Tíminn - 31.03.1976, Side 9

Miðvikudagur 31. marz 1976.
TÍMINN
9
13. tónleikar Sinfóníuhljómsveitarinnar
Efnisskrá:
Páll P. Pálsson: Svarað i sum-
artungl
Ernest Bloch: Schelemo, he-
bresk rhapsódia fyrir selió og
hljómsveit
Camilie Saint-Saens: Sinfónia
nr. 3 i c-moll
Sinfóniuhljómsveit Islands hélt
13. reglulegu tónleika sina i Há-
skólabiói 25. marz. Pál P. Páls-
son stjórnaði, en Kanadamað-
urinn Eric Wilson lék einleik á
knéfiðlu. Tónleikarnir tókust
mjög vel — Páll stjórnaði af
röggsemi og öryggi, og hljóm-
sveitin lék samstillt og fjörlega.
Virðast þau þreytumerki nú af
hljómsveitinni, sem mjög voru
áberandi um tima fyrr i vetur.
Svarað i sumartungl
Ahugaverðast á efnisskrá var
að sjálfsögðu Svarað i sumar-
tugl eftir stjórnandann, Pál P.
Pálsson, sem frumflutt var á
þessum tónleikum. Verkið var
samið i tilefni af 50 ára afmæli
Karlakórs Reykjavikur, sem nú
fer ihönd, en Páll hefur stjórnað
honum i 12 ár. 1 verki þessu
sameinar Páll tvö rammislenzk
fyrirbæri og gerir úr eina heild,
nl. karlakórinn og lúðrasveit-
ina, og lyftir þeim upp úr þeim
sorglega farvegi vanans sem
þau hafa fylgt i hálfa öld. ,,Mér
fannst vel til fallið að semja fyr-
ir kórinn tónverk sem væri tals-
vert öðruvisi en hann fæst yfir-
leitt við og þá jafnframt vanda-
samara i flutningi,” segir
höfundur i tónleikaskrá.
Söngverk þetta er samið við
texta Þorsteins'Valdimarssonar
Svarað i sumartugl, og er þetta
upphafið:
Svara mér, brunnur, i
sumartunglið rauða —
Urðar röddu um örlög heims,
Urðar dómium skelfing heims,
Urðar forsögn um frelsiheims.
Sálmin erhrelldog
hugsjúk allt til dauða.
Tónskáldið beitir kórnum á
nýstárlegan og áhrifarikan hátt
til þess að „framkalla undirtón
kvæðisins með andstæðum”,
t.d. hvisli og hrópum auk söngs.
Tókst það með ágætum, enda
má segja að „prógramm-
músik” nái tilgangi sinum sem
slik aðeins þegar hún er studd
texta, eins og hér, t.d. gjálfur i
brunninum o.fl. þ.h.
Hljómsveitin var að visu ekki
„lúðrasveit” i þess orðs strang-
astaskilningi, heldur slagverks-
og blásarasveit, hinn friðasti
hópur. Var sú tónlist kunnáttu-
samlega samin og leikin og á
ýmsan hátt óvenjuleg, enda
mun Páll vera lúðramaður mik-
ill frá fornu fari.
í lok verksins var beitt leik-
hús-brögðum: ljósin slokknuðu
hægt og hægt, og loks var aðeins
eftir grænt ljós á kórnum —
brunninum — og rautt ljós á
japanska hljómskildinum
(gong) — sumartunglinu rauða.
Sjónarspil sem þetta gerist nú
æadgengara i islenzkum tónlist-
arsölum, einkum i verkum Atla
Heimis (I call it, Xanties), vafa-
litið fyrir áhrif leikhúss og sjón-
varps sem höfða til margra
skynfæra i senn og skapa þannig
„algjör áhrif” (total environ-
ment). Jafnframt gerist jap-
anski hljómskjöldurinn æ tiðari
gestur á tónleikum hér, ásamt
sinum slynga aðstarfsmanni, og
sjái ég hann i upphafi tónleika
fár sem hann trónir á sviðinu, er
það mér fyrirboði góðrar
skemmtunar.
Að loknum flutningnum var
öllum vel fagnað, skáldi, tón-
Páll P. Páisson
skáldi, kór og hljómsveit. I
rauninni hefði átt að fagna enn-
þá betur og fá verkið endurflutt,
vegna þess að það er bæði nýtt
og skemmtilegt, enda væri vel
athugandi að leika ný verk
tvisvar til að gerá hlustendum
betri kost á að átta sig á þeim.
