Morgunblaðið - 17.11.2015, Qupperneq 20

20 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 17. NÓVEMBER 2015
Íslenzk tunga er alltaf að breyt-
ast. Sífellt eykst fjöldi erlendra
orða, sem slett er í hana. Þeir,
sem síður vilja sletta, taka sér
stundum fyrir hendur að íslenzka
útlend orð og verða oft til hinar
verstu afbögur. Í dag ætla ég að
benda á eina þeirra. Oft sést í fjöl-
miðlum sögnin „að eyrnamerkja“.
Ýmsir spekingar tala um, að það
þurfi að eyrnamerkja svo og svo
margar milljónir fyrir eitt eða
annað verkefni. Þeir þýða hér
ensku sögnina „to earmark“, sem
hægt er að fletta upp í Ensk-
íslenzkri orðabók Arnar og Örlygs
frá 1984: „earmark – 1. eyrna-
mark, mark. 2. merki, einkenni.
Sögn: 1. marka (bústofn) á eyrum.
2. leggja til hliðar til tiltekinna
nota.“ Sem sagt, spekingarnir
ættu að nota þau orð og orðtök,
sem fyrir eru í okkar ástkæra
máli. Í staðinn fyrir að eyrna-
merkja milljónirnar, gætu þeir
bara einfaldlega lagt þær til hlið-
ar. Það var alltaf gert hér áður
fyrr og reyndist vel.
Þórir S. Gröndal.
Velvakandi Svarað í síma 569-1100 frá kl. 10-12 velvakandi@mbl.is
Að eyrnamerkja
Bitið aftan? Er hægt að eyrna-
merkja fé í tvennum skilningi?
Nýleg stýrivaxta-
hækkun Seðlabankans
setti umræðugusu af
stað um réttmæti
hækkunarinnar. Seðla-
bankastjóri kvað hana
nauðsynlega því verð-
bólga væri á næsta leiti,
en góðvinur minn, Þor-
steinn Sæmundsson,
hélt hins vegar þrumu-
ræðu á Alþingi þar sem
hann mótmælti henni
harðlega. Ég skil orð Más seðla-
bankastjóra sem svo að nú vilji bank-
inn verða á undan til að mæta væntri
verðbólgu, gagnstætt því sem gerðist
á árunum fyrir hrun þegar stýri-
vaxtahækkanir bankans reyndust
frekar elta verðbólguferilinn en vera
á undan honum.
Að mínu mati er sannleikurinn sá
að stýrivextir eru frekar haldlítið
vopn í baráttu við verðbólguna.
Hærri stýrivextir leiða til hærri út-
lánsvaxta á óverðtryggðum lánum en
hafa lítil áhrif á verðtryggða vexti, en
húsnæðislán eru enn að stórum hluta
verðtryggð. „Leiðslan“ – ef svo má að
orði komast – milli stýrivaxta og
verðbólgu er of löng og ótrygg. Hærri
stýrivextir ættu að slá á eftirspurn,
minnka þrýsting í efnahagslífinu og
þar með verðbólguþrýsting. Við höf-
um slæma reynslu af því í aðdrag-
anda hrunsins að þetta gerðist ekki
svona. Hækkandi stýrivextir drógu
hverfult skammtímafjármagn inn í
landið sem komst í umferð hér innan-
lands, hækkaði gengið, jók innlent
lánsfjárframboð og skapaði þar með
falska velmegun sem síðan gerði
hrunið enn meira en hefði þurft að
vera.
Hækkandi stýrivextir draga nú
þegar verulegt spákaupmennsku-
fjármagn inn í landið. Hægt er að
stemma stigu við þessum vanda með
því að leggja á vaxtamunarskatt, svo-
kallaðan Tobinskatt, en það er skatt-
ur á skammtímafjármagnshreyfingar
milli landa. Slíkur skattur myndi fæla
spákaupmenn frá því að elta vaxta-
mun milli Íslands og annarra landa
og verja þannig gengi
krónunnar fyrir fals-
áhrifum skammtíma-
fjármagns. Fjármagn
til lengri tíma, bæði inn
og út, yrði undanþegið
þessum skatti.
Seðlabankastjóri ýjaði
að því í nýlegri ræðu að
til greina kæmi að
leggja slíkan skatt á.
Nú er nauðsyn að þver-
pólitísk sátt náist um
málið.
