Fréttablaðið - 26.09.2012, Blaðsíða 31

5MIÐVIKUDAGUR 26. SEPTEMBER 2012
FRÉTTASKÝRING
Magnús Þorlákur Lúðvíksson
magnusl@frettabladid.is
Seðlabankinn kynnti nýverið um-
fangsmikla skýrslu um valkosti Ís-
lands í gjaldmiðilsmálum. Er það
mat bankans að tveir kostir liggi
beinast við sem framtíðargjald-
miðill landsins; króna með bættri
umgjörð og evra sem tekin yrði
upp í kjölfar aðildar að ESB.
Í skýrslunni er fjallað um hag-
fræðileg rök með og á móti þess-
um kostum. Seðlabankinn bend-
ir þó á að ákvörðun um þetta nær
langt út fyrir ramma hagfræði og
verður aldrei tekin nema í gegnum
pólitískt ferli. Það mat bankans er
vafalítið rétt en hin hagfræðilegu
álitaefni hljóta að vega þungt í um-
ræðunni um málið. Verður því hér
gerð grein fyrir þeim hagfræði-
legu rökum sem færa má fyrir
hvorum valkosti.
MARGÞÆTTUR ÁBATI EVRU
Upptaka evru í kjölfar inngöngu
í ESB hefði margþættan ábata í
för með sér fyrir íslenskt efna-
hagslíf. Í fyrsta lagi má nefna
að kostnaður við skipti á krónum
og evrum myndi hverfa. Þá yrði
ódýrara fyrir Íslendinga að kaupa
aðra gjaldmiðla þar sem gjald-
eyrismarkaður með evrur er mun
dýpri en með krónur. Seðlabank-
inn telur að þessi sparnaður gæti
numið fimm til fimmtán milljörð-
um á ári.
Í öðru lagi má nefna að rann-
sóknir benda til þess að upptaka
evru myndi örva viðskipti við
evruríkin þar sem viðskiptakostn-
aður lækkar. Telur Seðlabankinn
að upptaka evru gæti því aukið
utan ríkisviðskipti um 8% til 23%.
Við það myndi landsframleiðsla á
mann aukast varanlega um 1,5%
til 11% en við það myndu tekjur
heimila hækka. Þá má telja líklegt
að erlend fjárfesting hér á landi
myndi aukast eftir upptöku evru.
Í þriðja lagi ætti upptaka evru
að gagnast neytendum og fyrir-
tækjum að því leyti að markaðir
evruríkja opnast frekar. Aukin
samkeppni hér ætti að gagnast
neytendum og þá gefur stærri
markaður fyrirtækjum tækifæri á
að nýta betur stærðarhagkvæmni
í framleiðslu og rekstri.
Í fjórða lagi gæti Ísland með
upptöku evru leyft sér að hafa
minni gjaldeyrisforða en ella. Í
febrúar birti utanríkisráðherra
skriflegt svar á Alþingi við fyrir-
spurn um hver sá sparnaður gæti
verið. Var niðurstaðan sú að við
eðlilegar aðstæður gæti sparnað-
urinn numið sex milljörðum á ári.
Í fimmta lagi má ætla að kostn-
aður við peningamál, til dæmis út-
gáfu peninga, peningamálastjórn
og gjaldeyrisviðskipti, lækki eftir
Evru fylgja ábati og nýjar hættur
Í nýrri og vandaðri skýrslu Seðlabankans um valkosti Íslands í gjaldmiðilsmálum er krónu með bættri umgjörð og
evru stillt upp sem þeim valkostum sem liggja beinast við. Markaðurinn kynnti sér kosti og galla beggja valkosta.
Áður en Íslendingar geta hafið að nota evrur er margt sem þarf að gerast. Í fyrsta lagi þurfa Íslendingar að
samþykkja inngöngu í ESB að loknum aðildarviðræðum. Þá gætu liðið þó nokkur ár frá því að ákvörðun er
tekin um inngöngu og þar til Ísland yrði fullgilt evruríki. Helstu vörðurnar á leiðinni til evru eru eftirfarandi:
LEIÐIN AÐ EVRUNNI
Í skýrslu Seðlabankans er fjallað um hugsanlegar umbætur sem gera má á pen-
ingastefnunni, hagstjórn hér á landi og regluverki og eftirliti með fjármálastarfsemi.
