Bændablaðið - 11.09.2014, Síða 2

2 Bændablaðið | Fimmtudagur 11. september 2014
Dr. Margrét Hermanns
Auðardóttir fornleifafræðingur
hefur á undanförnum
misserum viðrað hugmyndir
um að háskólastarfið í
Landbúnaðarháskóla Íslands
á Hvanneyri verði styrkt með
því að þar verði sett á fót
rannsóknastofnun og kennsla í
fornleifafræði. Hún er ekki sátt
við stöðu þessara mála í dag og
segir það ekki í nokkru samræmi
við það sem þekkist hjá öðrum
Norðurlandaþjóðum.
Segir Margrét að hvergi sé betra
að staðsetja rannsóknastofnun í
fornleifafræði en við Landbúnaðar-
háskólann, þar sé áhugi og
skilningur á þeim margþætta
vitnisburði sem fornleifar hafa að
geyma um afkomu og verkmenningu
bændasamfélagsins á Íslandi.
Þá væri mun farsælla að vera
með rannsóknir og kennslu í þessum
fræðum á Hvanneyri en í Reykjavík.
Segir hún að kennsla í fornleifafræði
og starfsþjálfun fari einnig mjög vel
saman við kennslu í skipulags- og
umhverfisfræði við LbhÍ. Margrét
telur því nauðsyn á að fornleifavernd
og fornleifarannsóknir hafi bakhjarl
í rannsóknastofnun sem sett verði á
fót hjá Landbúnaðarháskóla Íslands
á Hvanneyri.
Stjórnsýslan í molum
Margrét hefur sent stjórnar-
þing mönnum erindi um þessar
hugmyndir sínar og þar bendir hún
einnig á að bregðast þurfi við „lítt
virkri ‚stjórnsýslu‘ fornleifaverndar
hjá ríkisstofnunum í Reykjavík“.
Segir hún að það lýsi sér m.a. í því
að mikil vanskil séu á niðurstöðum
fornleifarannsókna í landinu
og fjárveitingum Alþingis til
málaflokksins.
Í bréfi til stjórnarþingmanna segir
hún m.a. að fjárveitingar Alþingis
til „fornleifaverndar“ hafi minnst
lítið skilað sér til „lögbundinna“
fornleifaverkefna við mat á
umhverfisáhrifum, skipulagsúttektir
og framkvæmdir á dreifbýlli
landsbyggð, þrátt fyrir að fámennum
sveitarfélögum sé ætlað að standa
undir þeim kvöðum. Enda er fjallað
um það í heildarúttekt OECD á
umhverfismálum á Íslandi 2001–
2013 að sveitarfélög hafi ekki næga
fjárhagslega burði til að fylgja eftir
stefnumörkun í umhverfismálum.
Samt sem áður gerði sveitarfélagið
Borgarbyggð athugasemdir við
það, að skort hefði tilfinnanlega á
að fjallað væri um verndun fornleifa
og menningarminja í lýsingu
fyrir gerð Landsskipulagsstefnu
2015–2026. Ferðaþjónustubóndi í
Skorradalshreppi vakti einnig athygli
á því „að engin stefna eða áætlun
liggi fyrir um menningarminjar
á Íslandi“, þó að „brýnt sé til
leiðbeiningar fyrir sveitarfélögin“.
Þá bendir Margrét á að ekkert
samræmi sé í framkvæmd ferðamála
og fornleifa- og umhverfisverndar,
sem þó sé mikilvægur hluti af
framtíðarskipulagi ferðamála á
Íslandi.
Rannsóknir og fornleifaskráning
í miklum ólestri
Þá segir Margrét að fastmótuð,
samræmd fornleifaskráning sé
ekki fyrir hendi né nauðsynlegar
leiðbeiningar í fornleifarannsóknum
í handbók af hálfu ríkisstofnana
fornleifaverndar í Reykjavík. Svo
mætti lengi áfram telja.
