Samtíðin - 01.12.1960, Qupperneq 29

samtíðin
21 /
Ingólfur Davíðsson:
*—
Ur rílu nátlúrunnar — 9. cjrein
LALFS OG BLOIVIA
NÁTTÚRAN hefur „hamskipti“ á
úaustin. Laufvindar hlása. En fyrir lauf-
fallið skrýðist skógur og lyngbreiður
l auðum, gulum og brúnum litum. Heilar
Ijallahlíðar loga i undursamlegu lit-
skrúði. Sjáið dimmrautt lyngið, ljósgullna
'iðirunnana og „þúsundlitan“ skóginn.
k!öð fífunnar — hrokið — fara snemma í
úaustbúninginn og kallast þá rauðbreysk-
lngur. Svo kemur hver af öðrum. Reyni-
herin roðiia, lauf bjarkanna verða gul-
ráu, flekkótt og rauð, ribsið gulgrænt,
ávönnin fölhvít, sigurskúfurinn blóð-
rauður, hin stóru blöð Alaskaaspanna
galbleik og oft með svarta jaðra. Innan
Um standa algræn tré. Valda því jarðvegs-
skilyrði o. fl. aðstæður. Gömul hlöð gulna
J’rst, en unga laufið næst endum grein-
anna helzt lengst grænt. Laufið spring-
Ur út á vorin, fagurgrænt og frísklegt.
að gegnir hlutverki sínu að vinna kol-
efm úr loftinu allt sumarið. • En þegar
'ulnar og hausta tekur, verður breyting
U' Næringarstarfsemin minnkar, mikil-
efni flytjast úr laufinu, án þess að
■jafnmikið komi í staðinn. Þá koma haust-
U'nir í ljós, aðallega rauðir, gulir og
1 únir. Ber oft mikið á rauðu haustlit-
JjUUni, áður en hinir gulu láta að sér
, J eða. Ekki myndast samt rauð litarefni
löðum allra trjáa og runna, en allt lauf
Suinar að lokum.
. ^ái’lega mikið her á rauðu litunum eft-
1 fl'ostnætur, en í votviðrum öllu meir
ahinum gulfölu og brúnu. I kulda breyt-
lsl Uokkuð af mjölvi laufsins í sykur, og
j.etur þá rauður litur komið í ljós. Síðan
^zf svkurinn burt úr blöðunum, sem
gulna þá og visna. Hinir algengu hrúnu
haustlitir orsakast af efnabreytingum i
dauðu laufi. Þetta er sams konar breyt-
ing og þegar sundurskorin kartafla eða
epli dökknar vegna áhrifa súrefnis lofts-
ins. Oft eiga mörg litarefni þátt i litbrigð-
unum á haustin.
Gangið sjáandi um gróðurinn. Njótið
litanna í görðum, hraunum, móum og
hlíðum. Já, og allra „Kjarvalslitanna“ i
mosanum. — Er nokkuð gagn að öllum
þessum litum? Um suma þeirra er það
augljóst. Græni gróðrarliturinn er ekki
aðeins fallegur, heldur einnig bráðnauð-
synlegur, því að án blaðgrænu geta plönt-
urnar ekki unnið kolefni úr loftinu.
En margt er á huldu um haustlitina.
Mörg aldin fá fagra liti við þroskunina.
Þetta er beita fyrir ýmis dýr, sem éta ald-
inin og dreifa um leið ósjálfrátt fræjun-
um. Hafa vísl margir séð hrafn á berja-
mó. Blómin skarta margvíslegustu litum.
Þau halda sér beinlínis til fyrir skor-
dýrunum. Það er eins og þau segi: „Hér
er ég. Komdu og fáðu þér hunang.“
Og skordýrin koma og éta angandi
hunangið. Þau borga máltíðina með þvi
að bera utan á sér frjóduft milli blóm-
anna og stuðla þannig að fræmyndun og
fjölgun þeirra. Líldega vita skordýrin
ekkert um, hvaða gagn þau gera með
þessu, en það gerir heldur ekkert til. Nátt-
úran veit sínu viti, og tilganginum er náð.
Litfögru blómin og skordýrin eru sem
sköpuð hvort fyrir annað. Hin litdaufu
blóm grasa, stara o. fl. jurta bjarga sér á
annan hátt. Þau láta frjókorn sín berast á
vængjum vindanna. Þau eru ósjáleg, hun-