Bændablaðið - 11.09.2014, Page 39

39Bændablaðið | Fimmtudagur 11. september 2014
Heysýnataka
og fóðuráætlanir
Nú hafa fóðurráðgjafar
R á ð g j a f a r m i ð s t ö ð v a r
landbúnaðarins farið um víðan
völl í heysýnatöku. Starfið hófst
á Suðurlandi upp úr miðjum
ágúst og alls er búið að fara á
um 100 bæi á öllu landinu til
heysýnatöku.
RML býður einnig upp
á fóðuráætlanagerð fyrir
mjólkurkýrnar, en nú er mikill
skortur á mjólk og því kjörið tækifæri
til að nýta gróffóðuruppskeru
sumarsins sem best.
Ráðgjafarpakkarnir eru tveir;
Stabbi og Stæða. Stabbi nær
yfir 8 tíma vinnu ráðunauts, en
í honum er fóðuráætlanagerð,
eftirfylgniheimsókn og vöktun
verðefnainnihalds og nytja kúnna.
Stæða er víðtækari ráðgjafarlausn
(18 tímar) og inniheldur
eina heimsókn til viðbótar,
beitaráætlanagerð, úrlausnir við
fóðrun, aðstoð við heilfóðurgerð,
mat á fóðuröflun auk mats á
holdafari og ástandi gripa. Þess að
auki býður RML upp á sérsniðar
pakkalausnir við fóðurráðgjöf,
s.s. aðstoð við uppsetningu
fóðurtaflna í mjaltaþjónum,
einfalda heysýnatúlkun og almenna
fóðurráðgjöf hvort sem gripirnir
heita hross, sauðfé eða minkur og
svo framvegis.
Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins
Jóna Þórunn Ragnarsdóttir að taka heysýni.
Jóna Þórunn
Ragnarsdóttir
Fóðrun
hjá RML jona@rml.is
Gjörningaveðrið í Hrísey 11. september 1884
Fáar dagsetningar eru
heimsbyggðinni minnisstæðari
en 11. september 2001 þegar
hryðjuverkin voru unnin í
Bandaríkjunum. Enn óttast
menn atburði tengda þessari
dagsetningu.
Mig langar til að minnast á
örlagaríkan atburð sem gerðist hér
á landi hinn 11. september 1884,
eða fyrir 130 árum síðan við Hrísey.
Afleiðingar hans höfðu áhrif á
atvinnusögu þjóðarinnar.
Þannig var mál með vexti
að Norðmenn höfðu stundað
umfangsmiklar síldveiðar í Eyjafirði
um nokkurra ára skeið. Umsvif
Norðmanna voru farin að valda
töluverðum ágreiningi og töldu menn
að það gengi ekki að leyfa þeim að
veiða alveg uppi í landsteinum, eða
inni í hverri vík, enda sneru átökin
meðal annars um skyldu Norðmanna
að greiða bændum skatt – landshlut.
Deilurnar mögnuðust og tóku
allar hreppsnefndir í hreppum við
Eyjafjörð sig saman og kærðu aðfarir
Norðmanna við síldveiðar í firðinum
til amtmanns og landshöfðingja árið
1883.
Íslendingar höfðu hvorki tæki
né kunnáttu að ráði til að nýta sér
þá auðlind sem síldin var en horfðu
blóðugum augum á Norðmenn moka
silfri hafsins upp í skip sín. Rétt er
einnig að hafa í huga að harðindi
einkenndu landið þessi árin og
komið var skrið á fólk að leita til
Vesturheims í von um betra líf. Þegar
litið er til allra þessara þátta er ekki
nema von að hugdjörfum ungum
manni svelli móður í brjósti.
Galdrar og gjörningar
Aðalaðsetur Norðmanna í Eyjafirði
var í Hrísey og varð stundum nokkuð
slark og rystingar í landlegum milli
landans og þeirra, ekki síst ef Bakkus
var með í för. Einn Íslendinga í eynni
var kallaður Villi, ungur, hraustur og
harðfengur. Á dimmu haustkvöldi
fyrir ellefta september hefjast hörku
slagsmál, Norðmenn sækja margir að
Villa, staðráðnir í að hafa hann undir.