Samandregið eru þessar mögulegu breytingar eftirfarandi:
ENDURBÆTTUR RAMMI UTAN UM KRÓNUNA
➜ Íslendingar þurfa að ljúka aðildarviðræðum við
ESB og í kjölfarið samþykkja inngöngu.
➜ Losa þarf gjaldeyrishöftin hér á landi því sam-
kvæmt regluverki ESB skal því lokið áður en til
mögulegrar aðildar kemur.
➜ Að inngöngu í ESB lokinni þarf Ísland að uppfylla
hin svokölluðu Maastricht-skilyrði áður en það
getur gengið í myntbandalagið. Meðal þeirra er
að taka þátt í ERM II-samstarfinu um gjaldeyris-
mál í tvö ár hið minnsta og ná að halda gengi
krónu innan ákveðinna marka á því tímabili.
Fram kemur í skýrslunni að líklega muni Ísland
uppfylla flest skilyrðanna á næstu árum. Ekki
er aftur á móti fyrirsjáanlegt að heildarskuldir
ríkisins verði lægri en sem nemur viðmiði á
næstunni. Í skýrslunni er þó bent á að fordæmi
eru fyrir því að ríkjum sé samt sem áður leyft
að taka upp evru fari ríkisskuldir hratt lækkandi.
Nýleg reynsla af agaleysi í opinberum fjármálum
á evrusvæðinu gæti þó gert það að verkum að
framvegis verði túlkun þessa ákvæðis harðari.
➜ Líklegt má telja að breytingar verði gerðar á
regluverki myntbandalagsins sem viðbragð við
skuldakreppunni sem hefur leikið sum evruríki
grátt undanfarið. Því er ekki útilokað að leiðin að
evrunni gæti tekið breytingum á næstu árum.
➜ Stefnan í ríkisfjármálum styðji betur
við peningamálastefnuna. Skoðað
verði hvort einhvers konar ríkisfjár-
málareglur geti hjálpað til við það.
➜ Endurbætt fjármálastöðugleikastefna
þar sem þjóðhagslegum varúðar-
reglum og öðrum tækjum er beitt til
að vinna gegn áhættu í fjármálakerf-
inu og sveiflumagnandi samspili þess
og raunhagkerfisins. Meðal varúðar-
reglna sem Seðlabankinn hefur lagt
til má nefna takmarkanir á lánum í
erlendum gjaldmiðlum og söfnun
innlána í útbúum banka erlendis.
➜ Seðlabankinn beiti inngripum á
gjaldeyrismarkaði sem miði að því að
leggjast á móti óhóflegu fjármagns-
innstreymi og milda neikvæð áhrif
fjármagnsútstreymis á stöðugleika
fjármálakerfisins.
➜ Endurbætur á ramma peninga-
stefnunnar. Til álita kemur að lengja
sjóndeildarhring peningastefnunnar
og auka svigrúm hennar til að vinna á
móti ójafnvægi á eignamörkuðum.
Evra:
➜ Tugmilljarða rekstrarhagfræðilegur sparnaður fyrir
þjóðarbúið
➜ Lægri verðbólga og vextir
➜ Aukin utanríkisviðskipti sem hækkar landsframleiðslu
➜ Óstöðugleiki vegna sveiflna krónunnar hverfur
Króna:
➜ Fljótandi króna auðveldar hagkerfinu að bregðast
við efnahagslegum áföllum
➜ Peningastefna Seðlabanka Íslands reynir að dempa
sveiflur innanlands. Peningastefna Seðlabanka
Evrópu gæti þvert á móti magnað sveiflurnar.