Söngur um Salómon
Næst lék Eric Wilson Schel-
emo, hebreska rhapsódiu íýrir
selló og hljómsveit eftir Ernest
Bloch. Schelemo þessi er enginn
annar en hinn vitri Salórhon
konungur, ogrhapsódian honum
til dýrðar. Wilson er ágætur
knéfiðlari, með góðan tón og
voldugan, og ágæta tækni, en
heldur þótti mér verkið i dauf-
ara lagi miðað við svo safamik-
inn kóng sem Salómon hefur
verið. Virtist mér Bloch (f. i
Genf 1880 — d. i Portland,
Oregon 1959) hafa litlu að bæta
við lýsingu Bibliunnar af höfð-
ingja þessum: „Og Guð veitti
Salómö afarmikla speki og
vizku og djúpsæi andans, sem
sandur er margur á sjávar-
strönd, og speki Salómós var
meiri en speki allra austur-
byggja og öll speki Egypta-
lands. Og hann var allra manna
vitrastur, og nafnfrægur með
öllum þjóðum umhverfis. Og
hann mælti þrjú þúsund orðs-
kviðu, og ljóð hans eru eitt þús-
und og fimm að tölu. Og hann
talaði um trén, allt frá sedrus-
trjánum á Libanon til isópsins,
sem sprettur á múrveggnum.
Og hann talaði um fénað og
fugla, orma og fiska, og menn
komu af öllum þjóðum til þess
að heyra speki Salómós, frá öll-
um konungum jarðarinnar, er
heyrðu speki hans getið.” Og
ekki varminna vertum kvenna-
far hans: „En auk dóttur
Faraós unni Salómó konungur
mörgum útlendum konum,
móabitiskum, ammónitiskum,
edómitiskum, zidonskum og
hetitiskum — konum af þeim
þjóðum er Jahve hafði sagt um
við Israelsmenn: Þér skuluð
ekki eiga mök við þær og þær
skulu ekki eiga mök við yður,
þær munu vissulega snúa hjört-
um yðar til guða sinna — til
þeirra felldi Salómó ástarhug.
Hann átii sjö hundruð eiginkon-
ur og þrjú hundruð hjákonur.”
„Túlkun” er mjög umdeilan-
legt orð — Stravinský segir t.d.
að hljóðfæraleikarar geti ekki
..túlkað” tónlist á annan hátt en
að fylgja nótunum. Hins vegar
reyna ýmsir einleikarar að
skapa áhrif með mimuleik, til
að láta svo lita út sem þeir séu á
valdi tónlistarinnar. Þetta er
sums staðar kennt i skóluia, og
þá vafalaust undir yfirskriftinni
„tjáning”. Eric Wilson lét
snörla hátt i nefi sér á tilþrifa-
stöðum i Schelemo, og sama
gerir Erling Blöndal Bengtson,
enda er hann sérlega vel nefjað-
ur til að ná tilþrifum i þessari
gerð túlkunar. Fleiri sellista hef
ég séð gera þetta, og auk þess
Hines, 1. fiðlara Stradi-
vari-kvartettsins.
Niræð sinfónia
Siðast var leikin 3. sinfónia
Saint-Saens i c-moll, mikið verk
og rómantiskt. Tónleikaskrá
segir sinfóniuna hafa fengið
misjafna dóma þegar hún var
frumflutt i Londón 1886, og hafi
einn gagnrýnandi látið þá ósk i
ljós „að þeir, sem gengju eins
langt i nútimatónlistinni og
Saint-Saéns, létu a.m.k. verða
af þvi að gefa verkunum ný
he iti, svo að þau villtu ekki á sér
heimildir”. Sannast það enn,
sem fornkveðið var, að bylting-
armenn vorrar kynslóðar eru
afturhaldsseggir hinnar næstu,
þvi ekki er ljdst af þessu verki
að Saint-Sae'ns hafi verið neitt
„nútimalegri” á sinni tið en t.d.
Brahms.
Hljómsveitin flutti verkið á-
gætlega, og að lokum var öllum
vel fagnað.
28.3.
Siguröur Steinþórsson.
