Fálkinn


Fálkinn - 05.05.1939, Síða 5

Fálkinn - 05.05.1939, Síða 5
F Á L K 1 N N 5 sínar hendur, eins og sum þeirra eru þegar farin að gera. Það eru hverfandi lítil likindi til þess, að hergagnaframleiðendur geti grœtt á styrjöldum í framtiðinni. Þeir geta grætt á viðbúnaði undir styrjaldir, heræfingum og á nýjum endurbótum á hergögnum. En ef styrjöld skellur á veit ertginn hvað verða kann. Hergagnaframleiðend- ur vilja ekki strið heldur ótryggan frið“. En stríð nútímans þarf ekki að- eins hergögn lianda hermönnunum heldur einnig allar lífsnauðsynjar. I þ'essu tilliti er munur mikill á því sem áður var. Þá lifðu herirnir á því, sem þeir gátu ,náð i þar sem þeir fóru um, hvort lieldur var í eigin landi eða annara, og borguðu stundúm fýrir en stundum ekki, þó vinir ættu í hlut. Það voru aðeins sjóleiðangrar, sem þurftu að flytja vistir með sjer i þá daga. Spanska „armadan“ hafði t. d. með sjer 5 miljón kg. af skónroki oð 300.000 kg. af fiski, þegar förin var gerð til Englands. Það ræður að líkum, að vistasal- arnir maka krókinn enda hafa oft orðið hrein fjársvikamál í því sam- bandi, og skemdar vislir verið seld- ar fyrir ránverð. Og þeir sem flytja vistir á stríðstímum hafa ekki ver- ið ófeimnir við að selja dýrt. Þegar heimstyrjöldin hófst kom það til mála í Englandi, að stjórnin tæki skip leigunámi til herflutninga og vistflutninga, en þetta þótti of nærri gengið einstaklingnum og skipin voru leigð. Afleiðing þessa varð sú, að flutningsgjöld hækkuðu úr 3 sh. árið 1914 upp í 50 sh. á næstu þremur árum. Hreinn arður enska kaupskipaflotans var aðeins 20 miljón pund árið 1913. en 1910 var arðurinn orðinn 250 miljónir. Enska ríkið tók að vísu 115 miljón- ir af þessum gróða í aukaskatt, en hreinn arður af hlutabrjefum skip- anna varð eigi að síður 67 af hundr- aði, að meðaltali. Það var Lloyd George, sem tók fastar í taumana og fór jafnvel að taka skip leigunámi og þessvegna lækkuðu fargjöldin og hinsvegar líka af því, að nú var farið að byggja skip i stórum stíl og bygt hraðar en þýsku kafbátarnir gátu sökt skip- unum. En eftir stríðið varð ægilegt hrun á siglingarmarkaðinum. Nýju skipin hjeldu áfram að hlaupa af stokkun- um :en samtímis varð heimsverslun- in sáralítil og farmgjöldin lág. Ein- ustu útgerðarmennirnir, sem riðu af sjer þessa öldu voru þeir, sem ekki höfðu aukið flota sinn í von um, að stríðið stæði lengi enn. Meðal þeirra var sir John Eller- man, sem hafði lagt gróða sinn í húsakaup í London í stað þess að smíða skip fyrir hann. Hann var lalinn eiga 700 miljón krónur og er ]>að miklu meiri uppliæð en gróði þess hergagnasalans sem oftast er nefndur, sir Basil Zaharoff. Þó ensku útgerðarmennirnir græddu fje í stríðinu þá græddu hlutlausu þjóðirnar enn meira. Árs- hagnaður af skipahlutabrjefum í Hollandi hækkaði úr 10 upp í 100 af hundraði. Þrjú þúsund ný skipa- fjelög spruttu eins og svampur úr jörðu á Norðurlöndum, og fjeð sem í þau var lagt, nam tveimur milj- ördum króna. Stærst þessara fjelaga — það rak ekki aðeins siglingar heldur lika verslun — var það, sem stofnað var i Kaupmannahöfn 1910 af Glúck- stadt bankastjóra. Það hafði meira en fimtíu útibú víðsvegar um ver- öldina og viðskiftun gaf stórgróða fyrsl i stað. Viðskiftin við Rússland urðu sjer- slaklega mikil. En Rússar gátu ekki borgað út í hönd og „Glúskstadl skrifaði það hjá þeim.