➜ Upptaka evru gæti valdið meira atvinnuleysi en
ella í niðursveiflu og því að samkeppnisstaða
hagkerfisins versni hægt og rólega með slæmum
afleiðingum
MIKILVÆGUSTU KOSTIR KRÓNU OG EVRU
upptöku evru. Erfitt er þó að henda
reiður á hve mikill sá sparnaður
gæti verið. Þá yrði hlutdeild Ís-
lands í myntsláttuhagnaði vegna
útgáfu evra meiri en myntsláttu-
hagnaður vegna útgáfu króna
ef marka má svar utanríkisráð-
herra við fyrirspurn á þingi sem
birt var í desember í fyrra. Gæti
myntsláttuhagnaður aukist um 2,8
milljarða á ári.
Í sjötta lagi myndi verðbólga hér
á landi minnka og nálgast veru-
lega verðbólgu annarra evruríkja.
Verðbólga á evrusvæðinu hefur
verið á bilinu 1% til 3% lengst af
frá því að evran varð til.
Í sjöunda lagi myndu raunvext-
ir hér á landi lækka og nálgast
vexti á evrusvæðinu. Erfitt er að
meta hve mikil lækkunin yrði en
lægri áhættuþóknun vegna gengis-
sveiflna og verðbólgu og dýpri
fjármálamarkaður hefðu sitt að
segja. Fyrir vikið telur Seðlabank-
inn að landsframleiðsla myndi
hækka varanlega á Íslandi.
Í áttunda lagi myndi upptaka
evru fela í sér að áhætta vegna
bankastarfsemi erlendis minnkaði
þar sem hún yrði að stærri hluta í
heimamynt. Þá myndi Seðlabanki
Evrópu sjá um lausafjárfyrir-
greiðslu til banka en hann hefur
meira bolmagn til að bregðast við
lausafjárvanda en sá íslenski.
Í níunda lagi fylgja aðild að ESB
og upptöku evru kvaðir sem ætlað
er að sporna við agaleysi í hag-
stjórn. Þá tæki Ísland þátt í marg-
víslegu samráði um efnahags-
stefnu og fengi aðgang að björgun-
arsjóðum ESB. Þessir þættir gætu
reynst gagnlegir en allt eins má
líta á þá sem hættulegt fullveldis-
framsal.
Að lokum gæti upptaka evru
mildað hagsveifluna á Íslandi
og aukið stöðugleika þar sem
gengis sveiflur krónunnar myndu
hverfa. Er það mat Seðlabank-
ans að reynsla Íslendinga af sjálf-
stæðri peningastefnu og sveigj-
anlegu gengi hafi almennt verið
slök. Þá hafi sveigjanleiki krónu
fremur magnað sveiflur en stuðl-
að að stöðugleika. Þó ber að taka
fram að sveigjanleiki krónunnar
hefur einnig við vissar aðstæður
auðveldað aðlögun þjóðarbúsins
eftir alvarleg áföll. Má í því sam-
hengi nefna hrun síldarstofnsins í
lok sjöunda áratugarins og banka-
hrunið haustið 2008.
SVEIGJANLEIKI KRÓNU GETUR
VERIÐ DÝRMÆTUR
Ein helsta röksemdin fyrir því að
taka upp evru hvílir á því mati
Seðlabankans að peningamála-
stjórn með fljótandi krónu hafi
gengið illa og ýkt sveiflur í hag-
kerfinu fremur en dregið úr þeim.
Það er þó ekki þar með sagt að
ekki geti gengið betur framvegis.
Í skýrslunni fjallar bankinn um
hugsanlegar umbætur sem gera
má til að auka virkni peningastefn-
unnar. Telur bankinn að verði til-
lögunum fylgt eftir verði hún skil-
virkari auk þess sem vonast megi
til þess að dragi úr sveiflum í
gengi krónunnar. Tillögur bank-
ans má sjá hér fyrir neðan en ljóst
er að takist að standa betur að inn-
lendri hagstjórn minnkar hvatinn
til þess að skoða upptöku annarra
gjaldmiðla.
Þá hefur áframhaldandi notk-
un krónu þann kost að Ísland við-
heldur sjálfstæðri peningastefnu.
Áfram yrði því hægt að beita henni
og sveigjanlegu gengi til að draga
úr áhrifum efnahagslegra áfalla
og hraða aðlögun þjóðarbúsins að
breyttum aðstæðum eins og við
höfum séð síðustu ár. Þá gætu um-
bætur á hagstjórn og eftirliti með
fjármálakerfinu minnkað kerfisá-
hættu hér á landi.