Viljum ekki trúa því að frumvarpið
verði samþykkt í núverandi mynd
— segja fulltrúar kjarabaráttunefndar námsmanna um námslánafrumvarp ríkisstjórnarinnar
SJ-Reykjavik — Nýframkomið
frumvarp til laga um námslán og
námsstyrkier augsýnilega samið
út frá þvi sjónarmiði að minnka
sem mest útgjöld rikisins til
námslána. Það er þvi hluti af
þeirri almennu stefnu að skera
niður alla þá þætti rikisútgjalda,
sem ekki stuðla beint að gróða-
myndun i þjóðfélaginu, þætti eins
og heilbrigðismál, tryggingamál
og menntamál.
Þannig hljóðar upphaf gagn-
rýni kjarabaráttunefndar náms-
manna á námslánafrumvarp
rikisstjórnarinnar, en nefndin
efndi til blaðamannafundar i gær,
þar sem voru fulltrúar nemenda i
Kennaraháskólanum, myndlista-
og handiðaskólanum, Háskólan-
um, Tækniskólanum, Fóstur-
skólanum og Fiskvinnsluskólan-
um, auk fulltrúa Sambands
islenzkra namámsmanna erlend-
is. Nemendur i Iðnskólanum,
Stýrimannaskólanum, Vélskólan-
um og Leiklistarskólanum eiga
einnig aðild að kjarabaráttu-
nefnd.
Kjarabaráttunefnd telur gróða-
hyggju rikisstjórnarinnar m.a.
blinda á þá staðreynd, að þegar
til lengdar lætur, sé öflugt
menntakerfi einn helzti burðarás
efnahagslegra og menningar-
legra framfara. Fylgjendur þess-
arar stefnu kjósa, að dómi náms-
manna, að loka augunum fyrir
þvi , að fullnægjandi námsaðstoð
er forsenda þess að menn hafi
jafna aðstöðu til náms, óháð efna-
hag, búsetu og kynferði.
Kjara baráttunefndin telur
rikisvaldið lengi hafa haft áhuga
á að útgjöld til námslána yrðu
eins litil og komizt yrði af með.
Námsmenn hafa aðeins viljað fall
ast á að þessi útgjöld yrðu skert á
þann eina veg, sem þeir telja rétt-
lætanlegan, þ.e. að námsmenn,
sem hljóta verulegar tekjur að
námi loknu, endurgreiði lán sin i
rikari mæli en nú er.
Kjarabaráttunefnd telur
ákvæði frumvarps rikisstjórnar-
innar um endurgreiðslur náms-
lána óréttlátar og raunar ófram-
kvæmanlegar gagnvart þeim
sem litlar tekjur hafa að námi
loknu, en öllum lánþegum ber
skv. þvi að greiða hið minnsta
50.000kr. á ári eftir að þrjú ár eru
liðin frá þvi að námi lauk. Upp-
hæð þessi skal breytast i réttu
hlutfalli við þær breytingar, sem
verða á vísitölu framfærslu-
kostnaðar.
Námsmennirnir benda m.a. á
að hjónum, sem bæði hafi fengið
námslán, beri hvoru um sig að
greiða 50.000 kr. á ári hið
minnsta, hvort sem þau hafa bæði
tekjur eða aðeins annað þeirra.
Kjarabaráttunefnd hefur lagt
til að þeir, sem hafa tekjur, sem
aðeins nema eðlilegum fram-
færslulifeyri, eða lægri, skuli ekki
þurfa að endurgreiða námslán
sin. Þess skal getið, að eðlilegur
framfærslulifeyrir er 1.150.000 kr.
fyrir fjögurra manna fjölskyldu.
Fari tekjur manna verulega
uppfyrir þessi mörk, telur kjara-
baráttunefnd hinsvegar ekkert
þvi til fyrirstöðu að menn endur-
greiði námslán sin á ströngum
kjörum. Þvi hafa námsmenn vilj-
að láta visitölubinda lánin, ef
jafnframt. yrði tekið upp endur-
greiðslukerfi, sem byggðist á
greiðslugetu manna skv. ofan-
sögðu. Með þessu móti myndu há-
tekjumenn endurgreiða lán sin
fyllilega verðtryggð, en aðrir
minna, eftir greiðslugetu. Náms-
menn telja að slikt endurgreiðslu-
kerfi myndi færa lánasjóði
islenzkra námsmanna u.þ.b. 55%
af raungildi útlánaðs fjár, sem sé
eins mikið og hægt sé með
sanngjörnu móti að fara fram á-
Nái frumvarp rikisstjórnarinn-
ar fram að ganga, telur kjara-
baráttunefnd námsmenn vera
komna með einhver óhagstæð-
ustu lánakjör i þjóðfélaginu með
þeim afleiðingum, að menn
myndu veigra sér við að taka
námslán, nema þeir sæju fram á
hátekjustörf að námi loknu.
