Morgunblaðið - 29.08.2016, Side 17

17
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 29. ÁGÚST 2016
Í gini ljónsins Þessi unga hnáta skemmti sér konunglega á bæjarhátíðinni Í túninu heima í Mosfellsbæ sem haldin var um helgina og kippti sér ekki mikið upp við að hoppa í gini dýrsins.
Golli
Við Íslendingar
þurftum á síðari helm-
ingi 20. aldar að leysa
úr tveimur miklum
verkefnum í því skyni
að tryggja líf okkar og
tilveru og leystum bæði
af hendi með prýði.
Annað var að öðlast full
yfirráð yfir hinum gjöf-
ulu Íslandsmiðum, en
allt frá öndverðri 15. öld
höfðu útlendingar land-
að um helmingi aflans þaðan. Hitt
verkefnið var að skipa svo málum, að
hámarksarður til langs tíma fengist
af fiskveiðum þjóðinni allri til heilla.
Við vorum reynslunni ríkari, eftir að
síldin brást 1967-1968, og tókum upp
aflakvóta á síld 1975, og urðu þeir
framseljanlegir 1979. Skömmu síðar
komst á svipað kvótakerfi í hinum
uppsjávarfisknum, loðnu.
Hvernig átti að
úthluta kvótum?
Botnfiskur, þorskur og ýmsar aðr-
ar tegundir voru þó miklu mikilvæg-
ari. Skömmu eftir að síðasti breski
togarinn sigldi út úr landhelginni
1976 stóðum við frammi fyrir því, að
þorskstofninn kynni að hrynja eins
og síldarstofninn hafði gert. Neyðin
kennir naktri konu að spinna. Við
þreifuðum okkur áfram, gerðum
mistök með svokölluðum sóknar-
kvótum (kapphlaupi um að veiða
sem mest á sem skemmstum tíma og
þá auðvitað með óþarflega miklum
tilkostnaði), en í lok ársins 1983 var
ákveðið að úthluta aflakvótum í
botnfiski, sem urðu síðan framselj-
anlegir. Aflakvótakerfi með frjálsu
framsali varð heildstætt með lögum
vorið 1990.
Í bókinni The Ice-
landic Fisheries: Sus-
tainable and Prof-
itable, sem nýlega kom
út hjá Háskólaútgáf-
unni, reyni ég að
skýra, hvers vegna
kvótum í botnfiski var
fyrst úthlutað eftir
aflareynslu, en ekki
boðinn upp af ríkinu,
eins og sumir kröfðust.
Það var vegna þess, að
með úthlutun eftir
aflareynslu var högum
þeirra, sem stunduðu
fiskveiðar, raskað lítið sem ekkert.
Enginn tapaði á því, að fiskimið-
unum var þá lokað fyrir öðrum en
handhöfum kvótanna. Allir græddu
hins vegar á þessari lausn. Þeir, sem
vildu halda áfram að veiða, af því að
þeim gekk vel, keyptu kvóta af hin-
um, sem vildu hætta að veiða af ýms-
um ástæðum. Smám saman minnk-
aði sóknin við frjáls viðskipti niður í
hagkvæmasta markið (eða eins ná-
lægt því og auðið var að komast).
Fundin hafði verið markaðslausn í
fiskveiðum.
Hefðu kvótarnir hins vegar verið
boðnir upp af ríkinu, þá hefði þrennt
gerst. Í fyrsta lagi hefði ríkið grætt
talsvert, að minnsta kosti til skamms
tíma. Atvinnustjórnmálamenn og
embættismenn hefðu fengið nýjan
tekjustofn, sem þeir hefðu vitanlega
notað jafn illa og alla aðra tekju-
stofna sína. Í öðru lagi hefðu þeir út-
gerðarmenn tapað, sem ekki hefðu
getað keypt kvótana á uppboðinu.
