Lesbók Morgunblaðsins - 05.09.2009, Blaðsíða 5

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 5. SEPTEMBER 2009
BókmenntahátíðLesbók 5
Eftir Dag Gunnarsson
dagur@mbl.is
M
ichael Ondaatje, rithöfundur og skáld,
var fyrsti Kanadamaðurinn sem
hlaut hin virtu Booker-verðlaun fyrir
bókmenntir. Þekktastur er hann að
öllum líkindum fyrir skáldsögu sína Enski
sjúklingurinn, því eftir henni var síðan gerð
mjög vinsæl kvikmynd. Hann verður gestur
bókmenntahátíðar en kom áður til landsins á
kanadíska bókmennta- og menningarhátíð
sem haldin var í Kópavogsbæ. Ondaatje kem-
ur nú hingað ásamt fríðum hópi ljóðskálda sem
tengjast kandadísku Griffin-skáldskap-
arverðlaununum á einn eða annan hátt.
Um hann sem rithöfund og skáld hefur verið
sagt að hann skrifi ljóðrænan texta sem kalli
fram sterkar myndir í huga lesandans með
hnitmiðuðum samtölum. Í skáldsögum sínum
blandar hann saman heimildavinnu við skáld-
skap og hefur hann notast bæði við raunveru-
legt fólk sem og þjóðsagnakenndar fígúrur úr
mannkynssögunni í sögum sínum eins til dæm-
is þegar hann skrifaði skáldsögur um djass-
blásarann Buddy Bolden í Coming Through
Slaughter og útlagann Billy the Kid í The Col-
lected Work of Billy the Kid.
Ljóðskáldagengi á faraldsfæti
Griffin-skáldin eru væntanleg á bók-
menntahátíð í Reykjavík fyrir tilstuðlan Onda-
atjes. „Já, ég stakk upp á Íslandi fyrir ári eða
tveimur árum þegar þau hjá Griffin-verðlaun-
unum fóru að kynna sér bókmenntahátíðir og
ég tel að það séu nokkur góð skáld með okkur í
för að þessu sinni,“ sagði Ondaatje í viðtali við
undirritaðan.
En er það reglulegur viðburður að Griffin-
skáldin leggi land undir fót og flykkist saman í
gengi á bókmenntahátíðir? „Það er ekki alltaf
sama „gengið,“ segir Ondaatje og hlær við og
heldur síðan áfram: „En þetta er í þriðja sinn,
þau hafa áður farið á bókmenntahátíðina í
Lundúnum og eitt árið fóru þau til Írlands.
Þetta er gert til að kynna fólki verðlaunin því
þau eru alþjóðleg og það skiptir miklu að fólk
viti af þeim og sendi inn verk sín í keppnina.“
Ondaatje segist því miður ekki hafa haft
tækifæri til að kynna sér íslenskar bókmenntir
af nægilegri alvöru, segir að þá hlið málsins
hafi hann látið ljóðskáldinu Jeremy Dodds eft-
ir en hann hefur meðal annars þýtt Eddu-
kvæði yfir á ensku.
Leggurðu enn stund á ljóðlistina eða ertu
hættur að yrkja? „Ég er ekki beinlínis hættur,
það er án efa ákveðinn ljóðaþáttur í skáldsög-
unum mínum en síðasta ljóðabókin mín var
Handwriting [1998] sem kom út fyrir nokkrum
árum. Ég er mjög meðvitaður um ljóðlistina og
les mikið af ljóðum og ég er undir miklum
áhrifum frá þeim, ég vona svo sannarlega að
ég eigi eftir að yrkja meira. Mín eigin ljóð eru
mér alveg jafn kær og skáldsögurnar, ég tel
ekki annað betra eða merkilegra en hitt,“ sagði
Ondaatje.
