Bændablaðið - 11.09.2014, Page 32

32 Bændablaðið | Fimmtudagur 11. september 2014
Fróðleiksbásinn
Hafsteinn Hafliðason garðyrkjufræðingur
Á undanförnum áratugum hafa
tugir tegunda af mismunandi
berjarunnum verið fluttir til
landsins. Fyrst og fremst hafa
þeir verið kynntir sem skemmtileg
viðbót við garðaflóruna en minna
hugsað um hvernig þeir gætu
staðið sig úti í skjólbeltum og
skógarreitum, fólki til unaðar
og fuglum til viðurværis.
Hér tek ég ekki með okkar
íslensku berjategundir eða
dæmigerða berjarunna sem fyrst
og fremst eru ræktaðir í görðum
berjanna vegna, eins og til dæmis
rifsber, sólber og stikilsber. Og
ekki heldur jarðarber, sem eru
sannarlega ekki runnar, heldur
fjölærar jurtir. En villt hindber
munu komast hér á blað.
Þeir „villtu“ berjarunnar sem
hingað hafa borist hafa komið
frá meginlöndunum austan við
okkur og vestan. Frá N-Ameríku
höfum við fengið bersarunna,
hlíðaramal, laxaber, dúnylli/
alaskaylli, glæsitopp/glótopp
svo nokkrir séu nefndir. Úr
austri hafa komið ýmsir toppar,
rósarunnar, reyniviðir, hindber,
brómber, hafþyrnir, misplar o.fl.
Um evrasísku tegundirnar verður
fjallað í næsta blaði.
Með tilliti til aðstæðna
í íslenskum nýskógum og
skógarreitum munu amerísku
tegundirnar hafa aðlagast
betur en þær evrasísku. Víða
má sjá sjálfsánar ylliplöntur í
skógarreitum nálægt þéttbýli. En
þangað berast líka fræ af berjarifsi
og sólberjum úr driti fugla sem hafa
haft þar næturstað. Annarra tegunda
mun þó vera að vænta á næstu árum,
eftir því sem útbreiðsla ræktaðra
runna af þessum tegundum eykst og
skógarreitir verða víðfeðmari.
Af amerísku tegundunum eru
það fyrst og fremst bersarunni og
hlíðaramall sem hafa gildi sem
berjatekjutegundir fyrir fólk.
Laxaberin (Rubus spectabilis)
með sín skær-rauðbleiku blóm
líka, en þau eiga í
ö rðugle ikum
m e ð a ð
frjóvgast af eigin
frjódufti. Þannig
að berjaþroski verður
betri þar sem fleiri
e ins tak l ingar
( k l ó n a r )
vaxa saman. Í
heimkynnum þeirra eru
það einkum kólibrífuglar
sem hjálpa til við frjóvgunina.
Laxaberjaklungrið ber aldin á
tvævetra greinar, en lendir oft í því að
blómbrum greinanna kelur á veturna
ef þær eru óvarðar af snjóþekju eða
skógi. En laxaber eru ljúffeng og
mikið búsílag þegar vel tekst til. Þau
minna á hindber í útliti, fagurrauð eða
laxableik, mjög safarík en bragðið
getur verið svolítið mismunandi
súrt eða sætt en ávallt með sínum
sérstæða skógarkeim.
Þau skríða víða um með
neðanjarðarrenglum líkt og hindber
og geta því myndað þétt þykkni sem
erfitt er að komast um. Í sjálfu sér er
hægt að rækta þau eins og hindber
með því að planta þeim í raðir og
stýra þeim reglulega. Klippa burt
sprota sem hafa borið aldin og velja
kröftuga sprota í staðinn, sem svo
aftur blómgast og bera aldin næsta
ár. Fjölgun er auðveld með róta-
og greinagræðlingum. Kjörlendið
er rakur og frjór jarðvegur t.d.
skógarjaðrar, skriðurætur eða
meðfram lækjarfarvegum.