Að þessu sinni tekst þeim það þar til
einn skipstjórinn skakkar leikinn –
telur nóg komið. Þegar Villi rís upp
úr þvögunni var hann bæði blóðugur
og æstur. Hittir hann á ögurstund,
þar sem grípur til kjarnyrða sinna og
hvessir augu á viðstadda? Fékk hann
styrk orðsins og mátt augnanna á vald
sitt eins og sagt er um fornkappana,
þegar þeir fluttu kyngimögnuð kvæði
sér til bjargar? Villi fullstafar orðin
þegar hann fer með heitstrengingar
um að eyðingaröfl skuli splundra
öllum skipaflota Norðmanna við
eyjuna.
Það er eins og við manninn
mælt. Ógnvænlegt veður skellur
á Hrísey úr suðvestri og trylltir
stormar lemja hús og skip í myrkri
haustnóttinni hinn 11. september.
Það er eins og djöfullinn sjálfur sé
mættur til leiks. Þegar birtir að degi
blasa afleiðingar veðurhamsins við
mönnum, gríðarlegar eyðileggingar
hvert sem litið er. Hinn glæsti
skipafloti allur brotinn og bramlaður
og bækistöðvarnar í landi horfnar á
bak og burt. Það furðulega við þetta
afspyrnuveður eða rok var að það
herjaði mest á Hrísey. Talið er að
aldrei hafi orðið meira skipatjón við
Ísland á einni nóttu, hvorki fyrr né
síðar. Voru þetta galdrar?
Jón Árnason þjóðsagnasafnari
varar við heitstrengingum vegna þess
að þær geti orðið að áhrínsorðum
eins og hjá kraftaskáldum eða
galdramönnum. Sálmaskáldið
Hallgrímur Pétursson varar við
heiftrækni og reiði í 28. Passíusálmi
9. versi og telur að slíkt geti hitt illa á:
Athugagjarn og orðvar sért,
einkum þegar þú reiður ert;
formæling illan finnur stað,
fást mega dæmin upp á það.
Þjóðtrú
Í fjölmörgum frásögnum um
Hríseyjarveðrið er að finna –
bæði að uppbyggingu og minni –
skírskotun til annarra sagna er fjalla
um galdramenn. Þar er til staðar
persóna sem er skapmikil, gífuryrt
og skýtur umhverfinu/andstæðingum
skelk í bringu. Þá er ótti við hamfarir
veðra og náttúru ríkur þáttur í
þjóðarsál Íslendinga, enda hafa
þeir þurft að glíma við það gegnum
aldirnar. Síðan var umhverfið við
Eyjafjörð e.t.v. móttækilegt fyrir trú
á yfirnáttúrulega viðburði þegar illa
árar.
Tímasetningin er líka allrar
athygli verð. Það er fimmtudagur
í níunda mánuði ársins. Hvort
tveggja tengist göldrum. Samkvæmt
þjóðtrúnni er fimmtudagur bestur
til að virkja ýmis galdraöfl og þá er
hann talinn dagur norna og þeirra
vikulegi fundardagur. Fimmtudagur
er dagur Þórs í norrænni trú og því
máttugur. September er og var
jaðartímabil eða uppgjörsmánuður
hjá okkur Íslendingum, veðurfar
að breytast, heyönnum að ljúka,
sláturtíð, haustvertíð að hefjast og
skólar að byrja. Jaðartímabil eru
móttækilegri fyrir breytingum en
önnur. Talan sjálf, 9, er mögnuð segja
talnaspekingar.
Afleiðingar
Hvað sem öllu þessu líður fylgdi
skuggi þessarar nætur manninum,
sem talinn var valda þessu
örlagaveðri, alla ævi og fékk hann
viðurnefnið Galdra-Villi. Hann
hefur einnig verið sagður síðasti
galdramaður Íslands.
Norðmenn nánast hættu veiðum
á Eyjafirði eftir þessar hörmungar.
Þar höfðu um 1.800 einstaklingar
verið við veiðar en voru aðeins
rúmlega tvö hundruð árið 1886.
Íslendingum óx ásmegin að verða
sjálfstæðari og huga að verndun
landhelgi. Norðmenn áttu síðar góð
síldveiðiár bæði við Siglufjörð og á
Austfjörðum.
Enn ber Hrísey minjar um
gjörningaveðrið frá 1884. Eitt
reisulegasta húsið í eynni,
Jörundarhús, var smíðað úr
vönduðum skipsviðunum. Lengi
var skipsklukka með ártalinu 1727
kirkjuklukkan sem hringdi inn
kirkjulegar athafnir og kirkjuhliðið
var lengst af úr einni skipsbrúnni.
