Lesbók Morgunblaðsins - 29.07.2006, Page 8

Lesbók Morgunblaðsins - 29.07.2006, Page 8
8 | Lesbók Morgunblaðsins ˜ 29. júlí 2006 É g er ekki í vafa um að sérhver Ís- lendingur sem spurður er um hvort hann eða hún sé náttúru- verndarsinni svarar þeirri spurn- ingu játandi. Saga okkar, afkoma og lífsgæði eru svo nátengd nátt- úrunni að það væri annaðhvort bjánaskapur eða einhvers konar sjálfseyðingarhvöt að svara neitandi. En þrátt fyrir þetta hafa staðið harðar deilur um náttúruvernd hér á landi undanfarin misseri og þær deilur hafa yfir sér pólitískt yfirbragð, allt að því flokkspólitískt. Vinstri grænir hafa lengi vel verið áberandi í þessari umræðu og hafa nánast skilgreint pólitískt hlutverk sitt út frá þessum mála- flokki. Hinir stjórnmálaflokkarnir hafa jafnt og þétt auk- ið framlag sitt til þessara mála og nú er svo komið að um- hverfismál eru eitt þeirra málefna sem stjórnmála- flokkarnir leggja hvað mesta áherslu á. Flokkarnir, eins og fólkið í landinu, leggja áherslu á verndun umhverfisins um leið og þeir reyna að móta að- ferðir til þess að tryggja að saman fari nýting náttúrunn- ar og verndun hennar. Og það er rifist um þessar aðferð- ir, það er deilt um viðmið, um hvað sé ásættanlegt rask og hvað ekki og það er rifist um hvernig eigi að meta um- hverfið á móti efnahagslegum ávinningi. Eitthvað segir mér að þessi mál eigi eftir að reynast okkur Íslendingum drjúgur efniviður deilna næstu árin enda er þrætubókin jafnvel vinsælli en Séð og heyrt hér á landi. Þótt sundurlyndisfjandinn hafi í ofsa sínum stund- um reynt að smeygja sér inn sem fimmta landvætturin, þá held ég að náttúra Íslands græði á þeim átökum sem nú standa yfir. Með því að rökræða og deila um hvernig við skipum þessum málum á næstu árum og áratugum færumst við vonandi nærri góðri lausn. Í því ljósi lít ég innlegg Guðna Elíssonar hér í Lesbók- inni fyrir hálfum mánuði. Það ætti ekki að koma á óvart að mér finnst málflutningur Guðna fremur losaralegur, en jafnvel slíkur málflutningur þjónar tilgangi ef mein- ingin er góð. Ég held að Guðni sé vel meinandi og því sjálfsagt að ræða nokkrar þeirra fullyrðinga sem fram komu í grein hans. Ég vona að lesendur virði það þó við mig að ég eyði ekki öllu plássi mínu í rökræður við Guðna, mér liggur meira á hjarta en svo. Ég vil vernda náttúru Íslands. Ég vil að hún komist í hendur komandi kynslóða eins óskert og mögulegt er. En ég vil svo margt annað, eins og til dæmis að allir Íslendingar hafi vinnu og í sig og á, að hér sé engin fátækt og öll börn fæðist til jafnra tækifæra. Og til þess að auka líkur á því að sem flestar þessara óska rætist þarf að leita að gullnum með- alveg. Það má til dæmis ekki láta ósnortna íslenska nátt- úru verða forréttindi fárra vegna þess að við vildum ekki fórna svolitlu af henni til þess að tryggja að fjöldinn hefði efni og aðstæður til þess að njóta hennar. I Vegna greinar Guðna Elíssonar i Í grein sinni segir Guðni: „Í fyrsta lagi teljast það tölu- verð tíðindi að Illugi Gunnarsson, sem er stjórnarmaður í Landsvirkjun og greiddi atkvæði gegn því að leynd á orkuverði til Alcoa yrði aflétt, skuli síðan skrifa tvo pistla um málið þar sem hann segir slíka leyndardóma ekki samræmast þeirri stefnu sem fyrirtæki í eigu hins opin- bera eigi að fylgja.“ Og niðurstaða Guðna er því: „Í svari sínu segist Illugi hafa sett sérhagsmuni fyrirtækis ofar þeim grundvallarreglum sem hann telur að gilda eigi í lýðræðisríki um opinber fyrirtæki.