Tíminn - 01.02.1976, Page 11

Sunnudagur 1. febrúar 1976.
TÍMINN
11
■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■!
:■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■{
■ ■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■F->«-<
:■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■!
■■■■■■■■■■■■!
um um fyrirlitningu á kvenkyn-
inu segir Helga:
„Annað dæmi eru orð Páls i
bókm ennta umræðu við
Kjartan:
„Og nútimahöfundur i
nútimaþjóðfélagi, sem skrifar
ekki nútimabókmenntir, hann
er...já, hvað er hann? Er hann
ekki kelling?”
Nú má vera, að höfundur sé
hér að hæðast að módernisma.
— En orðið „kelling” þykir
honum gott skammaryrði um
vonda rithöfunda.”
Ég held það sé augljóst, að
hér er um að ræða napurt háð
um það sem Helga kallar
módemisma. Páll sagðist ætla
að skrifa beztu bók, sem skrifuð
hefði verið i 10 ár um Gunnar,
en um Kjartan gæti hann ekki
skrifað, þvi að hann væri of
normal. Sálarlif nútimamanns-
ins væri sjúkt. Þegar Vésteinn
skrifar sögu sina, hafði einn af
talsmönnum módernismans
notað orðið kellingabækur um
skáldsögur, sem hann vildi
naumast telja til bókmennta.
Það er sú nafngift, sem ég ætla
að hafi ráðið þvi að Vésteini
þótti orðið kelling gott skamm-
aryrði um vondan höfund. Það
sem hér er minnt á er þvi þetta :
Módemisminn viðurkennir ekki
og telur ekki til bókmennta það
sem skrifaðer um andlega heil-
brigt fólk.
Það eru samtimaskrif um
„kellingabækur”, en ekki al-
mennt viðhorf til kvenþjóðar-
innar, sem veldur þvi að orðið
kelling er valið sem skammar-
yrði.
Svona misskilja menn oft,
þegar þeir þekkja ekki tildrög
og tilefni.
Séra Jón
á Bægisá
Þá er i Skirni stutt grein eftir
W.M. Senner um Messiasar-
þýðingu Jóns Þorlákssonar.
Höfundur er prófessor i norræn-
um málum við rikisháskólann i
Arizona og hefur skrifað
doktorsritgerð um þýzk áhrif á
islenzkar bókmenntir á 19. öld.
Þykir honum sem Messiasar-
þýðing séra Jóns á Bægisá hafi
ekki verið metin sem vert er,
svo mjög sem þýðing hans á
Paradisarmissi hafi þó verið
lofuð. Hvað sem um það kann að
mega segja, var lengi vel ofur-
litill gaumur gefinn að þýðing-
um Jóns og ljóðagerð yfirleitt.
Nú er mönnum þó ljóst, að þeir
Jónas og Bjarni ortu mjög i
þeim stH, sem hann mótaði, og
þýðingar hans standa jafnfætis
þýðingum Sveinbjarnar Egils-
sonar. Hafi þeir Bessastaða-
menn, Sveinbjörn og Hallgrim-
ur Scheving, kennt mönnum að
yrkja, eða mótað skáldskapar-
stefnuna, sem ráðandi var um
miðja öldina, þá má spyrja,
hvað þeirlærðu af Jóni á Bægis-
á. Tvimælalaust var hann einn
af timamótamönnum islenzkra
bókmennta, en auk þess sjalf-
stæður og fordómalitill.
Bætt úr vanrækslu
Arnheiður Sigurðardóttir á
þarna þátt úr sögu Jóns Trausta
um Seyðisfjarðarár hans.
Svo undarlegt sem það er, þá
eigum við hvergi neina ritgerð
um Guðmund Magnússon skáld,
sem honum er samboðin. Sú rit-
gerð, sem fylgir heildarútgáfu
verka hans eftir Stefán Einars-
son prófessir, er engan veginn
svo að fullkosta sé slikum höf-
undi sem Jón Trausti var. Nú er
liðin meira en 100 ár frá fæðingu
hans og 57 ár frá andláti hans,
svo að fáir samferðamenn fara
að verða tiltækir. Gætir þess og i
þessum þætti Arnheiðar, að
heimildir gerast stopular, og
mun þó þátturinn unninn fyrir
nokkrum árum.eða til hans afl-
að. En þó að þetta sé ekki nema
þáttur, segir hann frá merkum
áfanga á æviferli skáldsins,
fyrstu sporum á opinberum
skáldferli og fyrstu kynnum af
leiklist.
