Morgunblaðið - 12.06.2010, Blaðsíða 28

28 Minningar
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 12. JÚNÍ 2010
✝ Jón Eiríksson,fyrrverandi bóndi
og oddviti í Vorsabæ
II á Skeiðum, fæddist
í Vorsabæ 20. októ-
ber 1921. Hann lést á
Heilbrigðisstofnun
Suðurlands 28. maí
síðastliðinn.
Foreldrar Jóns
voru Eiríkur Jónsson,
bóndi og oddviti í
Vorsabæ, f. 1891, d.
1963, og kona hans
Kristrún Þorsteins-
dóttir, f. 1894, d.
1966. Systkini Jóns eru Ragna, f.
1917, d. 1998, maki Hermann Bær-
ingsson, látinn; Sigursteinn, f.
1919, d. 1934; Axel, f. 1923, d.
2006, maki Guðbjörg Eyjólfsdóttir,
látin; óskírður drengur, f. andvana
1925; Helga, f. 1928, Friðsemd, f.
1932, maki Þórkell Björgvinsson,
látinn; Sigríður Þóra, f. 1936, maki
Ágúst Sigurðsson.
Jón kvæntist Emelíu Krist-
björnsdóttur, f. 13.1. 1926, frá
Birnustöðum á Skeiðum 24. júní
1949. Börn Jóns og Emelíu eru
fjögur: 1) Valgerður, f. 8.5. 1950,
textílkennari í Reykjavík, sonur
hennar og Jóhanns Jóhannssonar
er a) JónYngvi Jóhannsson, bók-
menntafræðingur, maki Sigþrúður
Gunnarsdóttir, ritstjóri. Börn
þeirra eru Valgerður, nemi í MH,
Silja og Steinunn. 2) Eiríkur Jóns-
son, f. 8.10. 1953, stuðlastjóri hjá
Íslenskum getraunum og hesta-
arinnar frá 1958-1990 og gjaldkeri
1990 til 2000. Ritari stjórnar Sam-
taka sunnlenzkra sveitafélaga frá
stofnun 1969-1980. Hann var
stjórnarformaður og rekstrarstjóri
læknamiðstöðvar í Laugarási frá
því hún var stofnuð 1971 og síðar
heilsugæslustöðvarinnar þar til
1990, var umboðsmaður skattstjóra
þar til það embætti var lagt niður
og fulltrúi í stjórn Landssambands
kanínubænda og fulltrúaráði
Landssambands kartöflubænda.
Ennfremur var hann í stjórnum
Fínullar hf., Yleininga hf. og Jarð-
efnaiðnaðar hf., þá var hann kos-
inn gjaldkeri Afréttarmálafélags
Flóa og Skeiða og gegndi því emb-
ætti frá 1963-2006.
Jón var frá unga aldri mikill
áhugamaður um ljósmyndun og
myndaði menn og atburði í sögu
Skeiðahrepps frá því fyrir síðari
heimsstyrjöld. Oddvitanefnd Laug-
aráshéraðs og Afréttarmálafélag
Flóa og Skeiða gaf út bókina Alda-
hvörf á Skeiðum með myndum
Jóns á 70 ára afmæli hans. Þá tók
hann saman að ósk Ungmenna-
félags Skeiðamanna bók um ör-
nefni á Skeiðum, Jarðabók Skeiða-
hrepps, sem gefin var út árið 2008.
Ljósmyndir Jóns sem tengjast sögu
Skeiðahrepps og atvinnuþróun í
landinu hafa auk þess birst víða og
þykir Jón hafa náð að fanga at-
burði og atvik sem oft og tíðum
þykja hversdagleg, en verða
merkilegri í ljósi fortíðar.
Útför Jóns Eiríkssonar fer fram
frá Skálholtskirkju í dag, 12. júní
2010, og hefst athöfnin kl. 11.
Jarðsett verður frá Ólafsvalla-
kirkju.
ljósmyndari, maki
Hulda Nóadóttir.