Margrét segir að megnið
af fjárveitingum Alþingis til
„fornleifaverndar“ hafi farið
í launakostnað og rekstur
ríkisstofnana í Reykjavík, þ.e. til
Fornleifaverndar ríkisins 2001–
2012 og Minjastofnunar Íslands
2013–2014. Þrátt fyrir að þar starfi á
annan tug starfsmanna, þá hafi þeim
ekki tekist að fylgja eftir skilum á
fornleifarannsóknum í landinu
f.h. ráðherra fornleifaverndar.
Né hafi Þjóðminjasafnið
staðið undir„lögbundnum“
skilum á fornleifafundum og
grunnrannsóknagögnum til
safnsins. Það komi fram í Skýrslu
um stjórnsýslu fornleifarannsókna
og fornleifaverndar á Íslandi 1990–
2010 fyrir fyrrverandi mennta- og
menningarmálaráðherra frá í maí
2013, sem ekki hefur verið brugðist
við.
Skýrslan sem Margrét vitnar
til var unnin af Brynju Björk
Birgisdóttur fornleifafræðingi, og
fjallað var um hana bæði í Kastljósi
RÚV og Fréttablaðinu á vordögum
2013. Þar kemur m.a. fram að
„engum skýrslum“ hefði verið skilað
um fjölda ríkisstyrktra verkefna og
að eftirliti með þeim væri ábótavant.
Stjórnsýsla fornleifaverndar verði
sett undir Umhverfisstofnun
Margrét segir þessi vinnubrögð með
öllu óásættanleg og því þurfi að stokka
upp í stjórnskipan fornleifaverndar.
Í erindi til þingmanna segir hún að
með tilliti til boðaðrar hagræðingar
í ríkisrekstri og árangurstengdra
skila á fjárveitingum Alþingis
(skattfé) til fornleifaverndar, ætti
stjórnsýsla fornleifaverndar best
heima hjá Umhverfisstofnun sem
er undirstofnun umhverfis- og
auðlindaráðuneytis. Ástæðan sé að
stjórnsýsla fornleifaverndar skarist
við stjórnsýslu Umhverfisstofnunar
vegna lögbundinna verkefna við
margþætt mat á umhverfisáhrifum,
skipulagsúttektir og fram-
kvæmdir sem ná til friðaðra
fornleifa, menningarminja og
umhverfisminja. Með því að
setja stjórnsýslu fornleifaverndar
undir Umhverfisstofnun megi
spara umtalsverðar fjárhæðir
sem nýta mætti til „lögbundinna“
fornleifaverkefna, viðhalds og
rannsókna á fornleifum sem
liggja undir skemmdum víða
á landsbyggðinni fyrir áhrif
uppblásturs, vatns- og landrofs.

Hugmyndir dr. Margrétar eru
mikilvægt innlegg
Erindi Margrétar til stjórnar-
þingmanna heyra undir málefnasvið
allsherjar- og menntamálanefndar
Alþingis, en þar er Unnur Brá
Konráðsdóttir formaður. Húns
segist telja að fara þurfi yfir það með
hvaða hætti fornleifarannsóknum,
kennslu í fornleifafræði og eftirliti
er sinnt.
„Hugmyndir dr. Margrétar eru
mikilvægt innlegg í þá umræðu.
Ég tel að við þurfum að styrkja
vísindarannsóknir og það gerum við
best með því að dreifa ekki kröftunum
of víða með mörgum litlum
stofnunum. Við nýtum fjármagn
betur og náum meiru fram með því
að sameina kraftana. Ég vil því sjá
sameiningu Lanbúnaðarháskólans
og HÍ. Það er áhugaverð
hugmynd að koma stjórnsýslunni
varðandi fornleifavernd undir
Umhverfisstofnun en ég tel að við
eigum marga góða möguleika á því
að ná fram frekari hagræðingu í
stjórnsýslunni með það að markmiði
að stofnanirnar verði sterkari og
betur í stakk búnar til að sinna sínum
verkefnum.“
Vistun fornleifafræðinnar innan
LbhÍ yrði góður kostur
Haraldur Benediktsson, alþingis-
maður og fyrrverandi formaður
Bændasamtaka Íslands, hefur látið
málefni LbhÍ mjög til sín taka.
