Fálkinn - 07.03.1958, Page 7

FÁLKINN
7
Stóra bóla
ég væri í Hitlers sporum. Svo fletti
hann frá sér jakkanum og sýndi henni
skammbyssuna. — Og ef þeir reyna,
urraði hann — skal ég ganga frá
nokkrum þeirra áður en þeir taka
mig.
Stjórnin ræddi oft um aðstöðu Nor-
egs. Ég vissi að Churchill hafði lengi
haft í huga að leggja út tundurdufl
við Noregsströnd. Bn það var ekki
fyrr en 8. apríl, sem hann fékk því
framgengt, en þá hafði mörgum dýr-
mætum skipum verið sökkt. í dag vita
allir, að hægt liefði verið að afstýra
miklu tjóni með því að gera þetta
fyrr. En nú var Noregur ofurseldur:
Daginn eftir að tundurduflunum var
lagt var innrásin gerð bæði i Dan-
mörku og Noreg.
Framvindan í Noregi vakti áhyggj-
ur i Neðri málstofunni. Margir vildu
fá samsteypustjórn. Chamherlain
sogðist vera fús til samvinnu við alla
flokka, en þingmenn gerðu sig ekki
ánægða með þess konar yfirlýsingar.
Margir þingmenn fóru hörðum orð-
um um hinar fyrirhyggjulausu hern-
aðaraðgerðir stjórnarinnar hvað Nor-
eg snerti og töluðu um hernaðarlega
sneypuför og seinlæti. Hermálaút-
gjöldin höfðu hækkað úr 800 mill-
jónum upp í 2% billjón pund. Enginn
tók orð Chamberlains fyrir góða og
gilda vöru.
Þá stóð Churchill upp. Hann varði
hernaðaraðgerðir Breta i Noregi.
Hann varði Chamberlain. Það -fór hlýr
straumur um mig er Winston sneri
sér að áheyrendunum og bað þá um
að svara, hvers vegna honum, Cliurc-
hill sjálfum, hefði ekki tekist á fimm
árum að fá þingið til að efla flug-
lierinn svo, að hann væri ekki lakari
en Þjóðverja ... Churcliill var marg-
oi-ður um þctta: Bretar gætu aldrei
ver|ið öruggir, ef flugherinn væri lak-
ari en óvinanna.
Þetta hreif. Og eftir að hann hafði
tekið langa málhvild eftir þessa
ádrepu, sagði hann ofur rólega, að
það sem stjórn Chamberlains hefði
gert í Noregi, væri það skársta, sem
hægt hefði verið að gera, þegar við
sterkari óvin var að etja. Stjórnin
sat nokkra daga enn og engin krafta-
verk gerðust.
Noregur var sigraður. Hákon kon-
ungur og stjórn hans slapp undan og
hélt andstöðunni áfram frá London.
Það var líkast og þakið væri hrun-
ið á Evrópu. Nú óðu Þjóðverjar yfir
Belgiu, Holland og Luxembourg —
fóru inn i Frakkland 'báðu megin við
Maginot-línuna.
Chamberlain sagði af sér.
CHURCHILL TEKUR VIÐ.
Það var um ])essar mundir, sem
við er höfðum verið mikið með
Churchill, fórum að kalla hann gælu-
nafninu „The Old Man“. Hann var 64
ára. Ég heíi séð hann í mörgum em-
bættum. En ég hafði oft efast um
livort hann mundi nokkurn tíma
liljóta það embætti, sem hann hafði
svo lengi átt skilið að fá. Það mun
hafa stafað af því seinlæti, sem ein-
kennir svo margra miðlungs stjórn-
málamenn enska. En nú, á örlaga-
stundu Bretlands, var leitað til hans.
Nú var 'honum falið að mynda nýja
stjórn.
Enginn getur gefið fullnaðar skýr-
ingu á því, hvers vegna Churchill lief-
ir orðið óvinsæll jafn oft og raun ber
vitni — og jafn lengi í einu. Baldwin
virðist hafa 'litið á hann sem út-
skúfaðan mann. Ef til vill stafaði
þetta af þvi að of mikill Ijómi stafaði
af Churchill — að hann var svo ó-
skeikull og alvis að menn treystu
honum ekki til fullnustu. Þetta getur
verið skýring á því, að ýmsir þeir
sem báru mikla virðingu fyrir honum
kunnu ekki að meta hæfileika hans
sem vera skyldi — já, meira að segja
þeir sem elskuðu hann. Þeir sem ótt-
uðust 'hann og öfunduðust yfir vel-
gengni 'hans, fögnuðu hins vegar í
hvert skipti, sem honum var 'bolað
frá. En eitt er vist — að aldrei hefir
annar eins maður verið til og hann.