Börn þeirra eru: a)
Emelía Guðrún, efna-
fræðingur, maki Auð-
ur Magnúsdóttir, líf-
efnafræðingur. Börn
þeirra eru Anna Eir
Emelíudóttir og
Maggý Nóa Emelíu-
dóttir. b) Haukur
Brynjar pípulagn-
ingamaður. 3) Björn,
f. 21.9. 1955, bóndi í
Vorsabæ II, maki
Stefanía Sigurð-
ardóttir bóndi. Börn þeirra eru: a)
Margrét, sonur hennar og Sæþórs
Sæþórssonar er Birnir Snær. b)
Jón Emil, trésmíðanemi við FSu,
og c) Sigurbjörg Bára. 4) Ingveld-
ur, f. 30.10.1962, nemi í bókasafns-
og upplýsingafræði við HÍ, maki
Guðmundur Ásmundsson skóla-
stjóri. Börn þeirra eru: a) Birgir,
læknanemi við HÍ, b) Berglind, c)
Davíð, rafvirkjanemi við FSu, og d)
Hilmar.
Jón fæddist í Vorsabæ og ólst
þar upp. Hann stundaði nám í Hér-
aðsskólanum á Laugarvatni 1939-
41 og einnig í bréfaskóla SÍS. Jón
og Emelía stofnuðu nýbýlið Vorsa-
bæ II og stunduðu þar hefðbundinn
búskap og grænmetisrækt. Jón var
mikill áhugamaður um skógrækt
og stundaði hana fram í andlátið.
Hann var oddviti Skeiðahrepps
1950-90, í oddvitanefnd Laugarás-
héraðs frá 1950, formaður nefnd-
Hann er ekki lengur með í dag-
legri tilveru okkar, hann pabbi
minn. Alla mína ævi var hann til
staðar fyrir mig. Hann var ekki að
kjassa börn og kyssa fremur en feð-
ur þeirrar kynslóðar, en ef á þurfti
að halda var hann þar. Og ég man.
Við pabbi að vinna saman, hann í
fjósasloppnum með puntstrá í
munnvikinu. Ég spyr og hann svar-
ar. Í ævistarfi mínu sem kennari
hef ég reynt að miðla til nemenda
minna gildum sem mörg hver eru
ættuð frá honum. Hann kenndi ekki
með því að prédika hvernig ætti að
gera, heldur með framkomu sinni
og fordæmi. Eitt sinn átti ég að
sópa ganginn fyrir framan súrheys-
turninn. Ég nennti því ekki, langaði
út í sólina, og var fljót að sópa.
„Ertu búin að sópa, Vala mín?“
spurði hann. Ég sagðist búin að
sópa. Pabbi hafði sína skoðun á því.
Hann sópaði aftur og var mjög
lengi að því, fór í öll horn, blístraði
lagstúf og endaði með því að sópa í
hrúgu því sem saman safnaðist,
góða hrúgu sem ég hafði skilið eftir.
„Vala mín,“ sagði hann, „annað-
hvort vinnur maður verk vel eða
maður lætur það vera.“ Þetta segi
ég nemendum mínum. Maður gerir
eins vel og maður getur, maður á
ekki að þurfa að skammast sín fyrir
verkin sín. Og ég man meira. Ég
sat eitt sinn á jötubandinu í fjárhús-
inu og reiknaði. Skrambans pró-
sentureikningur, í dæmunum voru
menn að grafa skurði og ég skildi
ekki neitt. Hann útskýrði meðan
hann gaf á garðann, kindurnar
jórtruðu allt í kring og yfir mig
færðist friður, skilningur, fullvissa
um það hvernig eigi yfirleitt að
leysa vandamál. Þessi minning, ég á
jötubandinu og hann að gefa skepn-
unum, er mér sérstaklega dýrmæt
af því þarna fann ég frið og jafn-
vægi sem er svo dýrmætt í erli
samtímans. Ég hugsa mig stundum
á jötubandið þegar mig vantar svör
og þau koma ósjálfrátt, allt vegna
friðarins sem færist yfir mig. Það
er fleira. Við pabbi gengum í skóg-
ræktina. Hann sagði mér hver seldi
honum hvaða tré, ég skrifa það ekki
niður og gleymi því jafnóðum eins
og nútímafólk gerir. Núna sé ég eft-
ir því að geta ekki kallað fram í
hugann hvað hann sagði en ég á
bara nóg með mitt. Við settumst
niður á Efstahólinn, horfðum yfir
skógræktina og ég sagði honum
mín hjartans mál. „Það er gott að
elska,“ sagði hann. „Mikið elskaði
ég hana mömmu þína.“ Svo ræðum
við hjartamálin, það er okkar. Hann
var kóngur í ríki sínu á Efstahóln-
um, hann pabbi. Seinni árin vildi
hann hvergi annars staðar vera.