“ Guðni birtir í lok greinar sinnar langan heimildalista og greinin hans fær nokkuð fræðilegt yfirbragð fyrir vik- ið. Miðað við þá heimildavinnu hefði ekki verið úr vegi fyrir hann að kanna nákvæmlega efni þeirrar tillögu sem ég greiddi atkvæði gegn. Tillagan fjallaði nefnilega ekki um að Landsvirkjun aflétti leyndinni af orkuverðinu. Til- lagan sem ég greiddi atkvæði gegn gekk út á það að veita Alcoa sjálfdæmi um hvort orkuverðið yrði gert opinbert, en Landsvirkjun og Alcoa gerðu upphaflega með sér samning um að birta ekki orkuverðið. Á þessu tvennu er munur. Hitt er síðan alveg rétt að ég hef bent á að færa megi fyrir því rök að viðskiptahagsmunir Landsvirkj- unar og þar með eigenda hennar krefjist þess að orku- verð til stóriðju sé ekki gefið upp. Orkan er seld á mis- munandi verði til kaupenda og reynt að fá sem hæst verð í hvert sinni. Þá skiptir máli að kaupendur geti ekki borið sig saman og náð þannig niður orkuverðinu. Þessi stefna var samþykkt í stjórn Landsvirkjunar árið 1995 og var sú ákvörðun studd vilja þáverandi iðnaðarráðherra en hann tilnefnir stjórnarmenn af hálfu ríkisins. ii Guðni heldur síðan áfram: „Í öðru lagi getur Illugi leyst vanda Landsvirkjunar á einfaldari hátt án þess að til sölu fyrirtækisins komi. Það gerir hann með því að leggja til í stjórn Landsvirkjunar að ríkisábyrgð á lánum fyrirtæk- isins vegna virkjanaframkvæmda verði aflétt. Þá yrði fyrirtækið að sannfæra bankastofnanir um að arðsemi virkjunarinnar væri viðunandi og þar með væri ljóst að verðið fyrir orkuna fullnægði kröfum markaðarins um arðsemi.“ Þessi misskilningur Guðna verður sennilega ekki lag- færður með heimildavinnu, hann er annars eðlis. Bank- arnir horfa til þess hvort þeir fái lán sín endurgreidd. Ef ríkisábyrgð yrði aflétt þá má færa fyrir því rök að vaxta- krafa bankana myndi hækka sem henni næmi. Þar með hækkar sú ávöxtunarkrafa sem gerð er til framkvæmd- arinnar. Sökum stærðar Landsvirkjunar er þetta ekki sjálfgefið en ekki ástæða til að fara út í það nánar hér. En aðalatriðið er að bankarnir meta fyrst og síðast hvort þeir fái lán sín endurgreidd með vöxtum. Ef eignir Landsvirkjunar eru settar að veði fyrir lánum vegna framkvæmda þá skiptir það ekki bankann höfuðmáli hvort ávöxtunarkrafa Landsvirkjunar er hálfu eða heilu prósenti lægri eða hærri. Hærri ávöxtunarkrafa hefur aftur á móti áhrif á það hvort Landsvirkjun sjálf vill ráð- ast í ný verkefni eða ekki, en þar kemur upp vandamál sem er flókið viðureignar. Á meðan hið opinbera á Landsvirkjun þá getur verið að eigandinn vilji að ráðist verði í virkjunarframkvæmdir á þjóðhagslegum forsendum. Hið opinbera kann að hafa þá skoðun að þó að núvirtur hagnaður af virkj- unarframkvæmd sé lítill (eftir því sem ávöxtunarkrafan er hærri, því lægri er núvirtur hagnaður) að þá sé samt rétt að ráðast í framkvæmdir. Uppbygging atvinnulífs, byggðasjónarmið, efling útflutnings o.s.frv. eru allt sjón- armið sem hið opinbera getur og hefur borið fyrir sig þegar taka á ákvarðanir um virkjanir. Þessi sjónarmið hafa verið römmuð inn og kölluð stóriðjustefna. Sem hægrimaður hef ég samúð með því sjónarmiði að hið opinbera eigi ekki að reka slíka stóriðjustefnu. Ég tel heppilegra að hið opinbera sjái um almennar leikreglur og fyrirtækin sjái um og beri ábyrgð á rekstri. iii En áfram með fullyrðingar Guðna: „Í þriðja lagi gefur Illugi sér að sættir muni nást um stóriðjustefnu stjórn- valda taki fyrirtæki í einkaeign við rekstrinum. Með því verði ákvarðanir um virkjanaframkvæmdir gagnsærri og erfiðara að gagnrýna þær. Þetta er afskaplega skrýt- in niðurstaða þegar ljóst er að grundvallarágreiningur- inn snýst um það hvort nýta eigi landið til að framleiða orku fyrir stóriðju eða í eitthvað annað. Ekki má gleyma því að landvernd getur verið jafngóð landnýting sé rétt að hlutunum staðið. Í iðnvæddum heimi er óspillt náttúra gulls ígildi.