Tíminn - 28.02.1990, Qupperneq 15

-’JV viV-r,;,.'i'vOí^
Miðvikudagur 28. febrúar 1990
. 11
Tíminn 23
VETTVANGUR
Björn Pálsson, Löngumýri:
Stéttarsamband bænda var stofn-
að til að gæta hagsmuna þeirra
Einhver óánægja er með störf
Stéttarsambandsins meðal bænda,
því að í nær öllum búgreinum er
búið að stofna hagsmunasamtök
bak við Stéttarsambandið. Ég held
að þessar félagshreyfingar verði
eigi bældar niður og rétt sé að lofa
þeim að þróast. Þessi einstöku
búgreinafélög gætu svo haft sam-
eiginleg heildarsamök ef þau álitu
þess þörf. Sauðfjárbændur hafa
fulla þörf fyrir að tekið sé á þeirra
málum af meiri festu. Útsala á
kjöti hefur til dæmis verið jákvæð
undanfarin 2 ár, en hún var hafin
of seint að sumrinu. Það er nauð-
syn að eigi sé verið að selja meira
en ársgamalt kjöt. Stéttarsam-
bandið átti aldrei að fallast á frjálsa
álagningu á kjöti í smásölu. Það er
sameiginlegt hagsmunamál neyt-
enda og bænda að dreifingarkostn-
aður á búvöru sé sem minnstur.
Þannig að neytendur hafi efni á að
borða þennan holla og góða mat.
Heildsöluverð á kindakjöti er
ákveðið en mér er sagt að margir
íbúar í Reykjavík viti eigi að hægt
er að fá niðursagað kjöt á heild-
söluverði hjá Afurðasölunni í hálf-
um og heilum skrokkum. Sé kjötið
keypt í heildsölu er það lítið sem
ekkert dýrara en fiskur en bæði
bragðbetra og næringarmeira. Sé
kjöt borðað á hverjum degi, borða
menn eigi mjög mikið af því, þurfa
þess heldur ekki. Kalt lambakjöt
er góður matur og það er hægt að
geyma það soðið í ísskáp í 2-3
daga. Sú kenning að kindafita sé
óholl er bara þvættingur. Ég er
búinn að lifa meira og minna á
kjöti og mjólk í tæp hundrað ár og
hef aldrei orðið lasinn. Ekki fengu
gömlu hjástöðumennirnir hjarta-
slag þó að þeir borðuðu feitt sauða-
kjöt. Það er hreyfingarleysið sem
er óhollt en ekki það að stinga upp
í sig köldum kjötbita. Allar þjóðir
sem kaupgetu hafa reyna að fram-
leiða nægilegar kjötvörur fyrir sig.
Og tekst það að mestu með nú-
tímatækni. Meðan viðskiptaað-
stæður eru óbreyttar er hagkvæm-
ara fyrir okkur að borða kjötið en
selja fiskinn, a.m.k. meðan EB-
löndin greiða niður landbúnaðar-
vörur jafnmikið og nú er gert.
Hlutverk sláturleyfishafa er að
koma landbúnaðarvörum til neyt-
enda með sem minnstum kostnaði,
þannig að neytendur geti og vilji
kaupa þær. f því sambandi held ég
að rétt væri að gefa neytendum
kost á því að fá heimsent niðursag-
að kjöt á heildsöluverði einu sinni
í viku. Hægt væri að skipta stærri
bæjarfélögum í hverfi og heimsent
væri vissa vikudaga í hvert hverfi.
Má vera að hægt væri að semja um
slíka þjónustu við stórverslanir
eins og Hagkaup og Miklagarð,
annars yrðu afurðasölurnar að ann-
ast slíka vörudreifingu. Hvað sem
því líður þá er víst að það þarf að
taka fastar og betur á kjötsölumál-
um okkar en verið hefur.
Það var haft eftir framkvæmda-
stjóra Hagkaups að hægt væri að
selja erlendar kartöflur á kr. 35 pr.
kg. Eigi veit ég hvort rétt hefur
verið haft eftir, hitt er víst að
kartöflumar komu. Þær voru ekki
seldar á 35 kr. heldur 90 kr. pr. kg.
Hægt var að fá kartöflur síðastliðið
haust hjá bændum fyrir 60 kr. pr.
kg. ef menn nenntu að sækja þær.
Ætli að hliðstætt gæti ekki gerst
með fleiri landbúnaðarvörur ef far-
ið væri að flytja þær til landsins.
