Akureyri - 12.12.2013, Side 12

12 12. desember 2013
GRENNDARGRALIÐ
Mennirnir sem sigldu
yfir hafið til að deyja
Það var um jól fyrir margt löngu
að Sigríður Eyjafjarðarsól yfirgaf
þann heim sem hún þekkti og settist
að á framandi slóðum. Rétt eins og
Sigríður, yfirgáfu þeir heimaslóð-
ir og settust að í öðru landi. Annar
var þingmaður, hinn uppfinninga-
maður og báðir nutu þeir mikillar
virðingar sem slíkir. Þeir virtust lifa
hinu fullkomna lífi með fullar hend-
ur fjár. Síðustu æviárunum eyddu
þeir þó með djöfulinn í eftirdragi
líkt og Sigríður gerði þegar hún reið í
fylgd illra vætta í átt til nýrra heim-
kynna. Fjarri fjölskyldu og vinum
dóu þeir drottni sínum; annar endaði
ævina í sjónum og jörðin virðist hafa
gleypt hinn. Mennirnir sem um er
rætt bjuggu báðir í Eyjafirði.
EGGERT GUNNARSSON OG
GEORGE H. F. SCHRADER
Árið 1840 fæddist drengur að bænum
Laufási í Grýtubakkahreppi. Hann
var sonur Gunnars, prestsins á staðn-
um. Drengurinn fékk nafnið Eggert.
Sama ár sigldi maður að nafni Aug-
ust Schrader frá Hannover í Þýska-
landi til Bandaríkjanna. Hann átti
sér draum um að öðlast betra líf í
Ameríku eins og svo margir Evrópu-
búar á þessum tíma. Árið 1853 dó
faðir Eggerts sem þá var nýorðinn
13 ára. Fimm árum seinna, árið 1858,
eignaðist August Schrader son en sá
var skírður George H. F. Schrader.
SCHRADER FINNUR
UPP VENTILINN
August gamli stofnaði fyrirtæki fjór-
um árum eftir komuna til Banda-
ríkjanna. Fyrirtækið framleiddi m.a.
köfunarútbúnað og var leiðandi í
þróun á gúmmívörum ýmiss konar.
Fyrirtækið þróaði vörur fyrir hinn
heimsþekkta dekkjaframleiðanda
Goodyear. Árið 1890 gekk Schrader,
þá 32 ára gamall, til liðs við föður
sinn. Varð hann fljótt aðalmaðurinn
í fyrirtækinu og átti stærstan þátt
í að gera það að einu fremsta fyr-
irtæki heimsins á sínu sviði. Einn
er sá hlutur sem Schrader fann upp
og hefur, öðrum fremur, haft áhrif
á daglegt líf fólks víða um heim
allar götur síðan. Schrader kynnti
ventilinn til sögunnar árið 1893 og
í kjölfarið fór vegur fyrirtækisins
og Schrader vaxandi í Bandaríkj-
unum og víðar. Schrader mokaði
inn peningum, varð þekktur maður
vestra og umgekkst suma af helstu
viðskiptajöfrum Bandaríkjanna í
kringum aldamótin 1900.
SCHRADER LÆTUR TIL SÍN
TAKA Á AKUREYRI
Nítján árum eftir þessa merkilegu
uppfinningu og tímabil frægðar og
frama sigldi Schrader til lítils bæj-
ar á norðanverðu Íslandi. Áfanga-
staður hans var Akureyri. Schrader
dvaldist í bænum frá júlí 1912 til
nóvember 1915 og hélt til á Hótel
Akureyri í Aðalstræti. Akureyringar
voru mjög forvitnir um þennan nýja
íbúa, auðjöfurinn sem hafði byrjað
með tvær hendur tómar í Ameríku
og grætt fúlgur fjár í viðskiptum.
Hann hafði látið til sín taka á sviði
mannúðar- og dýraverndunarmála í
heimalandinu og átti eftir að halda
því starfi áfram á Akureyri. Hann
stuðlaði að bættu bæjarsamfélagi
fyrir menn og málleysingja með fjár-
framlögum til handa mannúðarsam-
tökum á staðnum. Schrader þótti Ak-
ureyringar hirðulausir um hag sinn.
Hann kenndi þeim að hugsa betur
um tennurnar og að fara úr skítugum
vinnugallanum eftir vinnu. Þá hafði
hann gaman af því að gleðja börnin
í bænum. Hann bauð upp á jólaball
í Samkomuhúsinu, bauð þeim í út-
reiðartúra og dreifði til þeirra sæl-
gæti. Schrader var mjög svo umhug-
að um velferð hrossa. Hann gaf út
bækur sem miðuðu að því að bæta
velferð manna og hesta. Hann gagn-
rýndi meðferð Íslendinga á hrossum
og þótti umgengni þeirra við dýrin
slæm. Úr því vildi hann bæta. Um
þessar mundir eru liðin 100 ár frá
því Schrader hóf byggingu á hesthúsi
og gisitheimili á Akureyri sem hann
hugsaði fyrst og fremst fyrir þá sem
höfðu lítið milli handanna. Í desem-
ber 1914 lauk verkinu og afrakstur-
inn var aðstaða fyrir 130 hross og
gistirými fyrir 30 manns. Með fram-
takinu vildi Schrader leggja sitt af
mörkum við að bæta skilyrði hest-
anna en um leið koma til móts við
efnalitla einstaklinga sem vildu nýta
sér slíka þjónustu. Schrader nefndi
húsið Caroline Rest eftir móður sinni
en það stóð við Kaupvangsstræti, í
miðju Grófargili.