“ Þessi misskilningur Guðna er kannski mér að kenna, ég hef sennilega ekki talað nógu skýrt. Ég er einmitt á móti því að stjórnvöld reki sérstaka stóriðjustefnu og reyni því ekki að finna leið til að ná sátt um slíka stefnu. Ég hef síðan hvergi sagt að með því að ákvarðanir um virkjanaframkvæmdir verði gagnsærri verði erfiðara að gagnrýna þær – þvert á móti þá hef ég sagt að það sé erf- itt að koma við gagnrýni á ákvarðanir ef þær eru ekki gagnsæjar. Gagnsæi er forsenda gagnrýni að mínu mati. Ekki nema von að Guðna finnist niðurstaðan skrýtin, en hann bjó hana til sjálfur. Hér kemur reyndar að mikil- vægu máli. Ég tel augljóst að við Íslendingar munum halda áfram að beisla orku okkur til hagsbóta. Eftir því sem hagkerfið vex þarf meiri orku og þá er ég ekki að gefa mér að verið sé að byggja risavirkjanir eins og þá sem nú er í smíðum á Kárahnjúkum. Við verðum því að hafa aðferðir til þess að ákveða hvernig og hvenær við virkjum. Þær aðferðir þurfa að vera gagnsæjar og al- menningi aðgengilegar og skiljanlegar. Síðar í þessari grein mun ég víkja nánar að þessu máli. iv Guðni tekur saman skoðun sína á hægrimönnum og umhverfismálum með eftirfarandi hætti: „Af orðum Illuga Gunnarssonar má ráða að umhverfisvernd sé einkamál vinstri manna og þar finnst mér alvarlegasta gloppan í rökflutningi hans liggja.“ Og síðar segir Guðni: „Hvers vegna snúast íslenskir hægri menn í vörn þegar umhverfisverndarmál eru til umræðu? Sýnir það mikla útsjónarsemi að láta vinstri mönnum algjörlega eftir einn mikilvægasta málaflokk samtímans?“ Niðurstaða Guðna er makalaus og það er mér nokkur ráðgáta hvernig hann kemst að henni. Eina sem ég læt mér detta í hug að skýri fullyrðingu Guðna er að þar sem ekki sé fullur samhljómur á milli skoðana hans sjálfs á umhverfismálum og hægrimanna, þá telji hann einhvern veginn að hægrimenn beri ekki náttúruvernd fyrir brjósti. Við erum ekki sammála ég og Guðni og þar með verður deiluefnið einkamál Guðna! En svo kann líka að vera að Guðni hafi ekki kynnt sér stefnu og skoðanir Sjálfstæðisflokksins í umhverfismálum. Vera kann einn- ig að Kárahnjúkaverkefnið sé eina málið sem Guðni not- ar til að meta afstöðu manna og flokka til umhverfismála. Það kann að vera skýringin. Það hefði verið gagnlegt fyrir Guðna að kynna sér til dæmis verk Sjálfstæðisflokksins þau tvö ár sem um- hverfisráðuneytið var á hans ábyrgð. Á þessum tiltölu- lega skamma tíma sem Sigríður Anna Þórðardóttir var umhverfisráðherra friðlýsti hún Einkunnir í Borgarfirði, Guðlaugstungur, Svörtutungur og Álfgeirstungur norð- vestan Hofsjökuls og Krossanesborgir í Eyjafirði. Hún margfaldaði stærð friðlýsingar Surtseyjar og undirbjó í samvinnu við menntamálaráðherra (einnig úr Sjálf- stæðisflokknum) að eldstöðin yrði tekin inn á heims- minjaskrá Sameinuðu þjóðanna. Þessi sami umhverfis- ráðherra Sjálfstæðisflokksins þrefaldaði að stærð Skaftafellsþjóðgarð og vann ötullega að því að stofnaður yrði Vatnajökulsþjóðgarður sem næði yfir allt hálendi Ís- náttúruvernd verði slitin úr s ingu. En þar með