Þegar nýjustu lögin
um Seðlabanka voru
sett 2001 var áhersla lögð á að stýri-
vextir yrðu höfuðvopn Seðlabanka við
stjórn peningamála. Bankanum var
sett það meginhlutverk að kljást við
verðbólgu, ekki að halda uppi hag-
vexti eða atvinnu, svo sem tekið er
fram í skýringum með frumvarpi til
laganna. Þar með var farið að ráði
annarra landa sem notuðu stýrivexti
sem aðaltækið í peningamálum. Hætt
var við að nota bindiskyldu sem
meiriháttar tæki, þótt enn séu í gildi
ákvæði um heimild til þess. Á tímabili
var bindiskyldan afnumin með nær
öllu en nú hefur Seðlabankinn þó hert
bindiskylduna, varlega þó, þar sem
ekki sér enn fyrir endann á afnumi
fjármagnshafta.
Þá er einnig brýn nauðsyn á að
setja skýr mörk milli innlánsbanka og
fjárfestingarbanka. Þetta skildu
Bandaríkjamenn í kreppunni á fjórða
áratugnum þegar þeir settu bankalög
(síðar nefnd Glass-Steagall-lögin) þar
sem bankar voru látnir byggja útlán
sín á innlánum en aðrar fjár-
málastofnanir gátu tekið lán til end-
urlána. Því miður voru þessi lög af-
numin að verulegu leyti 1999 sem nú
eru talin mistök, því fjármálakreppu
Bankaríkjanna má að nokkru leyti
rekja til þess að lögin voru afnumin.
Við megum læra af þessu að bankar
búa við ákveðna ríkisbakábyrgð og
því verður að setja þeim skorður til
að hafa stjórn á starfsemi þeirra.
Fjárfestingarbankar og -sjóðir búa
ekki við sömu ríkisbakábyrgð, en
engu að síður verður að setja þeim
ytri mörk þannig að þeir keyri ekki
efnahagslífið aftur í þrot með gáleys-
islegum erlendum lántökum og
fjármálagerningum. Það sama gildir
einnig um orkufyrirtæki er voru vog-
uð í að taka lán til skemmri tíma og
nýta til fjárfestinga til mjög langs
tíma. Þegar fjármagnskreppan skall
á lentu þessi fyrirtæki í erfiðleikum
sem þau eru enn að vinna úr.
Það skal ítrekað, að eiturpeðið sem
olli hruninu var einmitt hin aðhalds-
litla peningapólitík. Viðskiptabank-
arnir voru dýrkaðir sem guðir á upp-
gangsárunum fyrir hrun og ekkert
mátti stugga við hagsmunum þeirra.
Þeir fóru langt fram úr sér á þeim ár-
um, eins og rakið er rækilega í rann-
sóknarskýrslunni.
Í maímánuði 2008 var haldin mikil
mærðarráðstefna í Kaupmannahöfn
þar sem bönkunum var hampað fyrir
víkingaútrásina. Hinn velmeinandi
forseti okkar var tældur til að taka
þátt í þessu hópefli, illu heilli, og því
verður seint gleymt. Síðar kom í ljós
að stóru bankarnir voru á sama tíma
að berjast í bökkum og gerðu það þá
að aðalverkefni sínu að verja hluta-
bréfaverð sitt með vafasömum fjár-
málagerningum. Nokkrir menn sitja
nú í fangelsi fyrir.
Nú ríður á að gera ekki aftur sömu
mistökin. Taka verður peninga-
pólitíkina föstum tökum. Stjórnvöld
verða að vera tilbúin þegar gjaldeyr-
ishöftum lýkur til að stjórna krónunni
styrkri hendi og nota til þess tól sem
bíta. Af lestri Peningamála Seðla-
bankans og af ræðum seðla-
bankastjóra má ráða að bankinn er
mun meira vakandi nú fyrir gangi
efnahagsmála en hann var fyrir hrun.
En hann ræður ekki öllu. Alþingi þarf
að athuga sinn gang, aðskilja innláns-
stofnanir frá fjárfestingarstofnunum
og koma á vaxtamunarskatti.
Peningamálastefna
Seðlabankans
Eftir Björn
Matthíasson » Alþingi þarf að
athuga sinn gang,
aðskilja innlánsstofn-
anir frá fjárfestingar-
stofnunum og koma
á vaxtamunarskatti.
Björn
Matthíasson
Höfundur er hagfræðingur.
„Ég veit ekki af
hvers konar völdum /
svo viknandi ég er …“
Þannig er upphafið á
ljóðinu Lorelei eftir
Heine í íslenskri þýð-
ingu. Þegar Krýsuvík-
urvegurinn var lagður
fyrir þremur aldar-
fjórðunum söng Lárus
Ingólfsson í gaman-
vísum: „Ég veit ekki
af hvers konar völdum / sá vegur
lagður er …“ Þetta á vel við um nýja
Álftanesveginn sem var dásamaður í
texta undir loftmynd í Morgun-
blaðinu á dögunum. Einkum voru
þrjú atriði, sem áttu að réttlæta
þessa vegagerð: 1. Gamli vegurinn
þoldi ekki lengur hina miklu umferð.
