Bændablaðið - 11.09.2014, Side 18

18 Bændablaðið | Fimmtudagur 11. september 2014
Sinclair Scott býr á North Ronaldsay sem er nyrst Orkneyja:
Þar rækta menn afbrigði af stuttrófufé
sem lifir nær eingöngu á þangi
Fjárbóndinn og verkfræðingurinn
Sinclair Scott er einn þeirra
fjölmörgu fyrirlesara sem hélt
erindi á ráðstefnu sem haldin
var á Blönduósi í síðustu
viku. Var ráðstefnan haldin
undir yfirskriftinni „North
Atlantic Native Sheep and Wool
Conference“. Sinclair kemur frá
North Ronaldsay sem er nyrsta
eyjan í Orkneyja-klasanum,
norðaustur af Skotlandi.
Sinclair leit inn á ritstjórn
Bændablaðsins áður en hann hélt
norður á Blönduós og þótti við hæfi
að fá hjá honum lítillega innsýn
um lífið á „Norður-Ronaldseyju“.
Eyjan er ekki ýkja stór, um 2,7
ferkílómetrar, eða um einum
ferkílómetra stærri en Viðey en um
helmingi minni en Grímsey.
Íbúar eyjarinnar eru um 70 talsins
og þar er sérstakur forn fjárstofn
af norður-evrópsku stuttrófukyni
sem telur um 2.400 kindur. Stofninn
finnst nú eingöngu á Norður-
Ronaldseyju en slíkar kindur voru
áður algengar um allar Orkneyjar og
á Shetlandseyjum líka. Kindurnar
þarna eru talsvert líkar íslensku
sauðfé en heldur smávaxnari. Hafa
þær þróast og aðlagast sérstökum
aðstæðum á eyjunni. Eru þær
aðallega ræktaðar vegna ullarinnar
sem líka er unnin á eyjunni.
Heldur tryggð við eyjuna
Sinclair Scott fæddist 1937 og ólst
upp á þessari litlu eyju, þar sem
íbúarnir eiga sína eigin mállýsku
sem ber enn keim af norrænum
málum eftir veru víkinga á eyjunum.
Hann segir að Englendingar og
jafnvel Skotar skilji ekki alltaf
hvað eyjarskeggjar eru að segja.
Segir hann að norræni hljómurinn
í þeirra mállýsku sé ekki ósvipaður
og í íslensku. Reyndar sést þetta vel
í nafni eyjarinnar, North Ronaldsay,
sem á hreinni ensku væri væntanlega
North Rolands island.
Sinclair lærði verkfræði og eftir
herþjónustu starfaði hann einkum á
Mið-Skotlandi og í Kanada. Hann
sneri síðan aftur á heimaslóðirnar og
hefur rekið lítið kot, Cruesbreck, á
eyjunni frá 1969.
Sinclair sat sem fulltrúi eyjarinnar
í stjórn Orkneyja (Orkney Islands‘s
Council) í tvö kjörtímabil og var á
sama tíma lykilmaður í margs konar
samfélagsverkefnum. Þá var hann
þungavigtarmaður við að setja á
fót ullarverksmiðju í samfélaginu.
Sú verksmiðja vinnur alla ull sem
fellur til á eyjunni árlega og er henni
stjórnað af Jane Donnelly, frænku
Sinclair.
Kindur fá ekki að nýta gróðurinn
á eyjunni
Á North Ronaldsay er hlaðinn
steingarður í kringum nær allt
ræktarland eyjunnar. Er kindunum
haldið á litlu undirlendi utan
garðsins og lifa þær að verulegu leyti
á fjörubeit og þangi. Í gegnum tíðina
hafa þær aðlagast mikilli fjörubeit,
þannig að þeim verður ekki meint
af þeirri efnasamsetningu sem í
þaranum er sem íslenskar kindur
myndu t.d. ekki þola í sama mæli.
Sinclair segir að um 1700 hafi
búið á eyjunni um 200 manns. Þar
sem jarðnæði var ekki mikið þurfti
að nýta allt land sem hægt var
undir nautgripi og annan bústofn
og þá var ekki eftir neitt pláss fyrir
sauðféð. Var því allt ræktarland girt
af og mönnum vísað með féð niður
í fjöru og á þá litlu grasbala sem þar
voru. Það var því fátt annað fóður í
boði fyrir sauðféð en þari.
