Tíminn - 20.07.1979, Qupperneq 10

Tíminn - 20.07.1979, Qupperneq 10
10 Föstudagur 20. júli 1979. Gagnleg Evrópusaga James Joll: Europe since 1870. Weidenfeld & Nicolson (2. prentun). 541 bls. í þessum þætti veröur fjallaö um bók enska sagnfræöipróf- essorsins James Joll, Europe since 1870. Bók þessi er mjög fróöleg og athyglisverö fyrir margra hluta sakir og veröur hér greint frá nokkrum atriö- um, sem höfundur hennar fjall- ar um. Frásögnin hér I blaöinu veröur af eölilegum ástæöum heldur stuttaraleg, en bókin nær yfir timabiliö 1870-1970 og er næsta samfelld saga Evrópu á þvi skeiöi, þótt mest áhersla sé lögö á aö lýsa stórrlkjum og stóratburöum, en minna fjallaö um minni rlki og friösamara fólk. Segir enda jafnan meira af striöinu en friönum og litt koma Norðurlandabúar viö sögu I þessari bók. Saga Evrópu siðastliðin eitt hundraö ár hefur veriö æriö róstu- og byltingasöm. Frásögn þessa rits hefst þá er fransk-þyska stríöið var aö skella á. 1 styrjaldarnannálum veraldarsögunnar eru þau vopnaviöskipti gjarnan talin meöþeim minniháttar, likast til vegna þesshve skammvinn þau voru. James Joll leiðir hins veg- ar glöggt i' ljós, aö þessi styrjöld haföi mikil áhrif og úrslit henn- ar afgerandi þýöingu fyrir framvindu Evrópusögunnar þá rúmu öld, sem sföan er liöin. Um langan aldur haföi Frakk- land veriö voldugast stórveldi á meginlandi Evrópu. En nú biöu Frakkar mikinn og óvæntan ó- sigur fyrir nýju stórveldi: Þýskalandi. Og þýsku striös- herrarnir létu sér ekki nægja aö hertaka Parisarborg og gjör- sigrafranskaherinn, auömýktu Frakka eins og þeim var fram- ast unnt og hefur franskt þjóö- arstolt tæpast beöið þess bætur slðan. llokstyrjaldarinnar varö uppreisn i Paris, Parisarkomm- únan, ein af goösögnum sósial- ista var sto&iuö. Söguleg þýöing þeirrar uppreisnar var þó litil. tæpast önnur en sú að vera siö- asta uppreisn Parisarmúgsins, sm tiðkað haföi uppreisnir og byltingar i tæpa öld. Eftir fransk-þýska striöiö voru valdahlutföllin á megin- landi Evrópu gjörbreytt frá þvi sem áöur haföi verið: í staö brauöfótastórveldis Frakka voru Þjóöverjar orönir öflugast stórveldi á meginlandinu. Þeir áttu annarra hagsmuna að gæta enFrakkar: Landfræöileg lega Þýskalands geröi þaö aö verk- um, að Þjóöverjar litu meira i austurátt en Frakkar höföu gert, Þjóðverjar áttu ekki ný- lendur en vildu gjarnan veröa nýlenduherrar, þeir áttu meiri auölindir I jöröu en Frakkar og voru i mikilli sókn á iönaöar: og tæknisviðinu. Þess vegna vant- aöi þá markaöi, sem aftur hvatti til útþenslu. Enn skal þess getið aö Þjóöverjar höföu „demógrafiska” yfirburöi yfir Frakka: fólksfjölgunin var miklu meiri i Þýskalandi en Frakklandi. Aöloknum þessum kafla gerir höfundur góöa grein fyrir nýj- um stjórnmálastefnum, sem si- fellt létu meira aö sér kveða. Þar bar mest á vinstrisinnuöum alþýöuhreyfingum, sem unnu mikiö á ofanveröri 19. öld. Framan af öldinni haföi viöa veriö allnáin samvinna meö al- þýðuhreyfingum og frjálslynd- um menntamönnum og borgur- um. Meö auknum kosningarétti varö sú breyting á, aö alþýöa manna varö sjálfstæöari og undir aldamótin fóru