Hann var ekki hár maður vexti, en
var samt alltaf stór maður í mínum
huga. Ég kveð hann sátt, þakklát
fyrir að hafa fengið að ganga með
honum svona lengi, þakklát fyrir
allt það sem hann gaf mér og seinna
meir syni mínum og hans fjöl-
skyldu. Svona er nú lífið einu sinni,
hann pabbi minn var nú ekki alveg
sáttur við tilkomu sonar míns á sín-
um tíma og þurfti talsvert að taka í
nefið yfir vöggunni. Þeir nafnar
hafa hins vegar gengið lengi í takt
og ég held að það sé það sem lífið
snýst um þegar öllu er á botninn
hvolft, þú gerir það besta úr því
sem þú hefur tekið að þér. Það
gerði hann pabbi minn, blessuð sé
minning hans.
Valgerður Jónsdóttir.
Það er margs að minnast eftir
tæplega 55 ára samveru með föður
mínum. Ég hef verið svo heppinn að
hafa átt samleið með honum öll
þessi ár hér í Vorsabæ. Ævi pabba
spannar mikla umbrotatíma í sögu
þjóðarinnar og hefur hann ásamt
fleirum tekið þátt í að móta hana.
Ungur fór hann að stunda ýmiss
konar garðrækt, sem varð svo með
árunum sífellt umfangsmeiri. Ég
man að þegar ég var yngri var ég
að steypa potta með sérstakri vél til
að planta kálplöntunum í. Hann
hvatti okkur systkinin til afkasta
með því að borga okkur fyrir hvern
pott sem maður steypti og einnig
fyrir hverja plöntu sem maður
plantaði út.
Hann byrjaði ungur að planta
trjáplöntum og er hér í Vorsabæ
fallegur skógarreitur frá þeim tíma.
Eftir að við Stefanía tókum við kún-
um og kindunum 1985 hafði pabbi
meiri tíma til annarra verka og
gerði sér skógarreit annars staðar í
landi Vorsabæjar. Hans mottó var
ekki að setja sem flestar plöntur
niður heldur að sinna hverri plöntu
og hugsa um hana. Pabba var alltaf
mikið umhugað um að reyna að
halda eftir í landi kennileitum og
skemma þau ekki ef hægt væri. Lét
hann útbúa skilti sem hann setti
upp við hóla, dælir og pytti til að
nöfn þessara kennileita glötuðust
ekki. Hann varð með árunum æ
harðari náttúruverndarsinni og var
mikið umhugað um að skemma ekki
ásýnd lands meira en þörf krefði.
Pabbi vildi fylgjast með bústörf-
unum hjá okkur Stefaníu og hjálp-
aði glaður ef til var leitað. Hann
hjálpaði okkur mikið við heyskap-
inn, sá t.d. um múgun á túnum á
gamla Massanum í fjölda ára og
einnig hjálpaði hann okkur við bag-
gatínslu. Þá var hann boðinn og bú-
inn að standa fyrir ef á þurfti að
halda við kindasmölun eða hrossa-
smölun. Oft var gott að fá staðfest-
ingu ef vafi var um hvort hann yrði
ekki þurr á morgun upp á túnslátt
að gera, en nú röltir maður ekki
lengur upp í gamla bæ og leitar
álits hjá honum. Það er ekki hægt
að neita því að störf mín í kringum
búskapinn mótuðust af verkþekk-
ingu pabba og eru þá mörg hand-
tökin sem koma upp í hugann og
allt of langt er að telja upp.