Setur þú þig í sérstakar ljóðastellingar þeg-
ar þú yrkir; er vinnuferlið öðruvísi en við
skáldsagnaskrifin? „Hér áður fyrr var ég fær
um að gera hvort tveggja, samtímis, en núorð-
ið er það þannig að ef ég er að skrifa skáldsögu
þá verð ég að halda mig við hana og ef ég er að
yrkja þá finnst mér ég verða að halda mig við
ljóðin í ákveðinn tíma.“
Nú skrifar þú oft um persónur sem eiga sér
ekki fastan samastað, hvað er það við slíkar
söguhetjur sem höfðar til þín? „Þetta eru per-
sónur sem ég þekki. Upp að vissu marki hef ég
sjálfur lifað eins konar hjarðlífi, ég bjó í einu
landi, flutti til annars og síðan settist ég að í
þriðja landinu. Mér finnst ég vera frá Srí
Lanka, ég er ekki enskur en ég bjó þar í um
það bil tíu ár … þannig að ég er mjög meðvit-
aður um slíkt flökkuástand og það er eitthvað
sem ég tel að margir þekki úr eigin lífi. Sér-
staklega hér í Kanada, þetta er land innflytj-
endanna, sex af hverjum tíu íbúum í Toronto
eru ekki þaðan.“
Sviðsetningin skiptir öllu máli
Bækurnar þínar eru sviðsettar út um allan
heim, Srí Lanka, Evrópu, Kanada og víðar.
Hversu mikilvægt er það fyrir þig að velja
verki réttan bakgrunn? „Það skiptir öllu máli,
það stýrir öllu, stýrir sögupersónunum og
jafnvel hvernig þú skrifar bókina og í hvaða
stíl það er gert. Stíllinn á prósanum og hvernig
ég skrifa um Srí Lanka í Running in the Fa-
mily er til dæmis allt öðruvísi en stíllinn í Com-
ing Through Slaughter þar sem stíllinn er
miklu beittari. Í Running in the Family eru
setningarnar langar og þar er að finna klásúl-
ur sem stangast hver á við aðra. Þannig að það
litar alla bókina, ekki bara persónurnar og at-
burðarásina heldur líka stílinn.“
Við leiðumst út í umræður um rætur og upp-
runa og um eyjuna Srí Lanka og hvernig
Ondaatje hefur notað hana sem bakgrunn í
tveimur sögum á mjög ólíkan hátt. „Ég held að
Running in the Family hafi verið örlítið eins og
Draumur á Jónsmessunótt,“ segir hann og
hlær við. „Þú veist, hún byggist á rósrauðum
minningum úr barnæsku þó að þar sé einnig að
finna skuggahliðar mannlífsins. Þú veist
hvernig þetta er, manni eru sagðar sögur af
ættingjunum og þær eru oftar en ekki hlaðnar
lygum og ýkjum og ég gekkst heilshugar inn á
það. Ég var ekki að reyna að hrekja lygarnar
eða rekja mig inn að hinum eiginlega nakta
sannleika. Ég tók inn þessar mannlýsingar
sem frænkur, frændur og ömmur og afar gáfu
mér, þessar rósrauðu minningar og gerði eitt-
hvað úr þeim. Í Anil’s Ghost var ég meðvitaðri
um að fletta ofan af einhverju, að grafa eftir
sannleikanum og hún gerist líka á skuggalegra
tímaskeiði í sögunni, sársaukafyllri tíma,
þannig að á ákveðinn hátt má segja að önnur
bókin hafi verið létt kómedía á sinn hátt og hin
óhugnanleg tragedía.“
Þegar hér er komið sögu í samtalinu dettum
við inn í umræðu um skilin á milli listgreina og
hvernig Ondaatje hefur iðulega stolist yfir þau
landamæri og sótt það sem honum hefur hent-
að og komið fyrir í sínum bókum. Hann notar
ljóðlist í skáldsögum og í The Collected Work
of Billy the Kid: Left Handed Poems (1981)
notast hann einnig við ljósmyndir. Svarthvítar
ljósmyndir af fólki í búningum þess tímabils
sem bókin greinir frá. Ég fæ hann til að við-
urkenna að í raun voru þessar myndir „fals-
anir“. Hann lét vini sína klæðast búningum,
tók sjálfur myndir og laumaði þeim inn í bók-
ina og lét að því liggja að þær væru alvöru
heimildir sem tengdust efniviði bókarinnar.