„Mér finnst áhugavert að
skoða framtíð þessa fræðasviðs og
framtíðarfyrirkomulag.
Fræðasviðið virðist verða undir
í miklum skipulagsbreytingum
innan háskólakerfisins. Nokkuð
sem við höfum alltaf óttast með
búvísindin og búfræðsluna. Þannig
að örlög fornleifafræðinnar eru
okkur umhugsunarefni. Landnýting
og fornleifarannsóknir eru tengdar
greinar. Það er mikilvægt að
samþætta þau meira en gert er. Ég er
ekki í vafa að vistun fræðasviðsins
innan LbhÍ yrði góður kostur,“ segir
Haraldur.
Með doktorsgráðu í
norrænni fornleifafræði og
miðaldafornleifafræði
Dr. Margrét Hermanns Auðardóttir
stundaði nám í fornleifafræði
við háskólana í Uppsölum,
Lundi og Gautaborg í Svíþjóð.
Doktorsritgerð hennar fjallaði
um upphaf byggðar á Íslandi og
varði hún þá ritgerð við háskólann
í Umeå árið 1989. Margrét hefur
stundað fornleifarannsóknir
hér á landi, m.a. í Herjólfsdal í
Vestmannaeyjum og að Gásum
í Eyjafirði, og erlendis og
ritað fjölda greina í bækur og
tímarit. Á árunum 1987–1990
gegndi hún rannsóknarstöðu
í fornleifafræði við Háskóla
Íslands. Þá átti hún frumkvæði að
og stjórnaði þverfaglegu norrænu
vísindasamstarfsverkeni 1993–
1999 sem fékkst við rannsóknir
á aldri byggðar á Íslandi og í
Færeyjum.
Í doktorsritgerð sinni hélt
Margrét því fram að Ísland hafi
að öllum líkindum verið í byggð
allnokkru fyrr en áður var talið.
Byggði hún það m.a. á rannsóknum
í Herjólfsdal í Vestmannaeyjum.
Fékk Margrét mjög bágt fyrir
þessar „kenningar“ sínar hjá
ýmsum sagnfræðingum innan
Háskóla Íslands, enda kollvarpaði
þetta þeirri söguskoðun sem haldið
hefur verið að Íslendingum, m.a.
í gegnum skólakerfið, að Ísland
hafi verið numið 870 eða 874.
Vekur sú afstaða ekki síst athygli
þar sem á undanförnum árum hafa
verið að koma fram fjölmargar
nýjar upplýsingar vísindamanna
sem styrkja rannsóknaniðurstöður
Margrétar.
Til styrktar fornleifavernd á
landsbyggðinni
„Tillagan að háskólatengdri
r annsóknas to fnun v ið
Landbúnaðarháskóla Íslands á
Hvanneyri er hugsuð til styrktar
fornleifavernd á landsbyggðinni
og skilum á fornleifarannsóknum“
samkvæmt erindi Margrétar til
þingmanna.
„Fyrirmyndin að stofnuninni
er sótt til Noregs og löguð að
íslenskum aðstæðum í útfærðri
tillögu sem ég hef sett fram
undir heitinu, Háskólatengd
rannsóknastofnun nauðsyn
til styrktar fornleifavernd og
fornleifarannsóknum,“ segir
Margrét. /HKr.