Séra Jón Primus
Tilraun til draumráðningar
heitir ritgerð um Kristnihald
undir jökli. Hún er eftir Beth
Juncker og Bent Söndergard,
en Vésteinn Ólason hefurþýtt og
kynnir hana með þessum
orðum:
„Ritgerð þessi var samin um
umræðuverkefni á námskeiði
um verk Halldórs Laxness,
undir stjórn dr. Eriks Sönder-
holms, við háskólann i Kaup-
mannahöfn 1973.”
Nú er hvort tveggja, að okkur
er forvitni á að vita, hvað sagt
er um islenzk verk við erlenda
háskóla og gott er að heyra hvað
vitrir menn og lærðir segja um
bókmenntaverk þau, sem búa
yfir öðru og meira en liggur i
augum uppi við fyrstu sýn, og er
það vitanlega miklu meira vert.
Það sýnir viðhorf höfunda og
yfirlætisleysi, að þeir nefna rit-
gerðina tilraun til draumráðn-
ingar, og er nafnið vel valið.
Það væri freistandi að segja
margt út frá þessu verki. Á ein-
um stað er orðalag, sem mér er
framandi: Sagan er tviræð út i
hörgul. En ég sé að Orðabók
Arna Böðvarssonar segir það
merki sama og út i æsar, en
svona er málkunnáttan tak-
mörkuð. En það kemur ekki
Skirni við, þó að ég sé fáfróður.
Höfundar færa rök að þvi að
Kristnihaldið sé saga gegn
striði. Það sé óhugsandi að taka
afstöðu með öðrum aðilanum i
striði, óhugsandi að samsinna
nokkurri styrjöld.
Þetta höfum við heyrt. Við
vitum lika að sjaldan veldur
einn þá tveir deila. Þó tökum við'
oft afstöðu — sem betur fer.
„Mér finnst minn andi espast
við
að eiga sjálfgeymt fé og blóð
er betri málstað brestur lið”
kvað Stephan G. og var
drengilega mælt. Sizt vil ég
mæla styrjöldum bót, þó að ég
minni hér á það dæmi úr sögu
okkar að fyrsta árið, sem brezk-
ur her var hér i heimsstyrjöld-
inni, voru til menn sem töluðu
hátt um það, að islenzk alþýða
gæti hvorugum striðsaðila ósk-
að sigurs, hinir herklæddu menn
væru allir i þjónustu svivirði-
legra afla, hvort sem fötin væru
brún eða grá. Allt sem gert væri
fyrir herinn væri landráða-
vinna. A þeirri nóttu sem
Þjóðverjar réðust inn i Rúss-
land, urðu landráðin landvörn i
munni þessara manna, og
viðhorfin breyttust svo, að þeir
vildu siðar fá það viðurkennt, að
islenzka þjóðin hefði átt i striði
við Þjóðverja.
Þetta er ekki rifjað upp nein-
um sérstökum til hneisu eða
háðungar. Þetta er mannlegt.
Fáir eru svo miklir friðarsinn-
ar, að þeir reyni ekki að bera
hönd fyrir höfuð sér. Þegar
sæmilegur maður slær i reiði-
kasti, getur verið skynsamlegt
að bjóða honum hinn vangann.
Honum kynnu að fallast hendur
og hann iðrast bráðlætis sins.
En hver teldi sér sóma að þvi að
reyna ekki að hindra með valdi,
að ölvaður maður eða óður af
öðrum ástæðum grandi öðrum?
Slik valdbeiting og ofbeldi
þarf ekki að eiga neitt skylt við
heift eða hatur. Þvert á móti
gæti húnstafaðaf kærleika, eins
og þegar verðandi hönd móður-
innar þrifur barn sitt, svo að það
fari sér ekki að voða.
Það er hægt að fara ýmis-
legan hugsanaferðir út frá setn-
ingu eins og þessari: „Við þrá-
um að drepa i sjálfum okkur
nakinn kotbóndann”. Vist lætur
sálfræðingum vel að tala um
sjálfseyðingarhvöt. Þó er það
sannmæli, sem Kristján Fjalla-
skáld kvað:
Allt sem lifir lifa girnir,
lifið heli móti spyrnir,
þegar lifsins löngun hverfur,
lif er eðli sinu fjær.
Sé sjálfseyðingarhvöt til, er
hún ónáttúra. Auðvitað talar
iðjulaus og áhugalaus lýður oft
einsog hann þrái pislarvætti, en
það er lengstum eins og þegar
sálsjúkir aumingjar tala um að
stytta sér aldur. Það var gamalt
húsráð fyrir vestan, og ég held
viða um land, að bjóða þeim
hjálp til að farga sér. Þá vildu
þeir ekki ræða það lengur.
