Bændablaðið - 11.09.2014, Qupperneq 26

26 Bændablaðið | Fimmtudagur 11. september 2014
Fyrsti lyfsalinn á Íslandi var
skipaður í embætti árið 1772
og bjó að Nesi við Seltjörn á
Seltjarnarnesi. Björn Jónsson
kom sér upp garði þar sem hann
gerði ræktunartilraunir og ræktaði
lækningaplöntur.
Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir
sagnfræðingur er mikil áhuga-
manneskja um garðinn og hefur
undanfarin ár viðað að sér
upplýsingum um hann og hvað var
ræktað í honum. Fyrir skömmu sagði
hún frá því sem hún hefur komist að á
málþingi í Lyfjafræðisafninu á Nesi.
Korn, kartöflur og krydd
„Áður en Björn tók við embætti
apótekara var hann aðstoðarmaður
Bjarna Pálssonar landlæknis í fjögur
ár og þar áður hafði hann stundað
lyfjafræðinám í Danmörku í sex ár
auk þess að starfa í tvö ár í Vajsenhus-
apóteki í Danmörku sem aðstoðar-
lyfjafræðingur,“ segir Jóhanna.
„Af þeim heimildum sem ég hef
skoðað voru garðyrkjutilraunir Björns
fjölbreyttar og hann ræktaði meðal
annars kartöflur, matjurtir, krydd- og
lækningajurtir fyrir apótekið, auk
þess að fást við trjárækt.“

18. öldin spennandi í garðrækt
Jóhanna segir að síðari hluti
18. aldar hafi verið spennandi
tími í sögu garðræktar á Íslandi.
Fyrstu kartöflurnar hér voru
ræktaðar 1758 en grænmetisrækt
var þá svo til óþekkt í landinu
nema í undantekningartilfellum,
helst á einstaka klaustri eða á
biskupsstólunum.
„Stjórnvöld í Danmörku stóðu
fyrir miklu átaki til að breiða út
garðrækt meðal almennings með
útgáfu tilskipana og leiðbeiningarita.
Betri bændur og embættismenn
hlóðu túngarða, sléttuðu tún og
lögðu stund á alhliða jarðabætur.
Þeir gerðu tilraunir með kornrækt
og prófuðu sig áfram í garðyrkju
og voru verðlaunaðir af konungi
þegar vel tókst til. Boðskapurinn
náði þó ekki eyrum almennings
nema að takmörkuðu leyti og inn í
þetta umhverfi kom Björn Jónsson
apótekari þegar hann fluttist til
landsins.
Hann settist að á Nesi hjá Bjarna
Pálssyni landlækni. Fyrst sem
aðstoðarmaður Bjarna en fjórum
árum síðar, eða 1772, var hann
skipaður lyfsali. Jörðinni Nesi var þá
jafnframt skipt milli embættanna og
Björn fékk hálfa jörðina til ábúðar.“
Stór garður
„Samkvæmt úttekt frá 1779
stóð matjurtagarðurinn sunnan
við steinhúsið í Nesi á móti
miðdegissólinni og var afgirtur með
löngu gerði úr torfi. Einungis er
sagt frá heildarlengd gerðisins, um
200 metrar, en ekki lengd og breidd
garðsins. Ef við gerum ráð fyrir gerði
sem er 50 metrar á hvern veg getur
garðurinn hafa verið allt að 2.500
fermetrar sem er stór garður.
Í hluta garðsins gerði Björn
tilraunir með ræktun margs konar
lækningajurta og trjáa og tekið er
fram að þessar tilraunir hans gangi
þokkalega. Í aðalgarðinum sjálfum
var hann hins vegar með korn og
matjurtir.“
Hvað var Björn að rækta?
Þegar Jóhanna er spurð hvað Björn
hafi verið að rækta segir hún að
fyrst megi nefna korn. „Hann lýsir
kornræktinni ágætlega í bréfi til
Landsnefndarinnar 1770 sem er
tveimur árum eftir að hann fluttist
til landsins þannig að greinilegt
er að hann hefur hafist handa við
ræktunarstörf um leið og hann settist
að Nesi.
Björn prófaði bygg, hafra, rúg
og hveiti. Í fyrstu voru tilraunirnar
í smáum stíl, uppskera haustsins
1769 var um einn lítri af byggi.
Af höfrunum fékk hann einungis
handfylli. Um haustið sáði hann fyrir
rúgi og hveiti, en það eyðilagðist hins
vegar allt í frostum um veturinn.
Í þessu sama bréfi skrifar Björn
einnig um kartöflurækt sína. Hann
segist hafa fengið um fjórfalda
uppskeru um haustið 1769, en mun
betri árið eftir, eða tuttugufalda
uppskeru sem telst gott.“
Tuttugu tegundir grænmetis
„Skúli Magnússon landfógeti
tók saman skýrslu yfir kál- og
kartöflugarða í Gullbringusýslu og
sendi til stjórnvalda í Danmörku
í lok árs 1777. Í þeirri skýrslu eru
taldar upp 20 tegundir grænmetis
sem Björn lyfsali var með í ræktun.
Þetta voru tegundir eins og grænkál,
hvítkál, gulrófur, næpur, botfelskar
rófur eða fóðurnæpur, blaðsalat,
sellerí, radísur, spínat, laukar,
bæði hvítir og rauðir, rauðrófur og
piparrót. Káltegund sem kallast
snitkál og blöðrukál og plöntu sem
kallast kaalrabi under jorden sem er
líklega einhvers konar næpa.