Jón Ásbjörnsson stjórnaði sútun-
arverksmiðju norður á Sauðár-
króki, hann var á framboðslista og
skrifaði í kosningablað sjálfstæðis-
manna. Grein hans var vel og
viturlega samin, enda talaði hann
þá eigi um að flytja inn landbúnað-
arvömr. í öllum nágrannalöndum
okkar eru afurðasölufélög bænda
rekin sem sjálfstæð fyrirtæki. Hér
hefur hið gagnstæða átt sér stað
nema helst á Suðurlandi. Kaupfé-
lögin voru hér á landi fyrst og
fremst bændafélög og þá fannst
mönnum ekkert athugavert við að
láta þau annast afurðasöluna. Nú
er þetta breytt, meirihluti félags-
manna flestra kaupfélaga býr í
bæjum og kauptúnum. Afurða-
sölumálin eru sérmál bænda og því
eðlilegt að þau séu sjálfstæðar
einingar. Sennilegast er víða búið
að afskrifa slátur- og frystihús að
vemlegu leyti og því ástæðulítið að
draga þær eignir inn í óskyld við-
Hlutverk sláturleyfis-
hafa er að koma land-
búnaðarvörumtil neyt-
enda með sem minnst-
um kostnaði, þannig
að neytendur geti og
vilji kaupa þær. í því
sambandi held ég að
rétt væri að gefa neyt-
endum kost á því að fá
heimsent niðursagað
kjöt á heildsöluverði
einu sinni í viku.
Síðari hluti
skipti. Ég held því að rétt væri fyrir
bændur að vinna að því að gera
afurðasölufélögin að sjálfstæðum
einingum, þar sem félögin em lítil
og hafa lítinn áhætturekstur er lítið
ástæða til að hraða slíkri skiptingu,
enda erfitt að koma henni við á
vissum stöðum. Afurðasölufélögin
þurfa svo að mynda sölusamband
og ráða framkvæmdastjóra og
starfsfólk. Kindakjötssalan hefur
dregist saman undanfarin ár. Það
er mál málanna að bæta úr því
ástandi. Það þarf að vinna meira
og betur í kjötsölumálum því að
það er forsenda þess að byggðin
eyðist ekki að verulegu leyti.
Utanríkisráðherra, Jón Hanni-
balsson, sagði í fjölmiðlum að
ríkið þyrfti að greiða sem svaraði
ráðherralaunum með hverjum
bónda. Lítum nú nánar á þetta og
tökum mjólkurbónda. Mjólkurlítr-
inn er seldur á 66 kr. Ríkið greiðir
lítrann niður með 26 kr. Heildar-
kostnaður er því kr. 92. Af því fær
bóndinn 48 kr., ca 2 kr. af því fara
til að borga flutning að vinnslustöð,
eftir em 46 kr. eða rétt 50%. Ríkið
fær tæpar 10 kr. í virðisaukaskatt
af hverjum lítra. Ríkið hefur því
greitt ca. 16 kr. með hverjum
mjólkurlítra sem seldur er. Nú er
spumingin: er þessi 16 kr. niður-
greiðsla gerð fyrir bændur eða
neytendur? 46 kr. af kostnaði við
hvern lítra fara í kostnað við
flutning, umbúðir, verslunarálagn-
ingu og virðisaukaskatt, hinn
hlutann, kr. 46, fær fær bóndinn í
sínar hendur, af því fara 50% eða
kr. 23 í kostnað við búreksturinn,
en það er áburð, fóðurbæti, við-
hald véla, vinnulaun o.fl.
Með öðrum orðum: Þrír fjórðu
hlutar af þeim 92 kr. sem mjólkin
kostar fara annað en til bóndans
eða kr. 69. Þessar 69 kr. eru svo
aftur skattlagðar af ríkinu. Bíl-
stjórinn, kaupmaðurinn og starfs-
fólkið í mjólkurstöðinni borgar
skatta. Ríkið reytir skatta af öllum
og af öllu. Við skulum reikna með
að ríkið fái 25% af ca 69 kr. eða
kr. 17, þar frá dragast þrír fjórðu
hlutar af niðurgreiðslunni eða kr.
12. Eftir eru því kr. 5 sem ríkið
greiðir á hvern lítra sem bóndinn
framleiðir. Bóndinn fær 23 kr. í
kaup fyrir hvern mjólkurlítra sem
hann framleiðir. Fyrirþessa mjólk-
urpeninga kaupir hann alhliða
nauðsynjar fyrir sig og fjölskyld-
una. Áf því hirðir ríkið meira en 5
kr. af hverjum mjólkurlítra sem
viðkomandi bóndi framleiðir.