Hlíðaramallinn (Amelanchier
alnifolia) er af nánum skyldleika
við apaldra (epli) og reyniviði.
Berin koma í gisnum klösum.
Minna á epli eða reyniber að gerð.
Blá eða blásvört, ögn stærri en vænt
sauðasparð, kjötmikil og safarík.
Af þeim er mikið sætubragð með
hnetukeim. Þau er hægt að tína í sig
beint af runnunum. Á máli Cree-
þjóðarinnar kallast þau „saskatoon“.
Það nafn hefur haldið sér víðast hvar
þar sem enska er töluð. Berin má nota
eins og aðalbláber í sultur og mauk.
Líka í saft og vín. Víða hafa þau verið
þurrkuð líkt og rúsínur.
Á síðari árum hefur mikil áhersla
verið lögð á andoxunargildi og
vítamíninnihald berjanna. Þau hafa
jafnvel verið sett á markað
sem „súperber“.
Hlíðaramli er
auðvelt að fjölga
með græðlingum.
Kjörlendi hans er líkt
og reyniviða, þ.e. frjór
jarðvegur þar sem
grunnvatn er á
góðri hreyfingu
undir. Og svo
þurfa runnarnir
skjól. Hlíðaramallinn getur orðið
tveggja til fjögurra metra hár. Spjarar
sig vel í blönduðum skjólbeltum. Fær
fallega haustliti.
Margir hafa spurt um það, hvort
hægt sé að nota ber af dúnylli og
glæsitopp/glótopp til matar á einhvern
hátt. Í stuttu máli er svarið nei. En
þessar tegundir eru engu að síður
velkomin viðbót sem undirgróður í
skógarlundum og skjólbeltum. Þær
eru harðgerar, snotrar og gera sitt til
að glæða fuglalífið á landareigninni.
Yllitegundir (Sambucus) og toppar
(Lonicera) hafa búið svo um
frædreifinguna að í berjunum
eru efni sem hraða umferðartíma
fræjanna gegnum meltingarfæri
fugla.
Meltingarvegur manna er
ekki undir slíkt búinn, þannig
að ef einhverjum yrði það á að
koma niður lúkufylli af slíkum
berjum hefði það leiðinlegar
og tefjandi, jafnvel pínlegar,
afleiðingar fyrir gerandann. Þessi
efni hverfa vissulega við suðu,
en lítill ávinningur er það fyrir
sælkeraupplifunina að vesenast
með þau í mauk, hlaup eða sultur.
Bragðið er mjög súrt og rammt og
til að fela það þarf að minnsta kosti
tvöfaldan skammt af sykri á móti
berjunum. Eina undantekningin er
hinn austur-asíski berjablátoppur
(Lonicera caerulea var. edulis).
Ber hans má tína upp í sig beint
af runnanum og ekki síður nota
eins og bláber í sultur og saftir.
Meira um hann síðar.
Sú berjarunnategund frá
N-Ameríku sem mest hefur
komið á óvart er bersarunninn
(Viburnum edule). Á heimamálinu
kallast ber hans „highland
cranberry“, „squashberry“ eða
„mooseberry“, svo kannski
sannast það hér að kært barn ber
mörg nöfn! Bersarunninn vex um
skóga N-Ameríku, frá Alaska í
vestri til Nýfundnalands í austri.
Hingað til lands kom hann fyrir um
þrjátíu árum. Fyrst og fremst var
litið á hann sem einkar harðgeran
og skrautlegan garðrunna með
viðfelldið vaxtarlag, fallega
laufgerð, snotra klasa með hvítum
blómum. En síðast en ekki síst
fyrir líflegan haustlit og þessi
stóru og skínandi rauðu ber. Á
síðustu árum hefur þar færst í vöxt
að planta honum innan um annan
trjágróður í sumarbústaðalöndum.