sósialískir verkamannaflokkar aö koma mönnum á þing i mörgum Evrópulöndum. Viöa náöu verkamannaflokkar miklum ár- angri i pólitiskri baráttu og smám saman fóru þjóöfélög V-Evrópu aö breytast i frjáls- lyndisátt, þótt hægt gengi i fyrstu. Joll gerir góöa grein fyrir að- draganda fyrri heimsstyrjald- arinnar, lýsir gangi hennar og siðan fjallar hann á mjög grein- argóðan hátt um rússnesku byltinguna, orsakir hennar, aö- draganda og afleiöingar. Af bókum Versalasamningarnir voru bein orsök seinni heimsstyrjaldarinnar Millistriösárin, 1919-1939, vorumikiöóróratimabil ogeftir áaö hyggja viröist manni, sem heimsstyrjöld hafi legið I loftinu þessa tvo áratugi. Sifelld átök áttu sér staö og gagnkvæm tor. tryggni rikti milli rikja. Viöa náöu öfgaflokkar völdum, t.d. bæöi á Italiu og i Þýskalandi og á Spáni var háö blóðug borgara- styrjöld, sem lauk með valda- töku fasista. Efnahagsástandiö i heiminum var heldur bágboriö allt þetta timabil og um 1930 skall heimskreppan mikla á meö öllum sinum þunga. En hver var orsök alls þessa? Voru þjóöir Evrópu ekki búnar aö fá nóg af ófriöi? I ágætum köflum um friöarsamningana i Versölum og millistríösárin gerir höfundur góða grein fyrir þvi hvernig og hvers vegna fyrri heimsstyrjöldin fæddi þá siðari af sér. /ú-iö 1919 settust fulltrúar sigurvegaranna á rökstóla I Versölum og hét svo sem verið væri aö semja um friö. í raun var þó verið aö setja Þjóöverj- um úrslitakosti og fulltrúar þeirra fengu ekkert tækifæri til þessaö leggja orð ibelg. Og þaö sem verra var, sigurvegararnir rugluöu s vo saman hugmyndum og hagsmunum að ekki var von aö vel færi. Frakkar áttu enga ósk heitari en að friðargeröin mætti tryggja öryggi þeirra um komandi ár, en Wilson Banda- rikjaforseti talaði fjálglega um réttlátan friö. Striössökinni var alfariö lýst á hendur Þjóðverj- um, þeim var gert aö greiða fjallháar strlðsskaðabætur, sem engin von var til að þeir gætu staöiö viö, bannað aö hafa menn undir vopnum.nema 100.000 ör- yggisgæslusveitir o.s.frv. Að siöustu voru svo fulltrúar Þýskalands neyddir til þess aö samþykkja samningana. Auö- vitaö tóku Þjóöverjar þessum afarkostum illa og kannski hefúr þeim sviðiö þaö mest, aö með þessu voru fulltrú- ar Weimarlýöveldisins, sem stofnaö var viö lok styrjaldar- innar látnir taka á sig ábyrgö á geröum keisarastjórnrinnar. Þjóöverjar uröu eftir þetta reiöubúnir til þess aö hlusta á hvern þann stjórnmálamann, sem vildi berjast gegn Versala- samningunum og endurvekja þýskt þjóðarstolt, og þann leiö- toga fengu þeir er Adolf Hitler kom fram á sjónarsviöiö. Hinn heimskulegi friöarsamn- ingur varö til þess aö sifelld ó- vild og tortryggni rikti milli Frakka og Þjóöverja, og hann varð ekki siöur til þess aö spilla sambúö Breta og Frakka, en Bretar vildu draga I land aö þvi er striösskaðabæturnar snerti, enda áttu þær sinn þátt I hinu bága efnahagsástandi. 