Hluti af mjólkinni fer í vinnslu.
Fullur virðisaukaskattur er lagður
á flestar þær mjólkurafurðir en
smjör og smjörvi er greitt niður.
Líklegt er að útkoman verði svipuð
á þessum vinnsluvörum gagnvart
ríkissjóði. Það mundi litlu breyta
fyrir bændur þó að ríkið hætti
niðurgreiðslu á mjólk ef virðis-
aukaskattur væri felldur niður.
Samkvæmt þessu hefur ríkið hagn-
að af mjólkurbændum og því fólki
sem við mjólkurframleiðsluna
vinnur.
Ég hef eigi farið í gegnum niður-
greiðslur og skattakerfið hjá sauð-
fjárbændum, geri það e.t.v. síðar
geti ég fengið þau gögn sem til
þarf. Annars er það hlutverk Stétt-
arsambandsins að leiðrétta mis-
sagnir utanríkisráðherra. Það þarf
að höfða mál og fá úr því skorið
með hæstaréttardómi hvað er satt
og hvað er rógur. Hafi stjórn
Stéttarsambandsins ekki kjark til
þess, ættu þeir, sem í stjórninni
Hér vilja fáeinir menn
opna fyrir innflutning á
landbúnaöarvörum.
Þeir segja að neytend-
ur muni græöa millj-
arða á slíku. Það er
Ijóst að neytendur eru
sama og þjóðin.
eru, að fara heim til sín að gefa
kálfum sínum.
Niðurgreiðslur á landbúnaðar-
vörum eru miklar bæði í EB-lönd-
um og Eftalöndum. Það væri þörf
á því fyrir íslendinga að kynna sér
vel hvað bændur í þessum löndum
fá fyrir hliðstæðar afurðir og við
framleiðum. Ennfremur hve mikill
hluti af þeim er niðurgreiddur og
hvort þessar niðurgreiðslur eru
greiddar beint til bænda eða inn á
afurðasölukerfið. Það er erfitt fyrir
íslenska bændur að vinna að því að
afnema niðurgreiðslur hér ef meiri-
hluti af andvirði búvara er niður-
greiddur í nágrannalöndum okkar.
Breytist það ætti að vera hægt að
breyta niðurgreiðslum hér líka. Ég
álít að hægt sé að framleiða kjöt
hér á landi með svipuðum kostnaði
ognágrannaþjóðirokkargera. Þeir
nota niðurgreiðslurnar meðal ann-
ars til að vernda eigin búfram-
leiðslu. Hér vilja fáeinir menn
opna fyrir innflutning á landbúnað-
arvörum. Þeir segja að neytendur
muni græða milljarða á slíku. Það
er ljóst að neytendur eru sama og
þjóðin. Ef við kaupum landbúnað-
arvörur fyrir 4 milljarða þurfum
við að borga 4 milljarða í erlendum
gjaldeyri. Við þetta bætist svo
flutningskostnaður til landsins,
dreifingarkostnaður um landið,
verslunarálagning og skattar til rík-
is og bæja. Ætli það gæti ekki farið
svipað og með kartöflurnar. Gróð-
inn yrði lítill en varan verri. Hvers
vegna fara ekki þessir hagspeking-
ar okkar til nágrannalandanna og
fræða þá á því að þeir eigi að hætta
að framleiða dýr matvæli og kaupa
þess í stað sltkar vörur frá löndum
þar sem þær eru ódýrastar? Það
hefur engin þjóð efni á því að
framleiða ekki þau matvæli sem
auðvelt er að framleiða í heima-
landinu. Við sjáum ástandið í þeim
löndum þar sem matvæli vantar.
Það er að sjálfsögðu ýmislegt sem
betur mætti fara í íslenskum land-
búnaði og rétt er að taka öllum
ábendingum vel sem til umbóta
horfa. Einhliða rógur um einhvem
atvinnuveg er tæpast jákvæður.
Því leiðbeina þessir menn, sem á
öllu hafa vit, ekki íslenskum iðnað-
ar- og sjávarútvegsmönnum svo að
þeir atvinnuvegir geti borið sig,
svo að eigi þurfi alltaf að vera að
fella gengið? Ennfremur væri fróð-
legt að reikna út hve mikla fjár-
muni búið er að taka af sparifjár-
eigendum og launþegum í gegnum
allar þessar gengislækkanir. Það er
jákvæðara að hjálpast að við að
laga hlutina en að eyða og rífa
niður það sem búið er að byggja
upp.