Þar hefur hann svo sannarlega
sannað harðgervi sitt og
aðlögunarhæfileika. Þótt hann
dafni kannski ekki vel á hörðum
mel á bersvæði, þá fellur hann
vel að birkikjarri og víðistóðum
ef asparlundir og greniskógar
standa honum ekki til boða.
Hann virðist aldrei láta vorhret
eða rysjótt sumur hafa áhrif á sig.
Heldur sínu striki með blómgun og
berjaframleiðslu hvað sem á dynur.
Og svo sannarlega er hann góður
kostur sem undirgróður í skógum
og skjólbeltum. Bersarunnanum má
fjölga hvort sem er með græðlingum
eða fræsáningu. Ekki eru gallsúr berin
neitt lostæti til að tína upp í sig, þótt
þau séu afar lokkandi í sínum gisnu
klösum á greinunum. Þau þarf að
matreiða í marmelaði eða hlaup. En
meðan á þeirri framkvæmd stendur
finnst mörgum að anganin sem upp
gýs sé ekki mjög hugljúf. Sumir
nefna táfýlusokka í því samhengi.
En ef maður setur ekki slíka smámuni
fyrir sig er afurðin ómótstæðileg.
Bersaberjahlaup er afar gott með allri
villibráð, desertostum og rauðvíni.
Jafnvel ósætum byggvöfflum með
þeyttum rjóma.
Skógarber til nytja – fyrri hluti
Hlíðaramall.
Bersarunni.
Bersaberjahlaup
Bersaberjahlaupi fylgir sá orðrómur að
það hafi ígildi ástadrykks og verki á fólk
eins og garðabrúðurót á ketti. En samt
innan siðlegra marka.
Það er þannig búið til:
• 10 desilítrar rauðþroskuð
bersarunnaber
• 9 desilítrar strásykur
• 3,5 til 4 desilítrar vatn
• pektín skv. leiðbeiningum á
pakkanum frá framleiðanda.
Ef þið notið sultusykur með pektíni er
meðalreglan að hafa 1:1 hlutföll á sykrinum
og saftinni.
Aðferð:
• Skolið berin vel. Setjið þau svo í
ryðfrían pott ásamt vatninu og látið
suðuna koma upp.
• Um leið og fer að hitna í þessu eru
berin kramin með kartöflustappara,
trésleif eða tréhnalli.
• Látið malla þar til allur safi er
runninn úr berjunum og hratið –
steinar og hýði – liggur eins og slytti
á botninum. Þetta gerist venjulega á
7 til 10 mínútum.
• Þá er suðan síuð gegnum fína grisju,
bleiudúk t.d. gjarna í gatasigti, yfir
í skál.
• Þegar safinn er að mestu siginn
niður og maukið hefur svalnað er
grisjan tekin saman og sem mest af
vökvanum sem eftir er í því kreist úr.
• Hann er síðan settur aftur í hreinan
stálpottinn ásamt sykrinum og
suðan látin koma upp.
• Ef notað er pektín úr bréfi er það sett
út í um leið og suðan kemur upp.
• Sjóðið við vægan hita í 10–15
mínútur. Veiðið vandlega burt alla
froðu sem myndast ofan á.
• Setjið svo sjóðheitt á hrein, fremur
smá, sultuglös með þéttu loki. Hafið
um 7–8 mm bil frá barmi glasanna.
Gætið að að allir barmar séu hreinir.
Ef ekki, þarf að strjúka allt kám burt
með hreinni grisju sem gjarnan er
vætt í vodka eða koníaki.
• Skrúfið lokin föst strax á meðan
hlaupið er heitt.
• Hvolfið glösunum svo á borð þar til
þau eru orðin köld.
• Merkið og geymið á köldum stað þar
til tækifæri bjóðast til að njóta.
Þessa uppskrift og aðferð má einnig nota til
að gera reyniberjahlaup.
Laxaber.