ÞINGMAÐURINN Á LAUGALANDI
Eggert Gunnarsson gerðist bóndi á
bænum Espihóli í Eyjafjarðarsveit
árið 1866 og ári síðar giftist hann
Elínu Sigríði Magnúsdóttur. Elín dó
árið 1869 og sama ár hætti Eggert
búskap. Eggert fékkst við hin ýmsu
störf um ævina. Hann var m.a. kaup-
stjóri á Akureyri um skeið og sýslu-
maður í Skagafjarðarsýslu. Hann
stofnaði Framfarafélag Eyjafjarðar
og átti þátt í stofnun kvennaskóla
á Laugalandi. Eggert var bróðir
Tryggva Gunnarssonar sem m.a.
stofnaði hið fræga Gránufélag árið
1870. Systir Eggerts og Tryggva var
Kristjana, móðir Hannesar Hafstein
ráðherra. Árið 1875 var Eggert kos-
inn á þing. Hann var þingmaður í
fimm ár. Eggert bjó á Laugalandi í
Eyjafjarðarsveit þann tíma sem hann
gegndi þingmennsku.
FÓTTINN TIL BRETLANDS
Eggert var mikill hæfileikamaður
og átti auðvelt með að ávinna sér
traust annarra. Hann var vel liðinn
af samferðamönnum sínum og vildi
allt fyrir þá gera sem til hans leituðu.
Svo virðist sem hann hafi staðið í
skugga bróður síns og átt erfitt með
að sætta sig við alla þá athygli sem
Tryggvi fékk. Eftir setu á þingi flutti
Eggert til Reykjavíkur. Þar hóf hann
að stunda viðskipti og verslunarstörf
og ætlaði sér stóra hluti. Hann stofn-
aði m.a. Bresk-íslenska verslunarfé-
lagið og útgerðarfélag. Vera kann að
hann hafi ætlað að sýna að hann gæti
rétt eins og Tryggvi staðið sig vel í
viðskiptalífinu. En eitthvað mikið
fór úrskeiðis. Eggert átti erfitt með
að standa við skuldbindingar sínar.
Hann stóð ekki í skilum og fór svo
að hann greip til örþrifaráða. Hann
skildi eftir sig skuldahala á Íslandi,
flýði land og sigldi til Bretlands árið
1884. Þar hélt hann áfram að safna
skuldum. Tryggvi, sem hafði gjarnan
hlaupið undir bagga með bróður sín-
um og reynt að styðja hans málstað
gagnvart skuldunautunum, var nú
farinn að að efast um heilindi Egg-
erts. Hann lagði því til við bróður
sinn að skynsamlegast væri fyrir
hann að flýja til Bandaríkjanna og
hefja nýtt líf.
DAPURLEG ÖRLÖG
Örlög þeirra Eggerts og Schrader
eru sveipuð dulúðlegum blæ. Í nóv-
ember árið 1915 ákvað Schrader að
stíga um borð í síldarbátinn Helga
magra sem lá við höfnina á Akureyri
og sigla af landi brott. Akureyring-
um var orðið ljóst að Schrader hlyti
að vera haldinn illvægum sjúkdómi,
slíkar voru aðfarirnar þegar hann
gekk um borð. Eftir að hafa fleygt
persónulegum skjölum í hafið og
skipt peningum á milli áhafnarinn-
ar mætti Schrader örlögum sínum.
Þriðju nótt siglingarinnar vöknuðu
áhafnarmeðlimir við skothvell en
svo virðist sem Schrader hafi beitt
skotvopni og síðan látið sig falla í
Atlantshafið.
Af Eggert er það að segja að
það síðasta sem vitað er um afdrif
hans nær til fyrri hluta ársins 1886.
Þá er eins og jörðin gleypi hann.
Engar heimildir eru til sem stað-
festa nokkuð um dvalarstað hans
eða yfir höfuð hvort hann var lífs
eða liðinn. Næstu ár gengu sögu-
sagnir um að sést hefði til hans í
Bandaríkjunum og að lífsstíll hans
þar bæri síður en svo vott um erfiða
fjárhagsstöðu. Hugsanlega dó hann
slyppur og snauður í Bretlandi.
Hvað sem vangaveltum um afdrif
þeirra Schrader og Eggerts líður
minnir saga þeirra okkur á að auð-
ævi og völd tryggja ekki eilífa ham-
ingju. Hamingjan er ekki föl fyrir fé.
Þetta vissi Sigríður Eyjafjarðarsól
þegar hún mælti hin fleygu orð við
komuna til nýju heimkynnanna:
“Betra er yndi en auður.” a
HESTAR OG REIÐMENN”. Mynd með
texta: Ein þeirra bóka sem Schrader gaf
út á Akureyri.
GEORGE H. F. Schrader fann upp ventil-
inn
EGGERT GUNNARSSON STÓÐ ekki við skuldbindingar sínar og flýði land.