Upptaka evru gæti jafnframt
magnað hagsveifluna eins og
Seðlabankinn telur að krónan hafi
gert. Þegar litið er til þess hvort
ríki hafa gagn af því að ganga í
myntbandalag er lykilatriði að
bera saman hagsveiflu ríkisins og
ríkja bandalagsins. Ef hagsveiflan
er eins er kostnaður afsals sjálf-
stæðrar peningastefnu lítill þar
sem peningastefna sameigin-
legu myntarinnar kemur einfald-
lega í staðinn og mildar sveiflur.
Ef hagsveiflan er hins vegar ólík
getur sameiginlega peningastefn-
an þvert á móti magnað sveiflur.
Íslenska hagsveiflan hefur
sögulega verið í takmörkuðum
tengslum við hagsveiflu evru-
ríkja. Bendir það til þess að tals-
verð hætta sé á því að peninga-
stefna Seðlabanka Evrópu myndi
henta Íslandi illa og magna sveifl-
ur. Þó má nefna að ýmsar rann-
sóknir benda til þess að hagsveifl-
ur ríkja í myntbandalagi verði lík-
ari með tímanum. Því kann að vera
að þetta vandamál minnki eftir því
sem lengra líður frá upptöku evru.
EVRA SKAPAR VISSAR HÆTTUR
Þá ber að hafa í huga að stór hluti
þess ábata sem mögulegt er að
myndi fylgja upptöku evru er
háður því að innlend efnahags-
stefna einkennist af fullnægjandi
aðhaldssemi. Til að mynda telur
Seðlabankinn nauðsynlegt að
halda opinberum skuldum í skefj-
um og beita þjóðhagsvarúðartækj-
um til þess að draga úr áhættu í
fjármálakerfinu.
Loks þarf að tryggja að sveigj-
anleiki vinnumarkaðar sé nægur
til að aðlagast ytri áföllum í ljósi
þess að gengi evru myndi ekki
breytast við slík áföll. Seðlabank-
inn telur að við óbreyttar aðstæður
gæti það reynst erfitt gangi Ísland
í myntbandalag. Því telur bankinn
upptöku evru kalla á breytingar á
ákvörðun nafnlauna á Íslandi en
annars er hætta á því að atvinnu-
leysi aukist mun meira en ella hér
á landi í niðursveiflum.
Þá kemur fram í skýrslunni að
launakostnaður hér hafi kerfis-
bundið hækkað meira en sem
nemur framleiðniaukningu vinnu-
afls. Samkeppnisstaða íslenskra
atvinnuvega hafi hins vegar hald-
ist óbreytt þar sem gengi krónu
hafi veikst á móti. Sá kostur verð-
ur ekki fyrir hendi taki Ísland
upp evru. Yrði áframhald á slík-
um launahækkunum með evru er
því veruleg hætta á að samkeppn-
isstaða þjóðarbúsins veikist smám
saman sem gæti endað með alvar-
legum vanda eins og hefur mynd-
ast víða í Suður-Evrópu síðustu ár.
Einnig er hætta á því að lægri
vextir hér á landi eftir upptöku
evru myndu ýta undir skulda-
söfnun sem sömuleiðis gæti vald-
ið vandræðum í niðursveiflu.
Eins og minnst hefur verið á hér
hefur evrusvæðið glímt við tals-
verða erfiðleika á síðustu miss-
erum sem enn hafa ekki verið
að fullu leystir. Kreppan á evru-
svæðinu hefur afhjúpað ákveðna
hönnunargalla á myntbandalag-
inu sem fyrir vikið má telja lík-
legt að breytingar verði gerðar á á
næstu árum. Í besta falli mun það
standa eftir sterkara en áður en í
versta falli gætu vandræðin ógnað
tilvist þess. Segja má að áhættu-
samt sé fyrir Ísland að skuldbinda
sig til upptöku evru fyrr en komið
er endanlega í ljós hvaða breyting-
ar verða gerðar á því.