Steinefnainnihald þarans er mjög
ólíkt því sem er að finna í grasinu
sem var á eyjunni. Grasið inniheldur
kopar en þarinn ekki sem getur
valdið vandamálum við fóðrun
sauðfjár. Eins og menn þekkja
á Íslandi þá myndi fé sem lifir
mikið á þara fljótlega veikjast af
koparskorti og fá það sem kallað er
fjöruskjögur. Kindurnar á Norður-
Ronaldseyju aðlöguðust þessu
umhverfi þó á tiltölulega skömmum
tíma og virðast nú lausar við þetta
vandamál.
Hættar að þola grasbeit
„Þangið inniheldur mikið af
steinefnum en skortir þó kopar.
Ef við myndum beita fénu í dag á
graslendi eyjunnar, þá myndi það
hreinlega drepast af kopareitrun,
þrátt fyrir að koparinnihald í grasinu
sé ekki mjög mikið,“ segir Sinclair.
„Féð er orðið svo aðlagað
fæðunni sem fæst í fjörunni sem er
nær eingöngu þari. Ef við fóðruðum
þær á blöndu af grasi og þara þá
tæki það kindurnar væntanlega
ekki nema nokkur ár að laga sig
að grasinu á nýjan leik. Við höfum
reynslu af slíkri aðlögun hjá fé sem
var með gin- og klaufaveiki og var
sent í einangrun til Englands.
Þegar komið er fram undir lok
sumars er enga grasbeit að hafa
fyrir kindurnar og þær lifa því nær
eingöngu á þara. Þarinn er mestur
á haustin og þá fitnar sauðféð mest.
Úti fyrir ströndinni eru rif þar sem
mikið vex af þara á sumrin. Þegar
veður versnar slíta öldurnar upp
þennan þara og hann berst á land
þar sem kindurnar ná honum. Þær
verða þó að sæta sjávarföllum því
um sjö metra munur er á sjávarstöðu
á milli flóðs og fjöru.
Aðeins eitt lamb fær að lifa
undan hverri kind
Sinclair er sjálfur með um 100
kindur í samvinnu við bróður sinn.
Hann segir að nú séu um 2.400
kindur á eyjunni, en fjörubeitin
gæti alveg borið 3.500 fjár. Ærnar
eru flestar tvílemdar við burð, sem
venjulega fer fram í apríl, aðallega
frá 15. apríl til loka mánaðarins. Til
að tryggja að ærnar geti örugglega
komið lömbum á legg við erfið
lífsskilyrði, þá hefur skapast sú
venja að drepa annað lambið við
burð. Er það kallað „culling“ sem
merkir eiginlega hvorutveggja að
færa lömb frá við burð og drepa.
Ástæðan fyrir þessu er líka
sú að á Norður-Ronaldseyju er
lömbum ekki slátrað á haustin
eins og þekkist á Íslandi, enda yrði
fallþungi dilkanna vart meiri en
11 kg að sögn Sinclairs og í allra
mesta lagi 15 kg. Lömbin eru því
alin áfram og er kindunum þá ekki
slátrað fyrr en þær eru fullvaxnar
og orðnar um fimm ára gamlar. Þá
er fallþungi þeirra um 22 til 23 kg.
Hrútarnir fá að lifa til hárrar elli
Sum hrútlömb sem látin eru lifa eru
gelt undir lok fyrsta sumarsins og
kallast þá „wethers“. Þeim er heldur
Sinclair Scott. Mynd / HKr.
Norður-Ronaldseyja er ekki stór, eða um helmingi minni en Grímsey.
Féð á eyjunni li r góðu lí á fjörubeitinni.
Það er smalað á Norður-Ronaldsey, rétt eins og á Íslandi.
Féð á eyjunni hefur aðlagast því að lifa nær eingöngu á þangi. Á Orkneyjum li r enn mállýska sem er ar eifð frá veru víkinga á eyjunum.