“ Svo skall byltingin á og allur gróðinn varð að ösku, því að nýju valdhafarnir viðurkendu ekki skuldir keisara- stjórnarinnar. Til þess að reyna að bjarga innstæðunum lagði Glúckstadt ásamt fleirum, sem í likum sporum voru staddir, fram fje til þess að gera út hernaðarleiðangur til Petro- grad og koma keisaranum að aftur. Judenitch hershöfðingi stýrði för- inni en beið ósigur, og Glúckstadt tapaði öllu. — Bankinn sem hann stýrði, Landmandsbankinn, varð gjaldþrota og rikið varð að leggja fram tugi miljóna til þess að þyrma sparisjóðsfjenu. Glúckstadt, sem á stríðsárunum hafði verið talinn mesti fjármálamaður Norðurlanda, dó i fangelsi árið 1923. Til þess að glöggva sig á, hver áhrif stríðsgróðinn hafi haft á heimsstyrjaldarárunum er rjett að líta á hve margir skattgreiðendur í Bandaríkjunum hafa yfir miljón dollara tekjur. Árið 1915 voru þeir 64' en tveimur árum síðar helmingi fleiri. 1918 þegar hámarksverð hafði verið sett og eftirlit af hálfu hins opinbera, fækkaði þeim niður í 72 og 1920 voru aðeins 29 eftir. Morgan var meðal þeirra, sem voru týndir úr lestinni. Lewinsolm hefir gert tilraun til að reikna út stríðsgróða einstaklinga með því að telja fram ])að sem goldið var i skatt af þeim gróða. Bretar urðu fyrstir til að innleiða þennan skatt, en í hinum löndunum kom hann 1910. Árið 1918 nam hann í Bandaríkjunum 5% miljard doll- urum, í Bretlandi tveim miljard og í Þýskalandi einum miljard dollur- um. Iíf áætlað er að skatturinn hafi numið 40% af hreinum stríðsgróða, sem fram var talinn, hefir gróðinn í þessum þremur löndum numið um 20 miljard dollurum alls, árið 1918. í öðrum löndum var skattur þessi lægri, en Lewinsohn telur, að alls hafi stríðsgróðinn í þessum löndum numið 200 miljard krónum, og af þeim hafi ríkið fengið um þriðjung í skatt. Og þeir sem græddu þetta fje voru að mestu leyti her- gagnaframleiðendur og matvælaselj- endur og nauðsynja, og svo skipa- eigendur. Þá er enn einn flokkur manna, sem græðir á styrjöldum, flokkur, sem skattstofurnar eiga erfitt með að ná til, því að það ber svo lítið á þeim. Það eru kauphallaspekúl- antarnir. Frægt dæmi um þesskon- ar braskara er Rotschild gámli. — Honum tókst að frjetta á undan öllum öðrum um úrslit orustunnar við Waterloo og keypti þá alt sem hann komst yfir, meðan kauphöllin í London gerði ráð fyrir, að Napo- leon hefði unnið sigur. Nokkrum tímum síðar gat hann selt aftur það sem hann hafði keypt með gífur- legum ágóða. Á heimsstyrjaldarárunum var hæg- ara að sjá gang stríðsins á gengis- skráningu kauphallanna en á skeyt- um frá vigstöðvunum. Frönsk og ensk ríkisskuldabrjef fjellu óðfluga meðan Þjóðverjar ruddust yfir Belg- íu og Frakkland haustið 1914. — Eftir að spádómarnir um, að striðið yrði stutt, reyndust rangir, byrjaði