Bóndinn á Bakka
Galdra-Villi hét fullu nafni Vilhjálmur
Einarsson og varð merkisbóndi að
Bakka í Svarfaðardal. Hann var mikill
frumkvöðull og framkvæmdamaður
í landbúnaði og búvélahönnun. Það
má segja að hann hafi verið stórtækur
í öllu er hann tók sér fyrir hendur.
Undir hrjúfu yfirbragði sló milt hjarta
gagnvart þeim er minna máttu sín í
samfélaginu, en yfirgang stórbokka
þoldi hann illa. Hann taldi mjög
mikilvægt að sinna vel ungmennum
og mætti gjarnan á samkomur og
skemmtanir þeirra. Meðan hann
gerði út frá Dalvík hélt hann ávallt
skemmtanir í lokin og gerði vel
við hjú sín þar sem og í sveitinni.
Eins og flestir Svarfdælingar taldi
hann dans vera lífsins gleðigjafa.
Vilhjálmur eignaðist einstaka konu,
ljúfa, vinnusama og geðgóða,
Kristínu Jónsdóttur frá Jarðbrú.
Átti hún vafalítið stóran þátt í
myndarskapnum að Bakka, þó að
Vilhjálmur fái oftast heiðurinn.
Saman hlúðu þau að stóru búi sem og
þeim sem urðu úti á berangri lífsins
eins og Jóhanni bera umrenningi, en
hann var síðustu ár sín á Bakka.
Hjónin á Bakka, Kristín og
Vilhjálmur, voru amma mín og afi
í móðurætt.
Sigrún Magnúsdóttir,
þjóðfræðingur og þingmaður
Framsóknarflokksins.
Sigrún Magnúsdóttir. Frá Hrísey. Mynd / HKr.
Slys orsakast oft af óþarfa sýndarmennsku:
Margt til sóma en mikið þarf að laga
liklegur@internet.is
Hjörtur L. Jónsson
Eins og svo margir Íslendingar
sem eiga tengingu við sveit brá ég
mér í smalamennsku og réttir um
síðustu helgi í Húnavatnssýslu.
Mitt fyrsta verk var að keyra
bíl bónda með hestakerru aftan
í niður af fjalli eftir að hann og
dóttir hans höfðu farið snemma
dags í lokadag smalamennsku.
Þegar horft var á eftir þeim u.þ.b.
20 smölum á hestum sem nánast
undantekningarlaust voru allir
með hjálma og í áberandi vestum
er ekkert annað hægt en að hæla
þeim fyrir hjálma og vestisnotkun.

Réttir geta verið smáfólki
hættulegar
Eitt sló mig verulega í réttunum,
en það var hversu ungir krakkar
voru í réttinni þar sem verið var að
draga í sundur féð. Þetta voru ekki
bara nokkur börn, heldur fjölmörg,
skipti tugum. Fyrir mér var það
ekkert annað en heppni að ekkert af
þessu smáfólki slasaðist hvorugan
réttardaginn, en mikið skelfilega
munaði oft litlu að illa færi. Sem
betur fór þá slapp þetta til, en mér
fannst alltof mikið af smáfólki í
réttinni og spurning hvort ekki mætti
vera með eitthvert afþreyingarsvæði
fyrir smæsta fólkið fjarri skepnunum.
Sýniþörf sem ekki á að eiga sér
stað, hvergi og aldrei
Eitt annað sló mig verulega, en það
var ungur strákur á fjórhjóli sem
virtist þurfa að sýna sig og fjórhjólið
sitt. Vissulega var fjórhjólið flott,
en aðferðin var honum til skammar,
hjálmlaus með tvo hjálmlausa farþega
og annan þeirra sitjandi framan á
bögglaberanum á fjórhjólinu. Hvar
og hvernig þessi aðili hefur haldið
að þetta væri eitthvað flott þá er það
mesti misskilningur. Það var ekki
bara ég sem tók eftir þessu því að
fleiri en einn nefndu þessa sjón við
mig, hugsanlega vegna þess að ég er
að reyna að benda á hvar við getum
bætt okkur í öryggismálum.
ÖRYGGI – HEILSA – UMHVERFI