Viljum við Stefanía þakka honum
fyrir aðstoðina og einnig fyrir það
hversu frjálsar hendur hann gaf
okkur við búskapinn en það er ekki
alltaf sjálfgefið.
Ekki er hægt að enda þessi
minningabrot um pabba án þess að
minnast á embættisstörfin, en
pabbi var m.a. oddviti í 40 ár í
Skeiðahreppi. Mörg minningabrot
eru af pabba við skrifborðið en þar
dvaldi hann mikinn hluta ævi sinn-
ar. Pabbi færði reikninga hrepps-
ins öll árin sjálfur. Man ég hvernig
hann gat eytt heilli kvöldstund í að
leita að nokkrum aurum til að bók-
haldið stemmdi og hversu glaður
hann varð þegar allt gekk upp.
Í sumar á ég ekki eftir að horfa á
eftir pabba á gamla Massanum
með plöntur í skóflunni til að bæta
við í skógarreitinn sinn en minn-
ingin sækir á hugann nú í byrjun
sumars.
Björn Jónsson.
Það eru nú orðin hátt í 30 ár síð-
an ég kynntist Jóni tengdaföður
mínum. Þá sótti hann okkur Ingu á
Landróvernum í rútuna sem þá
stoppaði í Brautarholti en áður en
ekið var í hlað í Vorsabæ var farið
út á tún. Þau voru öll svelluð og
þar voru teknir nokkrir hringir líkt
og á skautasvelli. Hann hafði
greinilega gaman af þessu og við
nánari kynni kom í ljós að hann var
alveg til í að gera óvenjulega hluti
og njóta líðandi stundar.
Hann var upptekinn maður því
bóndinn, félagsmálamaðurinn og
fræðimaðurinn þurftu allir sinn
tíma en honum var vel lagið að
flétta saman ólík hlutverk og nýta
tímann vel. Öll þessi ár var hann
hlaðinn verkefnum enda í nógu að
snúast í búskapnum og oddvita-
störfum vegna Skeiðahrepps. Jón
hafði metnað til að skila góðu verki
og oft var það svo að hann tók mál-
efni sveitarinnar fram yfir sín eigin.
Hann var hægur maður en ákveð-
inn og án hávaða og það var alltaf
gott að vera í návist hans. Hann
kynnti sér mál og myndaði sér
skoðanir en hlustaði ætíð á rök
manna þótt væru þeir á öðru máli
en hann. Þegar nánasta fjölskyldan
var í heimsókn var iðulega farið að
ræða prakkarastrik frá hans yngri
árum og þar var af ýmsu að taka
enda frá þeim tíma sem hver þurfti
að hafa ofan af fyrir sjálfum sér.
Hann naut þeirra stunda enda
komst þá stundum upp um prakk-
arastrik barnanna sem tekist hafði
að leyna í áratugi!
Jón hafði í fórum sínum ólíkleg-
ustu hluti enda einn af þeim sem
eru nýtnir á allt og tók til hand-
argagns ýmislegt frá eldri tíð sem
aðrir litu ekki við. Það var því
margt forvitnilegt að finna í bíl-
skúrnum hans og stundum vandséð
hver tilgangurinn var með því að
geyma sumt. Að þessu leyti var Jón
öðruvísi en fjöldinn og sem betur
fer því þeir sem reka hin ýmsu söfn
landsins hafa leitað til hans um
margt frá fyrri tíð. Merkilegast í
þessu öllu er samt ljósmyndasafn
Jóns sem er gríðarlegt að vöxtum
og trú mín er að þar sé dýrmætur
fjársjóður sem leitað verður í um
ókomin ár.