spákaupmenskan fyrir alvöru og voru það einkum hlutabrjef fjelaga, sem fengust við hergagnaframleiðslu og flutninga, sem hækkuðu í verði. Frjettir um væntanlegan frið þóttu jafnan sorgartíðindi í kauphöllun- um í þá daga. Þegar Bethmann-Hollweg kanslari tilkynti árið 1916, að hann hefði lagt fram friðartilboð, ætlaði alt að tryllast á kauphöllinni i New York. En þegar Lloyd George tilkýnti, að hann vildi ekki semja um frið varð gleðin mikil o;g öll brjef hækkuðu jafn hratt og þau liöfðu lækkað nokkrum dögum áður. Skömmu sið- Farfuglarnir og i. Prófessor Guðm. heitinn Magnús- son, læknir, hafði mikinn áhuga á náttúrufræði, og athugaði m. a. komu- tíma farfuglanna. Var niðurstaða hanst fyrir 30—40 árum, hin sama og mín, að um 20. apríl færi lóan að sjást, en um 14. maí spóinn og krían. Á þessu hefir, eins og svo mörgu öðru, orðið breyting eigi all- lítil, samfara þeim umskiftum sem nú eru að verða á veðurfari, og koma farfuglarnir nú alt að því mánuði fyr en um aldamót, svo að t. d. lóan hefir hér sést um mánaða- inótin jnars—april. Furðuleg næsta eru ferðalög þess- ara 'fugla. Hvernig fara þeir að rata hina „háu vegaleysu“? Hvernig geta þeir vitað, þar sem þeir eru langt suður í löndum, að vorið er að koma heima á íslandi. Það er lítil skýring þó að sagt sje, að þelta verði fyrir eðlishvöt (instink). Skýr- ingin er sennilega sú, að fuglarnir, sem eru svo langtum fremri að Jífs- þrótti eigi einungis mönnunum, heldur öllum, spendýrum, hafa til að bera á mjög háu stigi það sem í dulfræðum er efnt dulskygni, clair- voyance. Fuglarnir eru skygnir, þeir sjá í huga sjer. Visus interior, innri sjón, nefnir Swedenborg þetta, og telur vist alveg rjettilega, að svert- ingjar taki þar öðrum fram, og kynni það að standa í sambandi við hið meira lifsafl þeirra. Sbr. „ó- freskisgáfa‘“, ófreskur = ófröskur, mjög röskur. Má i þessu sambandi minna á það, að gáfa þessi virðisl hafa v-erið mun algcngari en nú er, hjá forfeðrum vorum, á þeim tímum er hjer á landi var sumt hraustasta fólkið á jörðinni. Helgi Njálsson sjer i huga sjer, þegar hann er í Orkn- eyjum hjá Sigurði jarli, þau tiðindi sem gerasl á Skotlandi. Hann var skygn einsog faðir hans — og skegglaus eins og liann, þó sagan geti ekki beinlínis um ])að. En það er ekki ólíklegt, að þessvegna hafi það verið, sem reynt var til að bjarga honum úr brennunni i kven- búningi. Mætti i slíku sjá bendingu um það, hversu sannar íslendinga- sögur eru. — Skygnigáfa fuglanna er svo rík, að þeir sjá í huga sjer land það sein þeir ætla til, og í rjetta átt, og fljúga eftir því. En nánari skýring á þessu er á þá leið, að fuglsheilinn er nokk- urskonar útvarpstæki, sem getur tek- ið við þessum geisla frá alviskunni ar bauðsl Wilson til að reyna sættir og þá lækkaði alt aftur. Kauphallirn- ar vilja sem sje ekki frið þegar strið er i heiminum, hinsvegar eru þær á friðartímum lafhræddar við ófrið. Þegar Ítalía sendi lið að landa- mærum Austurríkis eftir morð Doll- fuss kanslara 1934 varð verðfall á öllum kauphöllum í heimi. Og í hvert skifti sem striðsbliku