Það var og er rangt; umferðin var
og er minni en helmingur af þeim 15
þúsund bílum sem miðað er við sem
hámark fyrir veg með eina akrein í
hvora átt. 2. Vegurinn var svo
óskaplega hættulegur. Rangt; þegar
ákvörðunin um að leggja nýjan
Álftanesveg var tekin voru 22 sam-
bærilegir vegarkaflar á höfuðborg-
arsvæðinu hættulegri en Álftanes-
vegurinn, miðað við fimm ár,
2007-2011, samkvæmt viðurkenndu
mati, sem beitt er á slysatíðni vega í
Evrópu. En Reykjavíkurþingmenn
samþykktu samt að ekkert yrði gert
af þessu tagi í Reykjavík fram til
ársins 2020. 3. Stórkostleg byggð
væri að byrja að rísa á þessu svæði.
Jæja? Ekki sjást þess merki. Og
þegar ekið er framhjá Prýðishverf-
inu sjást sömu íbúðarhúsin enn jafn-
auð og þau voru eftir hrunið. Hvað
um það, nú er nýi vegurinn kominn
og í Evrópu eru kröfurnar um bíla
og vegi þær að hvort tveggja fái
helst fimm stjörnur og ekki minna
en fjórar. Ólafur Kr. Guðmundsson,
sem hefur einhverja mestu þekk-
ingu Íslendings á öryggismálum
vega og umferðar, hefur gert úttekt
á nýja Álftanesveginum og niður-
staðan er sú, að hann rétt slefar í
þrjár stjörnur. Slíkir vegir eru ekki
lengur gerðir í Evrópu. Og ekki
bara það. Hann er jafnvel hættu-
legri en gamli vegurinn var, hvað þá
ef sá gamli hefði verið lagfærður
fyrir brot af því fjármagni sem nýi
vegurinn hefur kostað. Og þetta er
aðalatriði málsins, samanburðurinn í
mati á öryggi þessara tveggja vega.
En hvernig má þetta vera? Það get-
ur hver maður skoðað sjálfur með
því að aka báða vegina. Nýi veg-
urinn er rúmlega tveir kílómetrar
en af þeirri vegalengd
eru 1.100 metrar sam-
felld blindbeygja á leið-
inni úteftir, en hvorki
meira né minna en
1.500 metra samfelld
blindbeygja ef ekið er
inneftir. Tvær blind-
beygjur á gamla veg-
inum voru samanlagt
næstum helmingi
styttri en þessi eina
langa blindbeygja á
nýja veginum. Af
hverju er blindbeygjan með heilli
óbrotinni línu svona löng á splunku-
nýjum vegi sem lítur svona vel út úr
lofti? Jú, úr lofti sést ekki að veg-
urinn er mikið niðurgrafinn og afar
stutt frá vegarbrún út í hart hraun-
stál. Á gamla veginum lentu menn
hins vegar úti á túni ef þeir óku út
af. Nýi vegurinn líkist frekar göng-
um en vegi og útsýnið af þessum
langa kafla er ekkert til hvorugrar
handar. Þarna á eftir að verða snjó-
söfnun í miklum hríðarveðrum. Lík-
legt má telja að þetta sé lengsta
blindbeygja á Íslandi. Ef einhver
telur sig vita um lengri blindbeygju
lýsi ég eftir henni. Á nýja veginum
eru aðeins 100 metrar með óbrotinni
línu, sem táknar að það megi aka
fram úr í báðar áttir. Á gamla veg-
inum er óbrotin lína margfalt lengri.
Eftir að nýi vegurinn er kominn hef-
ur leiðin út á Álftanes ekki styst,
heldur lengst um 100 metra vegna
þess að nú þarf að aka í gegnum
stórt hringtorg en það þurfti ekki
þegar gamli vegurinn var notaður. Í
þetta rugl og eyðileggingu á stór-
merku hrauni, bæði af söguminjum
og jarðminjum, var hent vel á annan
milljarð króna á sama tíma sem
þarfari vegabætur í landi Reykja-
víkur voru og eru látnar sitja á hak-
anum. Það er því ekki að undra að
rödd Lárusar heitins Ingólfssonar
syngi í hausnum á manni eftir að
hafa ekið nýja veginn nokkrum sinn-
um: „Ég veit ekki af hvers konar
völdum sá vegur lagður er …“
Lýst er eftir
lengri blindbeygju
á Íslandi
Eftir Ómar
Ragnarsson
Ómar Ragnarsson
» Sá nýi er blindari en
sá gamli, svo niður-
grafinn að hann líkist
meira göngum en vegi.
Kostaði meira en millj-
arð en þarfari fram-
kvæmdir látnar bíða.
Höfundur varð hraunavinur
6-9 ára í Kaldárseli.