Aðsendar greinar