Skýringin á ofbeldi, yfirgangi og
hryðjuverkum er yfirleitt ekki
sú, að þau séu i sjálfu sér
fullnæging eða svölun, heldur
talin nauðsynleg til að vernda
hagsmuni, og þar með vellfðan
þeirra sem ráða.
„Bænir eru undanþágubeiðn-
ir, stilaðar til almættisins, og
þvi er séra Jón á móti bænar-
gerðum.”
Þetta var ekki gott. Séra Jón
átti að kunna Faðir vor: Verði
þinn vilji. Og slikur lifsspeking-
ur átti að skilja, að efni bæn-
arinnar var það að guðs vilji
mætti ná fram að ganga, þ.e.
lifið njóta þeirra skilyrða, að
það næði þeim þroska og fegurð,
sem þvi væri áskapað. Þvi er
bænin alls ekki undanþágu-
beiðni að öðru en þvi, að það
kann að teljast til undantekn-
inga að njóta eðlilegra þroska-
skilyrða.
Það má segja margt gott um
Taóismann, en einhlitur verður
hann aldrei i mannlegu félags-
lifi. Það er gott að vera óhlut-
deilinn og afskiptalitill, og
metnaðargirnd er slæm. Við
höfum lika heyrtsögu um spek-
inginn i botnlausu tunnunni og
ánægða manninn, sem enga átti
skyrtuna. Allt er þetta gott að
vissu marki. Það er gott að
meta leitina að þvi, sem aldrei
finnst meira en allt sem fundizt
hefur, og ágætt að vita það, að
hið eina sem maður á, svo að
það verður aldrei frá honum
tekið, er það sem hann hefur
misst. En þótt skáldskapur og
heimspeki séu ómetanleg, lifum
við ekki á þeim einum saman.
Við þurfum að taka afstöðu og
berjast. Það sem máli skiptir er
hvernig það er gert.
Mig minnir að góður maður
og greindur segði forðum, að i
Vefaranum mikla frá Kasmir
væri sagt frá baráttu konunnar
og kirkjunnarum sál mannsins.
Seinna fór Halldór Laxness að
leggja stund á að túlka hið
óskiljanlega i kveneðlinu. eða
eigum við heldur að segja, að
sveipa konuna óskiljanlegri dul.
Það byrjaði með Snæfriði i ís-
landsklukkunni og nær hámarki
með Úu • Sumt i þeim ævintýr-
um held ég hjálpi litið til skiln-
ings á mapneðlinu.
Það litur vel út i sögu, að sýna
fánýti predikunar, trúboðs og
raunar hins talaða máls og alls
konar tilrauna aðmóta lifsskoð-
anir annarra. En til hvers er þá
bókagerð? Og hvers virði eru
skáldin? Hér er nefnilega komið
á næsta . þrep við lifsflótta.
Þegar svona er hugsað er
skammt eftir til einsetumanns-
ins, sem snýr baki við mannlegu
samfélagi.
Séra Jón virðist telja það mik-
inn örlagavald á þroskaferli sin-
um, að konan hljóp frá honum.
Það var mikið áfall, en upp úr
þvi varð hann annar maður, —
meiri maður, betri og vitrari að
manni skilst.
Niðurlag þessarar ritgerðar
segir, að Umbi hafi kveðið upp
dóm yfir biskupi og sýnt, að
hann og ráðuneyti hans væri á
villigötum, en séra Jón Primus
visi veg sögunnar, baráttuna
fyrir farsæld og friði.
Þetta er auðvitað rétt að þvi
leyti, að sr. Jón Primus er látinn
leiða fram viss atriði, sem
miklu skipta fyrir mannlega
gæfu og jafnframt sýna fánýti
vissra þátta i hefðbundnu skrif-
stofuriki. En þar er ekki að
finna neina forystu eðá almenna
leiðsögn i mannfélagsmálum.
Sr. Jón er við þvi búinn að verða
af frjálsum og fúsum vilja utan-
garðsmaður. Hann á skammt
ófarið i kofa einsetumannsins.
Helgi J. Halldórsson birtir rit-
gerð um málfar blaða og út-
varps. Segist hann koma þar
fyrir bænastað ritstjórans með
nokkuð af þvi; sem hann flutti i
útvarpsþáttum um daglegt mál.
Þetta er auðvitað langflest
óumdeilanlegt. En Skirnir er
svo vandað rit, að það sem þar
er birt af þessu tagi ætti að vera
öruggt. Hér kynni þó sumt að
vera álitamál.