skiptir mes saman um aðferðir til þess að kvæmdir við viljum leyfa. Við hluta náttúrunnar við viljum umstæðum fórna (stofnun þj svæða). Síðan þurfum við að ur til að meta hvaða skilyrðum fullnægja til að við heimilum unnar sem ekki nýtur sérstak förnum árum hefur verið unn og ég held að okkur muni auð ramma utan um þetta mikilv Að gefnu tilefni vil ég nefn í grein sinni að þegar ég nota við ríkisstjórnina og svona al veit Guðni mætavel að ég sit stjórn frekar en hann og aug okkur, almenning, fólkið í lan lokum tökum þessar ákvarða léttu stíl- og áróðursbragði hj Er hagvöxtur æskilegur? Öldum saman var lífsbarátta Hungur og mannfellir voru h tíma. Fiskurinn í sjónum, ma við útlönd, öflugt einkaframt valdar sem færðu okkur í hóp baráttu okkar fyrir bættum l lokið. Mér finnst stundum bera á sem kennir sig gjarnan við um allri umræðu um hagvöxt og við erum að tala um hagvöxt heilsugæslu, betri öldrunarþj fátækt o.s.frv. Ég veit ekki b vinstrimenn hafi gjarnan upp verið nægjanlega að gert í þe inga. Og hér er mergur málsi koma upp spurningar um hve af náttúrunni vegna efnahags lands austanvert, allt frá Skaftafelli, yfir Vatnajökul og norður í Jökulsárgljúfur. Áður en hún varð að hverfa frá ókláruðu verki hafði hún margoft lýst því yfir að meðal fyrstu verka sinna næsta haust yrði að leggja fram frum- varp um stofnun þessa langstærsta þjóðgarðs Evrópu. Samkvæmt fyrirliggjandi hugmyndum verður hann um fimmtán þúsund ferkílómetrar að stærð, eða um 15% af flatarmáli landsins. Verði stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs að veruleika er þar tvímælalaust um að ræða eitthvert allra stærsta, ef ekki stærsta, verkefni á sviði náttúru- verndar sem Íslendingar hafa ráðist í. Þessar ákvarðanir umhverfisráðherra Sjálfstæðisflokksins skipta miklu máli fyrir náttúruvernd og náttúrunýtingu í landinu. II Náttúruvernd og náttúrunýting Við Íslendingar skiljum það betur en margir aðrir að náttúruvernd og náttúrunýting verða ekki í sundur skil- in. Þetta þekkjum við svo vel þegar rætt er um auðlindir hafsins. Við viljum og verðum að nýta fiskistofnana en við verðum að gera það á sjálfbæran hátt. Sama gildir um náttúruna og auðlindir hennar ofar sjávar, þær verð- um við að nýta á skynsamlegan hátt. Sumar þeirra eru endurnýjanlegar og aðrar ekki. Þær sem eru endurnýj- anlegar þurfum við að nýta með sjálfbærum hætti og síð- an þurfum við að taka ákvarðanir um hversu langt við viljum ganga á aðrar náttúruauðlindir. Það er sérstak- lega í síðara tilfellinu sem hætt er við að deilur rísi. Þeirri skoðun að ekki eigi að hreyfa við neinu í nátt- úrunni hefur vaxið fiskur um hrygg. Hún birtist einkum og sér í lagi í slagorðinu að náttúran eigi að njóta vafans. Ef taka á þetta alvarlega þá er það svo að það leikur allt- af einhver vafi á því hverjar afleiðingar mannanna verka verða. Gildir þá einu hversu vel vandað er til verka. Við höfum séð afleiðingar þessarar nálgunar á umhverfismál á alþjóðavettvangi. Hér á landi er skilningur á því að æskilegt væri að hefja hvalveiðar og að vísindaleg rök mæli með því að óhætt sé að veiða nokkurt magn af hval. En við er að etja á alþjóðavettvangi þá skoðun að hvali beri ekki að veiða, punktur. Samfélagið okkar getur ekki fest sig í þeirri skoðun að Hægri grænt – náttúruv Eftir Illuga Gunnarsson illugi@illugi.is Ísland Úr Skaftafellsþjóðgarði, Skeiðarársandur í baksýn.

x

Lesbók Morgunblaðsins

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.