„Það var gaman en ég hef ekki áhuga á að end-
urtaka það, mér fannst líka gaman að sjá Se-
bald gera mjög svipaðan hlut í sínum bókum,“
sagði Ondaatje.
Kissinger laumast yfir landamæri
Hann fer vítt og breitt yfir sviðið og kemst að
þeirri niðurstöðu að það sé gaman að blanda
saman formum. „Það er, tel ég, orðið erfitt að
greina skáldskap frá öðrum texta. Er til dæm-
is Henry Kissinger höfundur texta sem er ekki
skáldskapur? Í mínum augum líkist það sem
hann skrifar meira skáldskap en nokkru öðru.
Hans útgáfa af hlutunum er nákvæmlega það;
hans útgáfa – ekki tær sannleikur. Við þurfum
að viðurkenna að línurnar á milli listgreina
verða sífellt óljósari,“ segir Ondaatje. Hann
bætir því við að þeir höfundar sem hann hafi
hvað mestan áhuga á séu menn sem skrifa
margskonar texta. Hann nefnir þá John Ber-
ger og D. H. Lawrence en báðir skrifuðu þeir
skáldsögur en sinntu jafnframt öðrum rit-
störfum og stunduðu málaralist. Sjálfur segist
Ondaatje taka undarlegar ljósmyndir af hvers-
dagslegum hlutum sem fæstir hugsa um að
mynda, eins og skugga af hundinum sínum á
gönguferð. „Ég hef áhuga á því að laumast yfir
mörkin og nánast ólöglega ræna frá ljóðlist
og … sálmabókinni og þannig hlutum. Þetta er
bara það frelsi sem listamenn hafa.“
Eru titlarnir á bókunum þínum eitthvað sem
þú engist yfir að finna eða nýtur þú þess að
kljást við þá áskorun að smíða rétt bókarheiti?
Ondaatje flissar þegar hann heyrir spurn-
inguna. „Hvort tveggja. Þetta eru mjög góð
orð sem þú notar. Að „engjast“ og „njóta“ því
allt í einu þarf maður að finna eitt orð eða einn
frasa sem á að innihalda og draga saman
kjarna verkefnisins. Það er mjög erfitt og
verður æ erfiðara fyrir mig,“ segir Ondaatje
og hlær við.
Er þetta eins og að finna nafn fyrir eigið
barn? „Já, nákvæmlega. En það sem síðan
gerist er að smám saman fær bókin sína eigin
merkingu. Ég hef alltaf notað sama brand-
arann þegar ég hef kastað fram titli sem útgef-
anda líkar ekki við. Þá segi ég: Hvað með
Nostromo? Það er fáránlegur titill en við sam-
þykkjum hann núna sem gefna staðreynd,“
sagði Ondaatje. Það dregur að lokum viðtals-
ins og við ræðum aðeins nýju skáldsöguna,
Divisadero (2007), sem eins og titillinn bendir
til er tvískipt bók sem leiðir saman sögu ungr-
ar stúlku á búgarði í Kaliforníu á vorum tímum
og franska skáldsins Lucien Segura í byrjun
fyrri heimsstyrjaldarinnar. „Ég var að velta
fyrir mér hvernig fólk tekst á við og lifir sínu
lífi eftir að hræðilegir hlutir gerast,“ sagði
Ondaatje sem viðurkennir að uppbygging bók-
arinnar sé óvenjuleg. „Seinni hluti Divisadero
er alveg jafnmikið um Önnu þó að þar sé sögð
saga franska skáldsin,“ sagði Ondaatje.
En hvaða ljóð hyggst hann lesa upp á Ís-
landi; eitthvað nýtt? „Það held ég ekki, ég hef
verið að vinna að nýju ljóði en ég veit ekki
hvort það verður tilbúið í tæka tíð. Það verður
hins vegar áhugavert fyrir mig sem er kominn
á sjötugsaldur að lesa aftur ljóð sem ég orti um
tvítugt og sjá hvaða tilfinningar þau kalla
fram. Það er orðið langt síðan ég gluggaði í
sumar af þessum ljóðabókum“.
