Nýi tíminn - 04.04.1957, Blaðsíða 3

Fimmtudagur 4. apríl 1957 — NÝI TÍMINN — (3
Ástin og dauðinn við hcsSið
Jörge Amado: Astin og
dauðinn við liafið.
Skáldsaga. — 280 blað-
síður. — Hannes Sigfús-
son íslenzkaði. — Mál
(O’g mennlng 1957.
Þessi saga leiðir okkur á
fjarlægar slóðir: á 13. gráðu
suðurbreiddar og 38. gráðu
vesturlengclar, til höfuðborgar
fylkisins Bahía í Brasilíu,
þeirrar sem heitir Ciudad de
Sao Salvador da Bahía de tod-
os os Santos, til hægriverka
samnefnd fylkinu í þýðingu
Hannesar Sigfússonar: Bahía.
Fylkið er rösklega fimmfalt
stærra en ísland; og höfuð-
borgin, sem er elzta borg lands-
ins, telur um þrefalt fleiri íbúa
en ísland. Borgin er miðstöð
tóbaksframleiðslunnar í land-
ínu, en það var sykurverzlun
er á sínum tíma lagði grunn-
inn að makt hennar. í baklandi
borgarinnar er feiknamikil ka-
kóræki, og meira en þriðjung-
tir af ræktuðum og hagnýttum
kókospálmum landsins er einn-
íg í fylkinu. Borgin Bahía kvað
vera 1 tveimur hæðum: annars-
vegar er hafnar og- verzlunar-
hverfið, þar sem sagt er að
loftið sé jafnan þungt og kæf-
andi, en í íbúðarhverfunum
uppi á hjallanum blæs löngum
hressandi gola af hafi.
En við heyrum fátt um kakó,
tóbak og kókoshnetur í sögunni
— hún gerist öll undir hjajlan-
um í Bahía og á hafinu og í
hjörtum mannanna. Persónur
hennar eru sjómenn og konur
þeirra, ennfremur Jemanja,
„drottning hafsins og bátanna“,
sú sem breiðir hár sitt á öld-
umar. Þetta er það örsnauða
fólk sem við lesum stundum
um í ferðabókum; og í sögunni
glampar einnig á hina blóð-
stokknu hnífa ferðasagnanna;
lund fólksins er bráð og geð
þess lítt sveigt undir lögmál
svónefndrar æðri siðmenning-
ar; hér er boðorð hefndarinn-
ar haft í góðum heiðri, hér
elska menn þegar þá langar til
og fara ekki dult með — alveg
eins og frásagnir ferðamanna
herma. En Jorge Amado
heldur lengra og lýsir mikilli
trúfesti og ævilangri ást,
bljúgu geði og náttúrlegri
karlmennsku, beyg kvennanna af
ihafinu: þær eiga það löngum
víst að verða ekkjur, tökum
þess á mönnum þeirra. Gumi,
aðalpersóna sögunnar, „mundi
fátt frá æsku sinni; hann var
sjómannssonur sem átti þau
•örlög ein í vændum sem aðrir
höfðu búið honum, faðir hans
og frændi, vinir hans, allir sem
hann hafði samneyti við í vík-
inni: hafið var hlutskipti hans,
og það var karlmannlegt hlut-
skipti" Og „sjómennirnir lifa
til þess að deyja. Dauðinn er
þeím svo nálægur, svonátengd-
ur lífi þeirra, að þeir eiga
hans aldrei von, þeim verður
aldrei hugsað til hans“. En
konur þeirra lifa í angist Lívía,
kona Guma er komin innan úr
borginni niður að höfn; og hún
kemst að raun um það að hún
hefur ekki aðeins gifzt manni
sínum, heldur og gefizt hafinu.
Henni skildist ekki fyrr en
löngu síðar „að það var óvinn-
andi vegur að koma honum
burt frá höfninni. Hennar biðu
er boðskapur hans um betra
líf aðeins hljóðlátur undir-
straumur í sögunni — eins og
fagur draumur sem okkur
dreymdi í nótt og við vitum að
á sér langan aldur.
En Ástin og dauðinn við haf-
ið er líka listaverk fyrst og
síðast, og upphaf og endir list-
arinnar er stíllinn. Aðalein-
kenni hans er ljóðræna, sem
er þess jafnumkomin að lýsa
blíðu hafsins og hamförum
þess, næði og æði ástarinnar,
ógn dauðans og treganum sem
fylgir honum: hljóðfærin eru
mörg, en sinfónían ein. Manni
kemur í hug að sagan sé bland-
in þjóðsögum og dultrú fólks-
ins — þaðan mundi hvííi fák-
hrinn kominn; og er ekki hug-.
imyndin um drottningu hafsins
þangað sótt? Þá mynd magnar
skáldið á ýmsa vegu og skapar
af háa list, sem hvorki verður
studd né hrakin af hversdags-
legri rökvísi. Jemanja drottn-
ing er sjálft hið ólgandi og lif-
andi haf, sem kýs mönnum ör-
lög og kallar þá til sín í fyll-
ingu tímans. Þegar hún breið-
ir hár sitt á öldurnar skiljum
við betur en áður hvernig jafn-
vel skjálfandi hjörtu kvenn-
anna eru „veðdregin hafinu“.