1 lok styrjaldarinnar var stofnun Þjóðabandalagsins á- kveðin og átti þaö aö stuðla aö friöi og samvinnu þjóöa i milli, m.a. að vinna að afvopnun. Starfsemi bandalagsins fór þó öll I handaskolum, m.a. vegna þess, að ýmsar voldugar þjóöir stóöu utan þess, t.d. bæöi Bandarikjamenn og Sovét- menn. 1 staö afvopnunar hófst vlgbúnaðarkapphlaup og þegar um miðjan 3. áratuginn voru Þjóðverjar teknir aö vig- búast að nýju og nutu m.a. stuönings Sovétmanna til þess. En fleira olli óróa. Viö lok fyrri heimsstyr jaldarinnar hurfu gömul og gróin stórveldi af landabréfi Evrópu, en mörg og smá ný riki komu I staðinn. Ekki tókst hins vegar alltaf vel til um ákvöröun landamæra og varö þaö ekki til þess aö efla friðinn. Menningarsögu miliistriösár- anna segir James Joll á skemmtilegan hátt og siöan rekur hann upphaf og gang siö- ari heimsstyrjaldarinnar. Að lokum er svo greinargóö frá- sögn af gangi Evrópusögunnar Frh. á bls. 19. Rétt fyrir jólin I vetur sem leiö, kom út bók, sem ég var lengi búinn aö hlakka til aö sjá. Þetta er bókin Deildartunguætt, sem hefur aö geyma niöja og forfeðratal Jóns Þorvaldssonar bónda og dannebrogsmanns I Deildartungu og konu hans, Helgu Hákonardóttur. Þetta er falleg bók I tveim bindum og er frágangur allur hinn vandaö- asti. Hún er 910 blaöslöur, þar af eru 348 myndaslöur meö alls 1805 myndum. Höfundar bókar- innar eru Ari Gislason kenari og ættfræöingur og Hjalti Pálsson, framkvæmdastjóri innflutn- ingsdeildar Sambandsins, en hann er jafnframt útgefandi bókarinnar. Bókin hefst á formála Hjalta Pálssonar, þar sem hann lýsir m.a. tildrögum þess, aö bókin varö til. Siöan kemur niöjatal Jóns og Helgu, sem tekur yfir meirihluta bókarinnar, alls 450 blaöslöur. Þá er ævisaga Jóns Þorvaldssonar, forfeöratal Jóns og Helgu og ágrip af ábúenda- tali I Deildartungu eftir Ara Gislason. Aftast I bókinni er nafnaskrá, þar sem taldir eru allir afkomendur JónsogHelgu, sem komizt hafa af barnsaldri og fæddir eru fyrir 1970. Er i nafnaskránni visaö til þess, hvar þá er aö finna i niöjatalinu og hvar mynd af þeim er, ef um þaö er aö ræöa. Þarna eru um 4.700 nöfn. Ættfræöi hefur veriö eins kon- ar þjóöarlþrótt hér á landi frá upphafi sagnaritunar. Þetta sýna fornsögur okkar ljóslega. Þar er enginn sá talinn maöur meö mönnum, aö ekki sé gerö einhver tilraun til aö gera grein fyrir ætt hans og uppruna. Þessi siður hefur siöan haldist og dreifbýlið og fámenniö hér á landi hefur gert þetta auöveld- ara. Ekki var heldur mikiö um þaö aö fólk flyttist á milli byggöarlaga, nema helst prest- ar og sýslumenn og venslaliö þeirra. Flestir ólu allan sinn aldur I sama byggöarlaginu. Þar giftust þeir og ólu upp börn sin. Giítingar voru tiðar innan sömu ættar, enda var svo viöa i sveitum, aöfólk átti skyldmenni næstum á hverjum bæ. Enn I dag er áhugi á ættfræöi mikill og viröist fara vaxandi, ef dæma má eftir öllum þeim ættfræöi- bókum, niöjatölum og æviskrám, sem út eru gefnar. Þessi áhugi vex hjá fólki, eftir þvi sem aldur færist yfir. Fólk fysir aö vita nokkuö um upp- runa sinn, úr hvaöa jarövegi þaö er sprottið, og hverjir eru nánustu frændur. Þá þykir og gott aö vita nokkur deili á mönnum, sem maöur kynnist, „hverra manna” þessi og þessi sé. Þaö er og eins og viökom- andi veröi kunnugri, ef þeir geta taliö til frændsemi meö sér. Jón Þorvaldsson I Deildar- tungu