Fréttir
Kartöfluinnflutningur:
Veruleg aukning
á þessu ári
Fyrstu sjö mánuði þessa árs voru
flutt inn 2.127 tonnum meira af
kartöflum en á sama tímabili
2013 samkvæmt tölum Hagstofu
Íslands. Skýrist þetta trúlega
af lélegri kartöfluuppskeru hér
innanlands vegna vætutíðar
í fyrra. Væntanlega verður
því talsverður umsnúningur á
kartöfluinnflutningi í vetur vegna
mun betri uppskeru.
Fyrstu sjö mánuði þessa árs
voru flutt inn samtals 3.306 tonn af
kartöflum á móti 1.279 tonnum á
síðasta ári. Fram til septemberloka
í fyrra var aðeins búið að flytja inn
1.816 tonn, eða rúmlega helming
þess sem flutt hefur verið inn fyrstu
sjö mánuði ársins 2014.
Innflutningur grænmetis hefur
haldist svipaður milli áranna 2013
og 2014. Þannig voru flutt inn 7.693
tonn fyrstu sjö mánuði þessa árs á
móti 7.411 tonnum á sama tímabili
í fyrra. Munar þar einungis 282
tonnum.
Tré ársins 2014
Skógræktarfélag Íslands útnefnir
Tré ársins við hátíðlega athöfn
sunnudaginn 14. september
kl. 14. Tréð er evrópulerki
(Larix decidua) við Arnarholt í
Stafholtstungum í Borgarfirði.
Talið er að tréð sé 105 ára,
gróðursett fyrir tilstilli Sigurðar
Þórðarsonar sýslumanns árið
1909.
Við sama tækifæri mun
Borgarbyggð veita umhverfis-
viðurkenningar til þeirra býla,
heimilisgarða og stofnana sem þykja
bera af í sveitarfélaginu.
Boðið verður upp á skemmtilega
og fjölbreytta dagskrá, ásamt
sveitakaffi að hætti Borgfirðinga.
Margrét Hermanns Auðardóttir.
Dr. Margrét Hermanns Auðardóttir fornleifafræðingur segir fornleifamálin í miklum ólestri:
Rannsóknir og kennsla í fornleifafræði fari
undir hatt Landbúnaðarháskóla Íslands
– Telur líka að styrkja megi stjórnsýslu fornleifaverndar með því að setja hana undir Umhverfisstofnun
Unnur Brá Konráðsdóttir. Haraldur Benediktsson.
Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands
hefur umfang dagblaðaprentunar
dregist talsvert saman í þrjú ár
í röð eftir að hafa tekið kipp
2011. Þannig var innflutningur
dagblaðapappírs fyrstu sjö
mánuði þessa árs sá minnsti frá
2010.
Fram til loka júlí á þessu ári voru
flutt inn 5.123 tonn af dagblaðapappír
á móti 5.317 tonnum á sama tímabili
2013. Þessa sjö mánuði 2012 voru
flutt inn 5.559 tonn og 5.989 tonn
árið 2011. Eftir hrunið 2008 dróst
dagblaðaprentun talsvert saman
og var innflutningur langminnstur
2010. Fyrstu sjö mánuði þess árs
voru einungis flutt inn 2.966 tonn
af dagblaðapappír.
Það virðist svolítið á skjön við
þessa þróun að undanfarin ár hefur
verið stöðug aukning á upplagi og
útbreiðslu Bændablaðsins.
Innflutningur á pappír:
Prentun dagblaða
dregst saman
Fóðurvöruinnflutningur:
Talsverð aukning milli
áranna 2013 og 2014
Innflutningur á fóðurvörum hefur
aukist töluvert fyrstu sjö mánuði
þessa árs miðað við sama tímabil
í fyrra.
Samkvæmt tölum Hagstofu
Íslands voru flutt inn 53.468 tonn
af fóðurvörum fyrstu sjö mánuði
þess ár. Er það aukning upp á 8.552
tonn frá sama tímabili 2013. Ef
skoðaður er innflutningur á árinu
2012 er aukningin þó ekki eins mikil
því fyrstu sjö mánuði þess árs voru
flutt inn 48.722 tonn af fóðurvörum.