Óumræðileg er sú list, við lest-
ur sögunnar uppgötvum við
eitt af stórskáldum samtímans,
útgefanda ber mikil þökk
Svo og á þýðandi skilið hrós
fyrir verk sitt, og það því
fremur sem stílsn'illingur er
torþýddari en meðalmaður. Þó
má hugsa sér að stíll Jorge
Amados liggi allvel fyrir Hann-
esi Sigfússyni — þeir mætast
að minnsta kosti í IjóðrænunnL
Eg hygg ekki ofmælt að bókii*
sé fagurlega þýdd, og þar eru
kaflar sem um fegurð eiga séaa
fáar hliðstæður í þýðingun*
á þessum árum. Aðeins eni
vandræði með sémöfnin, einsf
og forðum. Sum eru „íslenzk-
uð“ en önnur ekki. Þar eí
Lívía og Manúel, en einnig
Maozinha og Cacula; og þas
eru nöfn með krók niður úfl
c-inu og burstakommu yfir a-
inu. En það er víst hægar
sagt er gert að koma þessu
öllu í samræmt form.
Bókmenntir Suðurameríku
eru okkur að mestu ókunnár
— við þekkjum víst ekkert afl
þeim nema fáein kvæði eftit
Mistrai og Neruda. Þessi saga
bendir þó til þess að sagna-
skáldskapurinn þar syðra sá
á háu stigi, og vildum viff
gjarnan kynnast honum nánar.
Þau kynni mættu ekki aðeint
veita okkur gleði í sjálfum sér,
heldur einnig auðga okkar eig-
in bókmenntir með nýstárleg-
um hætti. B.B.
Löggjöf um heilsugæzlu í
skólum lögð fyrir Alþingi
Heildarlöggjöf umþaumál hefur vantað og fram-
kvæmd heilsugæzlunnar verði í mörgu ábótavant
Jorge Amado
sömu örlög og hinna kvenn-
anna Eina stormanóttina
myndi hún sitja uppi ekkja.
Og þá myndi sonur hennar
vera orðinn vanur stýri og
segli, eyru hans vísum sjó-
mannanna og blístri eimpípn-
anna“ Hafið er sú mikla höf-
uðskepna í lífi þessa fólks.
Uppistaða sögunnar er átök
sjómannanna við hafið, hvort
sem þeir veiða fisk eða flytja
vörur milli hafna, ást þeirra
og vinátta og reiði, titrandi
angist kvennanna þar sem
vændið þrumir í baksýn. En
undir þessu efni rennur fram
annar straumur, hlýr og góður
— það er draumurinn um
betra líf. Brasílsk alþýða hef-
ur alla daga búið við ægilega
örbirgð Því aðeins á sjómanns-
konan það nokkurnveginn víst
að maður hennar farist ein-
hverja stormnóttina, að bát-
ur hans er ónýtur; því aðeins
fer ekkjan á götuna — ef hún
er nógu ung — að aðra atvinnu
brestur og engar tryggingar til.
Sagan er vitaskuld ákæra
skálds sem hefur veður af
betra lífi. Það er kennslukon-
an dona Dulce sem er boðberi
þess í sögunni; en hún prédik-
ar ekki né fer með hávaða,
heldur ræðir hún hljóðlega um
,,kraftaverk“ sem muni gerast
í lífi fólksins við höfnina; og
í sögulok verður Rodrigo lækni
hinum góða „ljóst að sú á-
kvörðun Lívíu, að hafna lífi
vændiskvennanna og gerast
heldur sjómaður, er á einhvem
hátt í tengslum við krafta-
verkið sem dona Dulce bíður
eftir. Það virðist vera á næstu
grösum“. Höfundurinn vissi þó
sjálfur að það var ekki á
næstu grösum í Brasilíu, er
hann skrifaði sögu sína fyrir
röskum tuttugu árum; og því
Stjórnarfrumvarp um heilsugæzlu í skólum var lagt
fram á Alþingi í gær. Frumvarpið er undirbúið að til-
hlutun heilbrigðismálaráðherra Hannibals Valdimarsson-
ar. Er þar kveðið á um víðtæka heilsugæzlu í öllum skól-
um landsins.
Rökstutt er í greinargerð frum-
varpsins að helztu veilur í fram-
kvæmd heilsugæzlu í skólum,
eins og hún er nú, séu þessar:
★ Vantað hefur heildar-
lög og skipulagningu.
★ Heilsugæzlan er of ein-
skorðuð við barnaskólana en
framhaldsskólunum sinnt of
lítið.