Mörg mikilmenni munu koma fram
á heimsstjórnmálavettvanginum, en
aldrei meira en einn jafn framsýnn
eða gæddur jafn stórkostlegri skipu-
lagsgáfu. Burtséð frá mannlegum eig-
inleikum lians, sem varpa ævintýra-
lióma yfir manninn. Ákvarðanir hans
i 'hermálum og stjórnmálum hafa
þegar verið skráðar á spjöld sög-
unnar.
Að kvöldi þess 10. mai er sprengj-
unum rigndi yfir meginlandið ók ég
eftir „gamla manninum“, og var mik-
ið upp með mér. Hann átti að fara
á konungsfund í Buckingham Palace.
Við komum aftur í skrifstofur flota-
málastjórnarinnar jafn þögulir og við
liöfðum farið af stað. Þegar hann
steig ut úr bílnum sagði hann við
mig: — Þér skiljið hvers vegna ég
var í Buckingham Palace? — Já,
herra forsætisráðherra, svaraði ég og
óskaði honum til hamingju. Hann
virtist glaður, en ókyrr var hann.
— Það gleður mig mjög að þér
skylduð loksins vera skipaður í þetta
embætti, sagði ég, og þar fylgdi hug-
ur máli. — En ég hefði óskað að að-
koman liefði verið betri og þér liefð-
uð fengið völdin á friðsamlegri tím-
um — þvi að þér hafið margsinnis
spáð livað koma skyldi. Og nú verðið
þér að taka á yður ábyrgðina — þeg-
ar það er skeð.
Hann tók fast í höndina á mér, eins
cg á góðum vini, og áður en hann
gekk inn í skrifstofuna sagði hann: —
Guð veit hve þungt þetta er ... Ég
vona aðeins, að það sé ekki of seint.
En ég er hræddur um að það sé of
seint. Við verðum að gera okkar
besta og gefa það scm við eigum eftir
— hversu lítið sem það er.
Hann stóð augnablik og horfði á
mig. S'vo leit hann af mér. Hann sá
ekki umferðina, lieyrði ekki flugvéla-
þytinn i loftinu. Honum vöknaði um
augun. Enn stóð hann kyrr. Ég kom
ekki um nokkru orði. Eg fann að
mig svcið í augun. Hausinn á mér
riðaði og ég greip ósjálfrátt til skamm-
byssunnar. Við snerum báðir að ráðu-
neytisbyggingunni. Hann gekk þungt
og fast að stiganum, muldraði eitt-
hvað, tcygði fram hökuna og herpti
annað munnvikið ...
Þremur dögum síðar hélt hann
fyrstu ræðu sina sem forsætisráð-
herra. Þá sagði hann orðin sem fræg
urðu:
— Ég hefi ekki annað að bjóða
ykkur en blóð, strit, svita og tár.
Komið, látum okkur ganga fram með
sameinuðum kröftum ...
VID GEFUMST ALDREI UPP!
Þjóverjar kvciktu í Rotterdam með
flugárás, Wilhelmina drottning flýði
til London með stjórnina og Hollend-
ingar lögðu niður vopn. Þetta var
þungt áfall fyrir Breta og Belga.
Vélahersveitir Þjóðverja brutust inn
i Norður^Frakkland, niður Sommedal
og til Abbéville. Bruxelles og Namur
féllu. Her Breta og Belga í Flandern
Fyrir rúmu ári birtist hér í blað-
inu frásögn Setbergsannáls af plág-
unni miklu, 1707. í Fitja-annál er frá-
sögnin öll ítarlegri og fer hún hér á
cftir:
Gísli, sonur Bjarna Gíslasonar og
Guðrúnar Markúsdóttur frá Ási í
Holtum, dó við Noreg í hingaðsigl-
ingu. Úr lians fötum kom hingað ból-
an mcð Eyrarbakkaskipi.
Trúanlegir menn, sjónarvottar, hafa
sagt, að úr þeim fatabagga, þá liann
kom upp á þilfarið á skipinu, hafi
lagt korgótta gufu, viðlíka sem úr
votu kurli, þegar fyrst sviðnar i kola-
gröf. Haft er eptir skipherranum,
Pétri Claussyni, sá margt ár sigldi
til íslands, að þessi farangur niundi
verða þessu land óþarfur; hann væri
til friðs, að borga hann sá þriðjungi,
eður jafnvel helmingi, ef aðrir borg-
uðu hitt, eður eigendur vildu eigi á-
telja, og vildi annaðhvor brenna hann
upp eður snara út i haf.