Jóni vil ég að lokum þakka kynn-
in sem hefðu gjarnan mátt vara í
önnur þrjátíu ár og sendi um leið
samúðarkveðjur til Emelíu sem sá
um allan búskap og heimilishald
meðan Jón var fjarverandi vegna
málefna sveitar sinnar. Í Vorsabæ
var alltaf gott að koma og verður
áfram þótt óneitanlega hafi orðið
breyting á.
Guðmundur O. Ásmundsson.
Ástæða þess að ég sest niður með
penna í hendi er sú að mig langar til
að minnast Jóns Eiríkssonar sem
vinar, en ætla að láta öðrum það
eftir að fjalla um hann sem fræði-
mann eða bónda. Þegar Jón lést
vantaði fjóra daga upp á að ég væri
búin að búa í sama hlaði og jafnvel
undir sama þaki og hann í 25 ár.
Þegar ég settist að í Vorsabæ tóku
Jón og Emelía mér strax vel og
meira að segja löngu áður. Ég held
að ég geti sagt að ég hefði ekki get-
að verið heppnari með tengdafor-
eldra. Stundum hef ég hugsað um
það hvernig í ósköpunum gat staðið
á því að þau gátu umborið mig og
það sem mér fylgdi á sama heimili
og í sama húsi í heil fjögur ár og
tvær vikur. Það hefur oft komið sér
vel fyrir okkur Bubba að geta leitað
til Jóns og Emelíu með aðstoð eða
ráð hvað varðar bústörfin og margt
annað. Þá hafa börnin okkar iðulega
getað leitað til þeirra líka. Jón hafði
sterkar skoðanir á ýmsum málum
og þá kom hreinskilni hans glöggt í
ljós. Það var þessi hreinskilni sem
kom stundum af stað deilum á milli
hans og annarra, hvort heldur sem
var í gamni eða alvöru. Þó að við
Jón værum ekki alltaf sammála, þá
vorum við aldrei ósammála. Það
sem ég kunni best að meta í fari
hans var hreinskilni og heiðarleiki.
Ég er ekki að reyna að fegra hlut-
ina eða ýkja neitt þegar ég segi að
ég hafi ekki þekkt heiðarlegri per-
sónu en Jón, enda er ég þess full-
viss að heimurinn væri betri ef við
ættum fleiri hans líka í samfélaginu.
Við fráfall Jóns hef ég ekki einungis
misst tengdapabba heldur einnig
góðan vin.
Stefanía Sigurðardóttir,
Vorsabæ 2.
Maður er greinilega aldrei al-
mennilega undirbúinn fyrir fráfall,
þó þau séu fyrirséð. Nú var röðin
komin að þér, elsku afi. Og þó mörg
orð hafi fallið um svokallaða Vorsa-
bæjarþrjósku þá sannar það sig að
meira að segja hún ræður ekki við
dauðann. Ég dvaldi hjá þér og
ömmu fjöldamörg sumur, frá unga
aldri þar til ég var unglingur; þá
voruð þið hætt hefðbundnum bú-
skap en stóðuð enn í kartöflurækt
og voruð með bílskúrinn fullan af
kanínum.
Í sveitinni var alltaf nóg að gera
og því ekkert skrýtið að ég hafi sóst
eftir því ár eftir ár að komast úr
borginni í sveitaloftið. Svo áköf var
ég fara í sveitina að ég fékk að taka
prófin á undan öllum hinum krökk-
unum; ég hafði mínum skyldum að
gegna, ég var nefnilega vinnukon-
an. Við settum niður kartöflurnar á
vorin, ég fylgdist með sauðburð-
inum og var í heyskap. Ég sá um að
gefa kanínunum nýslegið gras að
fornum sið. Ég var ábyggilega eini
krakkinn í mínum árgangi sem sló
reglulega gras með orfi og ljá. Mér
er einnig minnsstætt að ég kom til
þín þegar ég var að læra á bíl. Við
fórum í stuttan bíltúr um sveitina
og þú gafst mér einungis eitt ráð
sem situr enn fast í mér 17 árum
síðar; þetta liggur allt í kúpling-
unni. Þetta ráð hefur komið mér út
úr ófáum snjósköflunum.