★ Starf skólalækna er um
of takmarkað við rannsókn á
nemendum, en of lítið fylgzt
með vinnu þeirra og aðbún-
aði.
★ Óþarflega miklum tíma
er varið til endurtekinna
rannsókna á heilbrigðum
nemendum, en af því leiðir,
að of lítið er sinnt nemendum,
sem að einhverju leyti eru
hjálparþurfi.
★ Samræmi skortir í vinnu-
brögð skóialækna.
★ Kennarar gefa heilbrigði
nemenda allt of lítinn gaum
og samvinna heilbrigðisstarfs-
liðs og keimara er hvergi
nærri svo náin sem vera
þyrfti.
Frumvarpið sjálft er þannig:
1. grein. Rækja skal heilsu-
gæzlu í öllum skólum landsins
samkvæmt reglum sem mennta-
málaráðherra setur með ráði
heilbrigðisstjórnar.
2. grein. Framkvæmd heilsu-
gæzlu í skólum er í höndum
heilbrigðisst j órnar.
3. grein. Sérfróður læknir, skóla-
yfirlæknir landsins, skipaður af
heilbrigðismálaráðherra, hefur
yfirumsjón með heilsugæzlu í
skólum landsins og eftirlit með
íþróttastarfsemi og heilbrigði í-
þróttamanna.
Skólayfirlæknir tekur laun úr
ríkissjóði samkvæmt launalög-
um, og annar kostnaður við
skólayfirlæknisembættið greiðist
einnig úr ríkissjóði.
4. grein. Við alla skóla lands-
ins skulu vera starfandi skóla-
læknar. Skólalækningar eru
aukastarf læknis, nema sérstak-
lega sé um annað samið.
5. grein. Þar sem völ er á og
þegar til þess hefur verið veitt
fé, skal heimilt að ráða að skóla
skólahjúkrunarkonu og skóla-
tannlækni til að gegna hvort
heldur sem er fullu starfi eða
hluta af starfi.
6. grein. Þar sem starfandi eru
heilsuverndarstöðvar, annast
þær, undir umsjón skólayfir-
læknis, liéilsugæzlu í skólum,
sbr. heilsuverndarlög, nr.44 18.
maí 1955.
Þar sem ekki eru starfandi
heilsuverndarstöðvar, gegna hér-
aðslæknar, undir umsjón skóla-
yfirlæknis, skólalæknisstörfum
við alla skóla í héraði sínu. Þó
er heilbrigðisstjórn heimilt að
veita undanþágu frá þessu á-
kvæði þar, sem nemandafjöldi
er að mati hennar meiri en svo,
að héraðslækni teljist kleift að
annast allt eftirlitið.
7. grein. Heilsugæzla skal
nemendum og forráðamönnum
þeirra að kostnaðarlausu í öll-
um skólum, sem reknir eru af
ríki eða sveitarfélögum eða
styrks njóta af almanna fé.
Kostnaður við hana telst hluti
af rekstrarkostnaði hvers skóla
og skiptist milli greiðsluaðila 1
skólum, sem reknir eru sam-
eiginlega af ríki og sveitarfélög-
um, eftir reglum, er fræðslu-
málastjóri setur hverju sinní,
sbr. lög um greiðslu kostnaðap
við skóla, sem reknir eru sam-
eiginlega af ríki og sveitarfélög-
um, nr. 41 17. maí 1955.
8. grein. Ollum nemendum og
starfshði skóla er skylt að gang-
ast undir berklaskoðun, eftiij
því sem fyrir er mælt í lögunS
og reglum um berklavarnic
hverju sinni, og undir skólaskoðW
un, eftir því sem fyrir er mælfl
í reglugerð þar að lútandi.
9. grein. í reglugerð skal á->
kveðið um starfssvið og skylduc
skólayfirlæknis, ráðningu, starfs-
svið og skyldur skólalækna,
skólahjúkrunarkvenna og skóla-
tannlækna, um þátt skólastjóra
og kennara í heilsugæzlustarfi
skóla, um tilhögun á skólaeftir-
liti heilsuverndarstöðva, ura
framkvæmd skólaskoðunar, un»
lieilsuseðla og önnur eyðublöð,
um börn, sem byrja skólagöngui
fyrr en lög mæla fyrir, um heil-
brigðisfræðslu í skólum, un»
heimild nemenda til að stunda
íþróttir utan skólans og til a3
taka þátt í íþróttakeppni, un»
undanþágu frá námi og urr»
fjarveruvottorð.
10. grein. Háskóli íslands eB
undanþeginn lögum þessum.
11. grein. Lög þessi öðlasfi
gildi þegar í stað. Með þeim eir
úr gildi numinn 11. kafli laga
um fræðslu barna, nr. 34 29. apríl
1946.
Frumvarpinu fylgir ýtarleg ogr
fróðleg greinargerð, og verðuir
meginefni hennar birt hér U
blaðinu síðar. J