var fæddur 1742 á Brenni- stööum I Flókadal, sonur Þor- valds bónda þar Arngrimsson- ar. Systkini Jóns Þorvaldssonar voru mörg og hafa sum þeirra oröiö mjög kynsæl, einkum Margrét. Hún giftist Auöunni Þorleifssyni bónda i Hrisum I Flókadal. Meöal barna þeirra voru Magnús hinn auðgi á Vil- mundarstööum og Herdls, sem giftist Jóni Simonarsyni bónda I Efstabæ i Skorradal. Frá þeim er komin Efstabæjarætt. Helga Hákonardóttir var dótt- ir Hákonar Arnasonar bónda á Hurðarbaki i Reykholtsdal fædd 1752,dáin 1826. Niöjatöl tveggja fóöurbræöra Helgu, Vigfúsar Arnasonar lögrettumanns á Leirá og Jóns Arnasona á Fremra-Hálsi, hafa veriö gefin út. Jón og Helga hófu búskap 1773. Þau fluttust aö Deildar- tungu 1789 og bjuggu þar uns Helga dó 1826. Hætti Jón þá brátt búskap. Hann lést 1830. Þau Deildartunguhjón eign- uðust 15 börn á árunum 1774 til 1798 og komust 11 þeirra til full- oröinsára. Elsti sonur þeirra varð prestur, en hin börnin öll uröu bændur og húsfreyjur í uppsveitum Borgarfjaröar. I formála bókarinnar getur Hjalti Pálsson þess, sem rétt er, aö sjaldgæft sé, aö svo stór barna- hópur fái jarönæði i grennd viö æskuheimili sitt. Nefna má þó annaösvipaödæmi úr sömu ætt. öll börn Jóns Jónssonar Þor- valdssonar, sem upp komust, 11 að tölu, fengu jarönæöi I upp- sveitum Borgarfjaröar. Börn og barnabörn Jóns og Helgu, sem upp komust og festu ráö sitt voru þessi: 1. Hákon Jónsson prestur á Eyri I Skutulsfiröi. Hann kvænt- ist Helgu Arnadóttur úr Bol- ungarvik. Þrjú börn þeirra Björn Sveinbjörnsson. komust úr æsku, sira Magnús á Staö í Steingrimsfiröi, kvæntur Þuriöi Bjarnadóttur frá Þykkvabæjarklaustri, Guörún gift Guömundi Jónssyni i Teiga- koti á Akranesi og Jón hrepp- stjóri á Þingeyri, kvæntur Þor- björgu ólafsdóttur frá Hauka- dal. 2. Sigríöur Jónsdóttir. Hún giftist Jóni Jónssyni hrepp- stjóra á Sturlureykjum. Þau áttu ekki börn. 3. Vigdis Jónsdóttirhúsfreyja á Brúsholti og viöar, var gift Bjarna Jónssyni frá Súðavik. Dætur þeirra tvær dóu i æsku. «™nnn—■ 4. Valgeröur Jónsdóttir giftist Jóni Grimssyni.bónda á Skáney og slöar Úlfsstööum. Þau voru bræörabörn. Dóttir þeirra var Þorgeröur, gift Sighvati Þóröarsyni, bónda á CJlfs- stööum. 5. Jón Jónsson bóndi i Deildartungu. Fyrri kona hans var Guðriður Jónsdóttir bónda i Stö:a-Asi Þórólfssonar, en slö- ari kona hans var Guðrún Böövarsdóttir á Skáney Sigurössonar. Jón eignaöist 21 barn með konum sinum, en þar af komust 11 til fulloröinsára, eins og áöur segir, 3 fyrri konu börnog8 seinni konu börn. Jón hefur oröiö kynsælastur þeirra Deildartungusystkina. Afkom- endur hans fylla 201 blaösiöu i niöjatalinu af 450. Börn Jóns og Guöríðar, sem upp komust voru Ingibjörg á Húsafelli, gift Þorsteini Jakobs- syni hreppsstjóra þar, Þurlður á Háfelli, gift Siguröi Guö- mundssyni bónda þar, og Jón bóndi i Deildartungu, kvæntur Helgu Jónsdóttur frá Leirá. Börn Jóns og Guðrúnar, sem upp komust, voru þessi: Jóhannesbóndiá Hóli i Lundar- reykjadal, kvæntur Kristinu Björnsdóttur frá Möðruvöllum i Bjöm Sveinbjörnsson: Deildartunguætt

x

Tíminn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.