Þá átelur kjarabaráttunefnd
það að með frumvarpinu neiti
rikisstjórnin að verða við þeirri
meginkröfu námsmanna, að fest
verði ilög aðnámslán verði nægi-
lega há til að standa straum áf
eðlilegum framfærslukostnaði
námsmanns. Nefndin segir
menntamálaráðherra hafa sagt
það stjónarmið liggja hér að baki,
að foreldrar námsmanna styðji
þá fjárhagslega. Þetta sjónarmið
telja námsmenn fordæmanlegt,
þar sem það merki að menn njóti
ekki jafnréttis til náms.
Meginsjónarmið námsmanna
er að allir þeir, sem lokið hafa að-
fararnámi er samsvarar stú-
dentsprófi að námslengd, og all-
ir sem náð hafa 20 ára aldri og
stunda nám i sérskólum skuli
eiga aðild að Lánasjóði islenzkra
námsmanna. Skv. frumvarpinu
er „20 ára reglan” aðeins
heimildarákvæði, en kjarabar-
áttunefnd telur mjög brýnt að
réttur þessara námsmanna verði
tryggður.
Rikisstjórnin hefur ekki viljað
veita nýjum skólum aðild að
Lánasjóðnum.Nemendur i Fóstur
skóla, Fiskvinnsluskóla, Tækni-
skóla, Húsmæðraskóla, tþrótta-
kennaraskóia, Myndlista— og
handiðaskóla og Tónlistarskóla
hafa að undanförnu fengið svo-
nefnd K-lán, utan allra laga, og
hafa þau verið lægri en lán úr
Lánasjóði islenzkra námsmanna.
Þessu vilja námsmenn fá breytt.
Þá leggur kjarabaráttunefnd
áherzlu á að jöfnunarstyrkir
verði veittir til námsmanna á
tslandi og islenzkra námsmanna
erlendis, ef þeir stunda nám
fjarri heimahögum og af þvi leið-
ir kostnaðarauki.
Kjarabaráttunefnd mótmælir
þvi að háskólaráð skuli skv.
frumvarpinu ekki eiga fulltrúa i
stjórn Lánasjóðs, svo sem verið
hefur, en hann er eini fulltrúinn i
stjórn sjóðsins, sem hvorki er
fulltrúi námsmanna né fram-
kvæmdavalds rikisvaldsins, og
hefur auk þess þekkingu á mál-
efnum námsmanna, sem kemur
frá öðru sjónarhorni en hinna
beinu hagsmunaaðila.
Loks krefst kjarabaráttunefnd
þess að námsmenn beri einir
ábyrgð á skuldum sinum við
Lánasjóðinn, enda sé þess ekki
þörf að þeir afli sér sjálfskuldar-
ábyrgðarmanna að námslánum
sinum, þar sem Lánasjóður á
kröfu i hluta framtiðartekna lán-
þega skv. frumvarpinu, og væri
það nægileg trygging. Með hert-
um endurgreiðslukjörum gæti
reynst erfitt fyrir marga náms-
menn að afla ábyrgðarmanna að
verðtryggðum lánum.
Fulltrúar kjarabaráttunefndar
á blaðamannafundinum i gær
sögðust hafa hug á þvi að halda al
mennan fund um lánamál náms-
manna með menntamálaráð-
herra og öðrum, sem að þessum
málum vinna, en ráð-
herra hefði ekki gefið ákveðið
svar um það enn, hvort hann væri
fús að taka þátt i slikum fundi.
Kjarabaráttunefndarmenn kváð-
ust vilja koma á sem opnastri
umræðu um frumvarpið. Fundir
hefðu þegar verið haldnir um það
i flestum framhaldsskólum og
flestum deildum Haskolans. Einn
liðurinn i þeirri viðleitni yrði
fundurinn, sem áður var minnzt
á, en þar gætu námsmenn og
stjórnvöld skipzt á skoðunum.
— Við viljum ekki trúa öðru en
miklar breytingar verði gerðará
frumvarpinu, sögðu fulltrúar
kjarabaráttunefndar.