Heilbrigðismál - 01.10.2005, Blaðsíða 26

LÍFSHÆTTIR OG HEILSUFAR
Þótt heilbrigðisvísindi hafi tekið stórstígum framförum á ýmsum sviðum á síðustu áratugum eru margar erfiðar
gátur óleystar. Orsakir ýmissa sjúkdóma eru óþekktar og greining alvarlegs meins er enn sem fyrr mikið áfall fyrir
þann sem fyrir verður. Ekki er alltaf á vísan að róa með batann.
Árið 1996 birtist í fylgiriti við Cancer Causes
& Control ítarleg skýrsla um áhættuþætti og
forvarnir gegn krabbameinum. Höfundar voru
vísindamenn í Harvard sem nutu fulltingis sér-
fræðinga hvaðanæva að úr Bandaríkjunum.
Hópurinn fékk það verkefni að kanna hvað
vitað væri um orsakir krabbameina og hvaða
forvamir væru vænlegastar. Þetta var gert í
þeirri vissu að forvarnir gætu komið í veg fyrir
að krabbamein myndaðist og þannig skipt
sköpum. I skýrslunni segir að til þess að árangur
náist verði að upplýsa fólk um áhættuþætti
og hvað það geti gert sjálft til að draga úr
líkum á að fá krabbamein. Niðurstaðan var að
unnt sé að koma í veg fyrir margar tegundir
krabbameina og höfundarnir telja reyndar að
nærri tvo þriðju dauðsfalla vegna krabbameina
í Bandaríkjunum megi rekja til tóbaksnotkunar,
óhollrar fæðu, offitu og hreyfingarleysis. Full
ástæða sé því til að hvetja fólk til að varast
reykingar, borða holla fæðu, hreyfa sig, varast
sólböð og fara reglulega í krabbameinsskoðun.
I skýrslu Harvardhópsins segir að almenn
vitneskja um að unnt sé að koma í veg fyrir
krabbamein mundi valda byltingu í hugsunar-
hætti fólks. Menn hafi einblínt á meðferð
í lækningaskyni en minni áhersla sé lögð á
forvarnir, sem þó mundu skila miklu.
Það er áhugavert að skoða lista Harvards-
hópsins yfir helstu áhættuþætti krabbameina
og vægi þeirra að mati hópsins. Tóbaksnotkun
er talin eiga sök á 30% dauðsfalla vegna
krabbameina, mataræði/offita fullorðinna
30%, hreyfingarleysi 5%, vinna 5%, fjölskyldu-
saga 5%, veirur eða aðrir líffræðilegir skað-
valdar 5% og ofeldi fósturs í móðurkviði
og nýbura 5%. Önnur atriði svo sem þættir
tengdir frjósemisskeiði og barneignum, áfengi,
þjóðfélagsstaða, mengun í umhverfi, geislun,
útfjólubláir geislar o.fl. eru talin hafa minna
vægi.
Listinn vekur m.a. spurningar um hvort lögð
hafi verið of mikil áhersla á þátt erfða í tilurð
krabbameina. Sú umræða kann að leiða til þess
að fólki finnist það sjálft geti Ktið að gert.
I umræðum um heilsufar koma oft upp
dæmi um Jón og Gunnu sem reyktu eins og
strompar en náðu samt háum aldri. Því er
til að svara að augljóst er að sumir þola það
sem öðrum verður að fjörtjóni. Rannsóknir í
heilbrigðisfræðum eru oftast á hópum og talað
er um líkur út frá niðurstöðum sem þannig eru
fengnar. Margt bendir einnig til að líffræðin,
lífshættir og umhverfi spili saman, þannig að
Jóni leyfist ekki það sem séra Jón kemst upp
með.
MISMUNUR EFTIR STARFSHÓPUM
Vitneskjan um tengsl krabbameina og starfa er
ekki ný af nálinni. Italski læknirinn Ramazzini,
sem gaf út fyrstu bókina um atvinnusjúkdóma
árið 1700 og kallaður hefur verið faðir vinnu-
verndarinnar, kom auga á ýmis slík tengsl sem
sannast hafa slðar meir.
Þótt tiltekin krabbamein séu algengari hjá
tilteknum starfshópum er ekki þar með sagt að
vinnunni sjálfri sé um að kenna. Starf manna
er á hinn bóginn oft á tíðum vísbending um
lífshætti hópa.
26