Auðvitað tölum við um að fara
til annarra landa, en samt kynni
að vera nokkuð strangt að for-
dæma að fljúga á England. Og
þó við förum af hólnum, sem við
vorum á og úr vikinni, sem við
vorum i, förum við þó örugglega
frá þeim þegar við förum til
annarra staða.
Hvenær hefur verið talað um
óþægan ljá I þúfu? Ég þekki það
ekki. Orðtakið — ekki þægur
ljár i þúfu — kann ég. Bæði er
annar blær á: ekki þægur —
dálitið annað en óþægur. en auk
þess stendur annað I stuðlum en
hitt ekki. Stuttir ljáir voru lipr-
ari og þægilegri i kröppu þýfi en
langir, — betra að koma þeim
fyrir sig.
Þá segir Helgi, að upprunaleg
merking orðtaksins að riða
baggamuninn sé að jafna
þyngdarmun bagga með þvi að
sitja á baki áburðarhesti og
þrýsta til annarrar hliðar. Þetta
er varla nógu rétt. Maður lagð-
ist hæfilega þungt á léttari.
baggann, notaði þyngd sina en
þrýsti ekki á af afli.
Þá verð ég að játa, að ég finn
litinn mun á þessu tvennu: Ráð-
ið taldi ekki að veriö fullnægði
kröfum, og — ráðið taldi að
verkið fullnægði ekki kröfum.
Helgi finnur þann mun, að hið
fyrra sérangt en hið siðara rétt.
Sé rangt að tala um að kalla
ábendingar vegna þess, að
bendingar sjá menn en heyra
ekki sé ég ekki, að mikil bót sé
að segja — eins og Helgi vill —:
Kallaði leikstjórinn og gaf
ábendingar. Hvers vegna ekki
leiðbeiningar? Menn geta von-
andi bæði heyrt og séð þær.
„Getur huglægt orð eins og
skap farið út um þúfur?” spyr
Helgi. Það eru ekki orðin sem
fara út um þúfur, heldur það,
sem þau tákna. Mér finnst
stundum þegar ég les ritsmiðar,
að segja megi, að hugsun höf-
undar hafi fariö út um þúfur.
„Við væntum ekki þess, sem
okkur er óhagstætt, en við
getum kannski búizt við þvi, eða
óttazt það”, segir Helgi. Er það
þá fráleitt, að við væntum þess,
sem við éigum von á? Er eftir-
vænting alltaf fagnandi? Erum
við aldrei milli vonar og ótta
þegar við biðum með eftirvænt-
ingu?
Olafur Tryggvason talaði um
það, sem liði hans var ekki hag-
stætt við Svoldur, þegar hann
sagði: ,,.... og er oss von snarpr-
ar orustu af þvi liði, að þeir eru
Norðmenn sem vér erum.”
Og allar likur eru til að Gisla
Markússyni hefði þótt annað
ánægjulegra þegar hann
svaraði Gissuri Þorvaldssyni:
„Meiri von að svo sé”.
Það er vandi að færa setning-
ar til betra máls i aðstöðu Helga
og má ekki fatast. Sérstaklega
er illt, að fást við þýddar setn-
ingar, þegar ekki er fyllilega
ljóst hvað á að segja með þeim.
Helgi birti setningu, sem greini-
lega er gölluð: „Siðar, er hann
varð varaforseti, á Agnew að
hafa fengið 50.000 dollara i' einni
greiðslu.”
Þetta vill Helgi hafa:
„Siðar er Agnew varð vara-
forseti, á hann að hafa fengið
50.000 dollara i einni greiðslu.”
Hér er búið að lagfæra það
mein, sem sérstaklega var bent
á. En „varð hafa” fer ekki vel.
Og „Siðar er Agnew” er ekki
neitt glæsimál. Þvi ekki að
segja: Þegar Agnew siðar tók
við embætti varaforseta á hann
að hafa fengið 50.000 dollara i
einu — eða i einu lagi?
En hvað sem um þetta má
segja, þá er margt i þessari rit-
gerð, sem sýnir okkur hvar og
hvernig hætta er á vansköpun
tungunnar.
Af Fjölnismönnum
Bergsteinn Jónsson ræðir um
Fjölnismenn og þjóðarsöguna
og er þetta andmælaræöa við
doktorsvörn Aðalgeirs
Kristjánssonar, nokkuð stytt.
Þar er gripið á ýmsu i sambandi
við Fjölnismenn og bók Aðal-
geirs um Brynjólfs Pétursson-
ar.