Þegar við höfum komið í heim-
sókn seinustu sumur hefur þú verið
áfjáður í að sýna okkur Vorsabæj-
arlandið, skóginn þinn sem er orð-
inn allstór og Ljóta pytt sem í byrj-
un frásagnar þinnar var ljótasti
pyttur Suðurlands, svo Íslands og
að endingu norðan Alpafjalla. Eitt
skiptanna fannst þér ástæða til að
leita uppi hraunmola af landinu til
að gefa mér; kannski varstu hrædd-
ur um að ég væri farin að gleyma
arfleifð minni. Þetta var auðvitað
enginn venjulegur hraunmoli í þín-
um augum, þetta var Hekluhraun,
þakið litlum gimsteinum. Þú hefur
alltaf verið svo stoltur af sveitinni
þinni, það sást langar leiðir og end-
urspeglaðist kannski einna best í
doðrantinum sem þú gafst út fyrir
tveimur árum. Ég flutti hraunmol-
ann með mér til Svíþjóðar og aftur
til Ísland þar sem hann er á góðum
stað í stofunni.
Þú hefur alltaf haft lúmskt gam-
an af prakkarastrikum, afi. Þú
hefðir því ábyggilega glott ef þú
vissir að hraunmolinn kom í góðar
þarfir um daginn hjá einum litlum
afkomanda þinna sem lamdi sjón-
varpsskjáinn okkar ítrekað með
honum. Þó ég sé ekki trúuð eins og
þú, afi, þá hef ég þó mína barnalegu
trú á eilífðina. Við sjáumst því síð-
ar.
Emelía litla.
Nú er hann afi í Vorsabæ dáinn.
Það er svo ósköp margt sem hann
kom að í lífi okkar sem við minn-
umst. Við vorum hluta sumranna
hjá afa og ömmu í sveitinni. Þar var
margt skemmtilegt gert. Afi hafði
mikinn áhuga á trjám og ófáum
dögum var eytt í skógunum sem
hann var að leika sér að rækta.
Hann kenndi okkur að þykja vænt
um trén og náttúruna. Sem gamall
bóndi var hann laghentur og kenndi
okkur einnig réttu handtökin, þekk-
ing sem við búum enn að. Aðkoma
okkar að bústörfum afa og ömmu
tengdist mikið kartöflum. Afi var
mikill áhugamaður um þá góðu
plöntu og við hjálpuðumst oft að við
að setja niður og taka upp og engar
kartöflur voru betri en þær sem við
fengum hjá afa og ömmu. Einnig
var afi mikill sögumaður og sagði
margar skemmtilegar sögur t.d. um
Gráhelludrauginn og einnig af
prakkarastrikum sínum sem strák-
ur. Þar var sagan um þegar þau
systkinin eltu hanann á bænum þar
til hann rak upp gól og datt niður
dauður eða þegar hann og Axel
bróðir hans þóttust vera indíánar
og bjuggu til boga og örvar. Það
endaði með því að ör flaug gegnum
glugga á heimilinu og í mitt borð-
stofuborðið. Langafi var víst ekki
ánægður. Einnig var spennandi að
heyra um fyrri tíð hans sem fim-
leikamaður, hann kom til að mynda
fram á sýningu við stofnun lýðveld-
is 17. júní 1944. Afi var líka mikill
safnari og var stundum laumast inn
á skrifstofu eða skúr að skoða
gamla hluti sem hann átti eins og
úrklippubækur og gamla búhluti,
eða bara til að sníkja nammi.
Stundum þótti okkur hann
strangur og gamaldags en við fund-
um alltaf fyrir hlýju og vissum að
honum þótti mikið vænt um okkur.
Við erum mjög heppin að hafa
Jón Eiríksson
SJÁ SÍÐU 30