dregur upp þá skeður sama sagan á kaup- höllunum: flest fellur. Lewinsohn kemst að þeirri niður- stöðu, að stríðsgróðinn verði þvi meiri, því fjær sem dregur löndun- um, sem stríðið heyja. Hermennirnir sem heyja striðið fá minst i aðra hönd. Hergagnaframleiðandinn á nú orðið á hættu, að alt verði tekið af 'inum ef til styrjaldar kemur. Niðursuðuverksmiðjá úti í heimi hefir betri líkur til að græða á styrjöld en hershöfðinginn sem vinnur orustu. Og hlutlausa landið græðir jafnan meira en jafnvel sig- urvegarinn i styrjöldinni. gátur lífsins. sem fuglinn þarf að nota. Nægir ann- að eins og þetta til að sýna, að til er æðra vit en mannlegt. Samstilling margra kemur mjög til greina þegar um ófreskisgáfu er að ræða, shr. hina „miklu og heilaglegu“ sýn Ólafs konungs Helga á fjallinu þar sem hann er umkringdur af þúsund- unum sem lutu boði hans og banni. Og þegar vjer á haustin sjáum lóuhóp- ana — en í þeim eru nær eingöngu ■ungar — mætti láta sjer til hugar lcoma, að þessar þúsundir af lóum væru eigi einungis að samæfa flugið, heldur einnig, og það jafnvel ennþá fremur, að samstilla sig til að öðlast þá skygni sem þarf til að sjá í huga sjer ókunnu löndin sem þær leita tii. Á líkan hátt verður líklega einnig að skýra t. d. göngur fiskanna, a. m, k. meðfram, og ýmislegt furðu- legt athæfi skorkvikinda. En lijá þeim kemst liklega ófreskisgáfan á hæst stig i dýraríki jarðar vorrar. — Hversu nákvæm samstillingin er milli dýra, má glögl sjá ef vjer at- hugum t. d. sílatorfu. Hreyfingarnar geta þar verið nálega einsog torfan væri einn likami. II. Mennirnir hafa, er sótt var fram til að verða hugsandi vera, að miklu leyti tapað ófreskishæfileikum dýra- foreldis síns. En það er mjög íhug- unarvert, að í svefni -— og hinu ná- skylda miðilsástandi — kemur ó- freskisgáfan og sambandshæfileikinn aftur fram. Það er auðvelt að komast að ráun um það á miðilfundi, að hinn sofandi miðill svarar spurn- ingum sem einungis eru hugsaðar. Og í svefni eru allir skygnir, og það svo að þeir sjá það sem gerist á öðrum jarðstjörnum, eins og sýna má fram á með óyggjandi rökum. En framundan er, að nedurheimta óíreskisgáfu dýraforeldris vors og að vísu að koma henni á miklu hærra stig en áður, svo að vér náum full- um tökum á þessum, hæfileika, í sambandi við vakandi hugsun. Mun- um vjer þá geta hugsast við (líkt og' nú er talast við) og sjeð „of heima alla“ eftir því sem þörf er fyrir. En mikið þarf að vitkast og vænkast ef ekki eiga að verða vand- ræði úr því að menn viti í huga annara. Og það þarf að verða auð- velt að uppgötva óhræsin, sem nota vilja slíka hæfileika til ills, og hafa hemil á þeim. 21.—26. apríl. Helgi Pjeturss. BEYINN í TUNIS. Myndin sýnir beyinn í Tunis, sem ríkir yfir löndum Frakka í Norður- Afríku. Tunis hefir verið land, sem mikið hefir verið rætt um upp á siðkastið vegna þess að ítalir hafa gert kröfu til að fá landið.

x

Fálkinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Fálkinn
https://timarit.is/publication/351

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.