Það er vitanlega fánýt dægra-
dvöl, að hugleiða hvað hefði orð-
ið ef öðru visi hefði farið, þó að
við gerum það jafnan að gamni
okkar. Það hefði ekki verið nein
sæld fyrir góðan Islending að
vinna i stjórnarráði Dana við ts-
landsmál næstu tvo áratugina
eftir að Brynjólfur féll frá. Ef-
laust hefði hann fengið lausn og
embætti heima á tslandi hefði
hann leitað eftir þvi á hentugum
tima. En nú er rétt að halda sig
við það sem fyrir liggur.
Bók Aðalgeirs bætir litlu við
þjóðarsögu okkar frá þvi sem er
i bók Páls Eggerts um Jón
Sigurðsson. Hún breytir heldur
ekki þeirri mynd Brynjólfs, sem
þar er birt. Páll Eggert kallaði
hann einna geðþekkastan sinna
samtiðarmanna. Og i félags-
skap Fjölnismanna segir hann,
að Brynjólfur hafi búið við ör-
lyndi og ákafa Tómasar, mak-
ræði Jónasar og duttlunga
Konráðs og er vafasamt að það
verði betur orðað. Sumt er þó
fyllra i bók Aðalgeirs en Páls,
t.d. hvernig Islenzkir embættis-
menn hvöttu Danastjórn til að
vera á verði gegn frelsiskröfum
á Þjóðfundinum.
Úr þvi Bergsteinn minnist á
Fjölnisbindindið hefði það mátt
vera ivið gleggra. Hann segir
réttilega, að ýmsar bindindis-
eða hófsemdaröldur hafi borizt
til Islands á 18. og 19. öld fyrir
daga góðtemplara. Segir þó að
fátækt og sparsemi virðist oft
hafa ráðið meira en siðferðisleg
vandlætingarstefna. Vist má
færa rök að þvi, en þó liggur það
ljóst fyrir, að sr. Stefán Ólafs-
son vissi um siðlega neikvæð
áhrif áfengisnautnar, og þá
engu siður sr. Þorlákur Þór-
arinsson.
Bergsteinn minnist á örlög
Jónasar Hallgrimssonar. En
hvers vegna studdist hann þá
ekki við bréf Konráðs til Jónas-
ar þar sem lýst er gleði þeirra
Brynjólfs yfir þvi, að Jónas vildi
vera I bindindi með þeim, minnt
á fjárhagsleg og siðferðisleg rök
fyrii' þvi, að tslendingum sé
bindindi nauðsyn og þvi ætti nú
hver sá, sem geti neitað sér um
áfengi að gera það og vera fé-
lagsbundinn bindindismaður til
að sýna það, að honum þyki ekki
fintað drekka eins og nú þykirá
tslandi. Fyrst tæpt er á málum
er bezt að kjarninn komi fram.
Hitt má svo vel vera, að örlög
Jónasar hafi átt þátt i þvi, að
móta þetta viðhorf Konráðs. En
tilvitnunin, sem Bergsteinn tek-
ur upp, að Brvnjólfur væri svo
mikill gleðimaður og hraustur,
að hann gat vakað við gleðskap
fram undir morgna, og sá ekki á
og var jafnan manna fyrstur á
skrifstofu sina bendir vissulega
til þess, að hann hafi litið eða
ekki neytt áfengis. Það er nefni-
lega allt annað að vera gleði-
maður eða drykkjumaður, og
margur hefur vakað við gleð-
skap ódrukkinn. Og það er ekki
einu sinni vist, að þeir séu
mestir heimslystarmenn eða
hedonistar eins og Bergsteinn
segir, sem mest drekka.
Enn eru i Skirni nokkrir rit-
dómar og er þar fyrirferðar-
mest, það sem Sveinbjörn
Rafnsson skrifar um Sögu Is-
lands I og II. virðist hann ekki
Framhald á 28. siðu.

!■■■■■■■■■■■!
■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■•■■■■■■■•■■
■■■■■■■■■!■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■.■■■■■■■■■■■■;;;;;
iiaiasisiiKiiaggsiaiisssisassssssaasasKSUSSSSssaasssssssssssssKSSSsssKSKSKSSssasKSSSSKaaBasssmsssssssssssssssssssssKSSSSSSSSKSSMSSSSSSSSSSSSSSSssssssssssssssiiisssssssssssssssssssssisiSiHsssissHsssKssHSiiiHiississsssssssisssiiiSHSssHHiHssstssssssatssninmmaKmsmmsasKssssissssissssssssssssssssiSissussssssssassiiiini