Í garði Björns voru einnig nokkrar
kryddjurtir eins og pétursselja eða
steinselja, einnig karsi eða garðperla,
meiran og garðablóðberg.“
Skarfakál, sæhvönn og burnirót
Jóhanna segir að sér hafi gengið
erfiðast að finna heimildir um hvaða
lækningajurtir Björn ræktaði. „Ég
hef fundið bréf sem hann skrifaði
Hannesi Finnssyni, síðar biskupi
í Skálholti. Í bréfinu segir Björn
lauslega frá tilraunum sínum með rúg
og hveiti sem ekki báru árangur og
nefnir nokkrar matjurtir. Þar nefnir
Björn líka þrjár lækningaplöntur
sem hann var með og eru skarfakál,
sæhvönn og burnirót.
Árið 1790 bað Björn bróður
sinn, Brynjólf garðyrkjumann, sem
bjó í Danmörku og Svein Pálsson
náttúrufræðing, sem þá var einnig í
Kaupmannahöfn við nám, að kaupa
fyrir sig fræ. Því miður segir ekkert
um hvernig fræ en dýr voru fræin
og kostuðu heila 50 ríkisdali, sem
var mikil peningur á þeim tíma.
Til samanburðar má geta þess að
mjöltunnan kostaði þá 3 ríkisdali
og 6 skildinga.“
Jóhanna segist hafa leitt líkum
að því að hér gæti hafa verið um
rabarbarafræ að ræða en þau voru
mjög dýr á þessum tíma.
Plöntur samkvæmt dönsku
lyfjaskránni
Jóhanna telur nokkuð víst að Björn
hafi ræktað eða í það minnsta reynt
að rækta flestar sömu tegundir
lækningajurta og ræktaðar voru
í Danmörku á hans tíma. Björn
stundaði lyfjafræðinám og starfaði í
apóteki í Kaupmannahöfn og hefur
því haft sínar fyrirmyndir í fræðunum
þaðan.
„Ég tel því að hann hafi tekið mið
af dönsku lyfjaskránni frá árinu 1772
við val sitt á plöntum til ræktunar en
eftir henni starfaði hann. Í henni er
að finna plöntur eins og brenninetlu,
garðabrúðu, græðisúru, kamillu og
malurt, sem voru allar mikið notaðar
í lyfjagerð fyrr á öldum.
Eina íslenska plöntu til viðbótar
get ég nafngreint fyrir víst en
í Ferðabók sinni getur Sveinn
Pálsson náttúrufræðingur þess að
í lyfjabúðargarðinum í Nesi vaxi
geysistór baldursbrá.“
Trjárækt á Nesi
Að sögn Jóhönnu lét Björn sér ekki
nægja að rækta mat- og lækningajurtir
því hann gerði einnig tilraunir með
að rækta tré.
„Trjárækt var svo til óþekkt á
Íslandi á þeim tíma og ég veit bara
um tvo aðra menn sem voru eitthvað
að fást við hana á þessum tíma en
það voru Skúli Magnússon fógeti í
Viðey og stiftamtmaður Levetzow á
Bessastöðum.
Í úttekt á Nesi frá 1779 er þess
getið að Björn hafi gert tilraunir með
ræktun trjáa og að þær tilraunir gangi
þokkalega en ekki minnst á hvaða tré
hann hafi verið að rækta.
Björn segir frá tilraununum í bréfi
til Hannesar Finnssonar á eftirfarandi
hátt. „Afliðið vor [það er þá vorið
1769] varð mér gengið fram á 1
kassa hér í túninu, sem stóð fullur
af trjám, hvar af 7 greni og 1 epla
voru enn nú lifandi, þó var eplatréð
mikið fordjarfað orðið. Þessi 8 flutti
ég í garðinn [...] og umplantaði þeim
þar með sinni eigin jörðu. Að hálfum
mánuði liðnum beskar ég grenitrén,
og sagaði það fordjarfaða ofan af
eplatrénu og forbatt það síðan. Það
er annars merkilegt að fyrrnefndur
kassi með trjánum í, kom til
landsins 1766 og hefur síðan staðið
umhirðingarlaus í 3 ár, þetta sýnist
að vilja svekkja nokkuð þeirra fólsku
innbyrling sem uppástanda að hér í
landi geti engin framandi tré lifað
eður vaxið. Þar um ei fleira að sinni.“
Fann tré í kálgarði landlæknis
„Auk þess fann Björn nokkur tré í
kálgarði landlæknis, sem voru fjögur
hulletré (yllir), sem hann kallar
svo og tvo stikkilsberja- og einn
rifsberjarunna, sem stóðu á víð og
dreif innan um kálið. Þessi tré flutti
Björn í garðinn til sín og setti sitt
hulletréð í hvert horn en stikkils- og
rifsberjarunnanna í afvikið pláss í
garðinum.
Hann snyrti eplatréð til sem
hann segir að hafi verið alþakið
blöðum og tekur fram að annar
stikkilsberjarunninn hafi verið með
fjórum berjum. Ég held þetta hljóti
að vera í fyrsta sinn sem reynt var að
rækta ávaxtatré hér á landi.
En trén hafa því miður líklega
öll drepist fáum árum síðar enda
veðurfar á síðari hluta 18. aldar afar
óhagstætt fyrir hvers kyns garðrækt.
Mörg hafísár, hvað eftir annað, með
tilheyrandi kuldum,“ segir Jóhanna
Þ. Guðmundsdóttir sagnfræðingur.
/VH
Ræktunartilraunir Björns Jónssonar apótekara á síðari hluta 18. aldar?
Eplatré, lækningajurtir og kál
Nesstofa og núverandi urtagarður á Nesi.
Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir
sagnfræðingur.
Í skýrslu frá 1777 eru taldar upp tuttugu tegundir af matjurtum sem Björn
var að rækta.