Landamæri eru til að læðast yfir þau
Michael Ondaatje „Er til dæmis Henry Kissinger höfundur texta sem er ekki skáldskapur?“
Michael Ondaatje hefur
gaman af að má burt
mörkin milli ljóðlistar og
skáldsögunnar. Í skáld-
skap sínum fjallar hann
oft um rótlaust fólk.
Hann segist sjálfur hafa
lifað hjarðlífi sem skili
sér í skáldskapinn.
M
ichael Ondaatje situr í stjórn sjóðsins
sem veitir Griffin-ljóðaverðlaunin og
mun ásamt átta öðrum ljóðskáldum
sem tengjast Griffin-verðlaununum á einn eða
annan hátt flytja eigin ljóð í Norræna húsinu á
svokölluðum Ljóðalaugardegi Bókmenntahá-
tíðarinnar. Griffin-skáldin sem koma á hátíð-
ina eru ýmist í stjórn sjóðsins, hafa verið til-
nefnd og eða hlotið verðlaunin.
Ljóðalaugardagurinn verður þann 12. sept-
ember og verða Griffin-verðlaunahafarnir í
Norræna húsinu milli klukkan 13 og 17.
Í tengslum við komu Griffin-verðlaunahaf-
anna hefur verið gefin út ljóðabók með ís-
lenskum þýðingum á ljóðum skáldanna. Bókin
heitir Birtan í húminu og kemur fjöldi góðra
þýðenda að gerð hennar. Griffin-ljóðlist-
arverðlaunin voru stofnuð af Scott Griffin fyr-
ir níu árum og hljóta tvö skáld á ári þessi
hvatningar- og heiðursverðlaun. Verðlaunaféð
er ríflegt því á hverju ári er 100 þúsund
bandaríkjadölum skipt á milli tveggja verð-
launahafa. Annarsvegar eru kanadísk verð-
laun sem skáld búsett í Kanada eiga kost á og
hinsvegar eru alþjóðleg verðlaun sem fela
ekki í sér nein búsetuskilyrði. Verðlaunin eru
einnig veitt fyrir þýðingar úr frummálinu. Í ár
hlaut bandaríska skáldið Carolyn D. Wright al-
þjóðlegu verðlaunin og Albert F. Moritz hlaut
hin kanadísku og koma þau bæði á Bók-
menntahátíð í Reykjavík sem hluti af þeim
hópi skálda sem tengjast Griffin-verðlaun-
unum.
Tilraunir með texta
Michael Ondaatje fæddist á Sri Lanka en ung-
lingsárunum eyddi hann á Englandi og nítján
ára fluttist hann til Kanada þar sem hann hef-
ur búið síðan. Hann hefur sent frá sér ljóða-
bækur, skáldsögur og fræðirit jöfnum hönd-
um. Þekktustu bækur hans fyrir utan Enska
sjúklinginn eru Coming Through Slaughter og
bók hans um bandaríska útlagakúrekann, The
Collected Works of Billy the Kid: Left Handed
Poems og In the Skin of a Lion og Anil’s
Ghost. Til að kynnast Ondaatje sem höfundi
er óhætt að mæla með Running in the family
sem er sjálfsævisöguleg frásögn frá uppvexti
á eynni sem þá hét Ceylon. Nýjasta ljóðabókin
hans heitir Handwriting en 1979 kom út safn-
ið There’s A Trick with a Knife I’m Learning to
Do með ljóðum frá 1963 – 1978.
Griffin-skáld á Ljóðalaugardegi
„Þú veist hvernig þetta er,
manni eru sagðar sögur af
ættingjunum og þær eru
oftar en ekki hlaðnar lyg-
um og ýkjum og ég gekkst
heilshugar inn á það.“
MICHAEL ONDAATJE | Upplestur, Iðnó 9. sept kl. 20. Viðtal, Norræna húsið 11. sept. kl. 14.30.