VIÐSKIPTALÍFIÐ
Evrópskur seðlabanki?
Breska fjármálaritið Economist
ræddi svo sameiginlegan gjaldmiðil
EBE í forystugrein 10. febrúar 1990:
„Hinar 12 ríkisstjómir Efnahags-
bandalagsins heita efnahagslegri og
peningalegri samfellingu (ríkja
sinna). Til að koma henni í kring eru
flestar þeirra ásáttar um að taka
þurfi upp sameiginlegan gjaldmiðil
og setja á stofn nýjan evrópskan
seðlabanka, skoðanaskipti um til-
högun þess banka eru rétt að hefjast
Vestur-Þýskaland kveðst ekki fall-
ast á peningalega samfellingu nema
hinn nýi Evrópubanki verði eins vel
stjórnmálamannaheldur sem Bund-
esbank þess. Aðalbankastjóri Bund-
esbank, Karl Otto Pöhl, hefur kveð-
ið upp úr með hvað það merki.
Ríkisstjómir skulu tilnefna fulltrúa
til langs tíma í bankaráð (sem marki
meginstefnu bankans) en nefnd
fjármálaráðherra innan EBE kjósi
stjórnarnefnd bankans (sem fylgist
með daglegum störfum hans). Áðal-
bankastjórinn geri Evrópuþinginu
grein fyrir störfum hans (en sjaldnar
en bandaríski seðlabankinn þjóð-
þinginu). Forseti stjórnarnefndar
EBE og formaður nefndar fjármála-
ráðherra þess skulu sitja ráðsfundi
bankans, en án atkvæðaréttar. {
stuttu máli æskir Pöhl útvíkkaðs
Bundesbanka.
Margir evrópskir stjórnmálamenn
em á öðru máli. Frakkar segja að
aðstaða þurfi að vera til að krefja
bankann til ábyrgðar og þeir vilja að
nýi bankinn styðji allsherjarstefnu
EBE í efnahagsmálum. Breska ríkis-
stjórnin segir að Evrópubankinn
verði ekki að réttu lagi krafinn til
ábyrgðar nema til fullrar pólitískrar
samfellingar komi - og segir þannig
með sínu lagi að bollaleggingar þess-
ar séu út í hött.
Þess þar fyrst að spyrja ríkisstjórn-
ir, sem vilja að bankinn verði ábyrg-
ur gagnvart þeim, hvers þær vænti af
slíku áhrifavaldi. Englandsbanki er
sennilega smæsti seðlabanki í Vest-
ur-Evrópu; fjármálaráðuneytið
markar stefnuna í breskum peninga-
málum. Sú skipan mála er hin „lýð-
ræðislegasta" en á undanförnum
ámm hefur hún leitt til miklu meiri
verðbólgu og fleiri efnahagslegra
vandamála af hennar völdum en hin
„ólýðræðislega" þýska tilhögun.
Hollandsbanki verður sennilega í
vaxandi mæli tekinn til fyrirmyndar.
Næst á eftir Bundesbank mun hann
vera óháðasti seðlabankinn í Evr-
ópu, þótt í orði kveðnu lúti hann
umsjón þingsins. Allajafna leggur
hann niður stefnuna í efnahagsmál-
um, en hollenska ríkisstjórnin getur
tekið fram fyrir hendur hans. Ef
bankinn hreyfir mótmælum er ríkis-
stjórninni skylt, ef hún fer sínu
fram, að birta hlið við hlið sjónarmið
bankans og rök sín fyrir að setja þau
til hliðar.
Evrópskan seðlabanka mætti setja
upp með áþekkum hætti. Að
stofnskrá sinni yrði honum falið að
viðhalda stöðugu verðlagi og veitt
sjálfstæði gagnvart ráðherranefnd
EBE. Fjármálaráðherrarnir gætu
tekið fram fyrir hendur honum, en
einungis ef til þess eru brýnar ástæð-
ur. Þeim yrði síðan áskilið að birta
röksemdir beggja aðila, að afla sér
„tilskilins" meirihluta í stjómar-
nefnd EBE og tveggja þriðju meiri-
hluta í Evrópuþinginu."
Fáfnir