Jafnsnart og þetta kom í land sló
á landsfólkið bólunni, sem ekki hafði
gengið hér í 36 ár, og varð svo mann-
skæð, að i 200 ár, siðan seinni pest-
ina Ao 1494, hefir hér eigi orðið því-
líkt mannfall. Byrjaðist það skömmu
fyrir alþing á Eyrrabakka og i Holt-
um, og af alþingi dreifðist það út
var umkringdur og hrakinn til Ost-
ende og Dunkerque. Leopold konung-
ur lét belgiska herinn gefast upp ...
Allt þetta skeði áður en Churchill
hafði verið forsætisráðherra heilan
mánuð. Antony Eden var liermálaráð-
herra. Hann stofnaði heimavarnar-
sveitir sjálfboðaliða, og voru þar
margir úr fyrri styrjöldinni. Þetta lið
átti að taka móti Þjóðverjum ef þeir
kæmu í land.
Þremur vikum síðar var heimaliðið
orðið 640.000 manns, flestir yfir
fimmtugt og allir vopnaðir. Sumir
voru sjötugir. Og kvenfólkið greip til
vopna lika. Ég hefi séð margar ömm-
ur liggja á maganum og æfa sig á að
skjóta til marks. Heimavarðliðið var
þýðingarmikið, en það sem gerðist á
meginlandinu var ekki uppörvandi.
Leopold konungur gafst upp mcð
hei sinn 28. maí 1940. Þá grét
Winston Churchill. Her okkar í
Flandern stóð berskjaldaður. Um
250.000 breskir hermenn komust til
sjávar við Dunkerque, og stóðu þar
i eldhríð Þjóðverja.
f Englandi voru menn i ugg og ótta.
Skeyti komu um að senda skip —
stór og smá — öll skip — til Dunker-
que. Dag og nótt sigldu skipin suður
yfir sundið, varnarlaus gegn sprengju-
árásum Þjóðverja. Við vitum hvernig
sem annað vatnsflóð um ýmsar sveit-
ir, svo á jólum var mannfallið afstað-
ið um Sunnlendingafjórðung og mik-
ið af Vestfirðingafjórðungi og víða
fyrir norðan. En um veturinn og sum-
ar eptir gekk liún hægt yfir Aust-
fjörðu og útkjálka fyrir norðan og
vestan og þar eigi svo mannskæð.
Þrjú ár var hún i landinu. Meðan
strangasta sóttaráhlaupiðg yfirstóð
hér sunnanlands varð því sjúka og
framliðna fólki víða ekki svo þjónað,
sem við þurfti; var og haldið, að i
sjóplássum liefði sumt dáið af að-
húnaðar- og lijúkrunarleysi; gáfust
og dæmi, það í sumum afbýhrm var
flest allt fólk andvana, nema einhver
örvasa kárl, kerling eður ungbarn,
scm ekkert lið gat veitt, þá til var
komið af öðrum bæjum. Málnyta varð
víða hvorki vöktuð né nytkuð, sem
við þurfti, en veðrátta liin bliðasta
nætur og daga. Og svo sterk var þessi
bólusótt, að hana fengu og jafnvel
dóu úr henni sumir, sem voru á sex-
tugs- og sjötugsaldri og liana höfðu
áður fengið svo rnikla, að mjög voru
bólugrafnir í andliti. Þó helst dó úr
henni fimmtugt fólk og yngra — því
litlu bóluna svokallaða, er næst gekk
fyrir þessa, fengu eigi allir, er þá
voru ungir, — og viðast hið efnileg-
fór. Aldrei hefir meiri björgun ver-
ið gerð. Á fjórum dögum tókst að
bjarga 215.000 Bretum og 120.000
Frökkum. En niargir fórust. Allir
gerðu sitt til að bjarga, en 30.000
komu aldrei aftur.
Eftir Dunkerque — eftir að Frakk-
ar höfðu verið sigraðir, kusu ítalir
að segja okkur stríð á liendur, þvi að
nú var Þjóðverjum talinn vis sigur.
Hinn 18. júni hélt Churchill ræð-
una miklu í Neðri málstofunni. Hann
birti alheimi ósigurinn mikla. Hann
sagði að breska heimsveldið mundi
'halda áfram að berjast til úrslita. til
siðasta blóðdropa og siðasta shillings.
Hann lagði áherslu á, að úr þvi að
Frakkar væru gersigraðir kæmi röð-
in næst að Bretlandseyjum, og lauk
máli sínu með þessum orðum:
Við skulum því sameinast um skyld-
ur okkar og haga okkur þannig, að
þó að breska samveldið standi í þús-
und ár muni verða sagt um þessa
baráttu: „Hún var glæsilegasta af-
rekið!“
Nú vissu allir Bretar að við stóðum
einir uppi gegn Þjóðverjum og ofur-
efli þeirra. En þessi ræða gaf mönn-
um ósegjanlegt þrek til að standast
árás, innrás og dauða.
Framhald í næsta blaði.