Án kvóta hefðu skip þeirra, veiðar-
færi og uppsöfnuð þekking á fisk-
veiðum orðið verðlaus. Í einu vet-
fangi, með einu pennastriki, hefði
allt þeirra ævistarf verið eyðilagt. Í
þriðja lagi hefðu þeir útgerðarmenn
hvorki tapað né grætt, sem hefðu
getað keypt kvótana, því að þeir
hefðu greitt ríkinu hið sama fyrir þá
og áður hafði runnið í of miklar fjár-
festingar í fiskveiðum. Þetta myndu
hagfræðingar orða svo, að upphafleg
úthlutun eftir aflareynslu hefði verið
Pareto-hagkvæm (sumir og jafnvel
allir græddu, en enginn tapaði), en
uppboð ekki (sumir töpuðu).
Aðeins verðlaus réttur
tekinn af öðrum
Nú segja eflaust sumir: Var fiski-
miðunum einmitt ekki lokað? Var þá
ekki tekinn réttur af þeim, sem ekki
höfðu stundað veiðar og var nú
meinað að hefja þær? Í bók minni
bendi ég á, að þessi réttur var í raun
og veru verðlaus, því að hann var að-
eins réttur til að gera út á núlli, þeg-
ar kostnaður og arður af veiðunum
var orðinn jafn. Þetta leiddu fiski-
hagfræðingarnir Jens Warming og
H. Scott Gordon út fyrir löngu. Þeir
bentu á, að við ótakmarkaðan að-
gang að þeirri takmörkuðu auðlind,
sem fiskistofnar eru, eykst sóknin
upp að því marki, að enginn arður
verður lengur af auðlindinni. Það er
veiðar við þetta mark, sem voru
stöðvaðar, þegar miklu fleiri bátar
voru að eltast við afla en þurfti.
Verðlaus réttur hvarf úr sögu. Hlut-
ur annarra var því í raun og veru
hvergi skertur.
Nú hefur kvótakerfið í uppsjáv-
arfiski staðið í 41 ár og í botnfiski í
32 ár. Kvótarnir hafa gengið kaup-
um og sölum, og langflestir og raun-
ar nær allir handhafar kvótanna
hafa greitt fullt verð fyrir þá. Ís-
lenskur sjávarútvegur leggur mjög
mikið til þjóðarbúsins, því að arð-
urinn af honum gufar auðvitað ekki
upp, heldur er notaður í neyslu og
fjárfestingar. Það var ekki síst sjáv-
arútvegurinn, sem fleytti okkur yfir
erfiðleikana 2008-2013. Annars stað-
ar í heiminum er sjávarútvegur víð-
ast byrði á ríkissjóði, kostnaðarsamt
vandræðabarn. Frjáls markaður
hefur staðið í sjávarútvegi þennan
tíma, þótt vissulega séu kvótarnir
aðeins afnotaréttindi, ekki eignar-
réttindi.
Ráðstefna um
úthlutunaraðferðir
Nú vilja sumir kollvarpa því fisk-
veiðistjórnunarkerfi, sem hér þróað-
ist við aðferð happa og glappa og
hefur reynst mjög vel. Með því eru
þeir að auka á óvissu í stað þess að
minnka hana, en flestir eru sammála
um, að atvinnuvegirnir þurfi fastar
og fyrirsjáanlegar reglur til að geta
þrifist og dafnað. Tæki ríkið kvótana
af útgerðarfyrirtækjum og byði þá
upp, þá væri síður en svo verið að
skapa markað, heldur væri verið að
koma í veg fyrir eðlileg markaðs-
viðskipti, sem fara fram, þegar að-
ilum hentar, en ekki aðeins einu
sinni á ári á opinberu uppboði. Upp-
boð leysir engan vanda. Þegar
kvótakerfinu var komið á, hefði upp-
boð verið óréttlátt. Nú þegar kvóta-
kerfið hefur skapað hagkvæmni,
væri uppboð óþarft.
Það er því fagnaðarefni, að hag-
fræðideild Háskóla Íslands gengst
ásamt nokkrum öðrum aðilum fyrir
ráðstefnu í fundarsal Þjóðminja-
safnsins mánudaginn 29. ágúst kl. 14
til 17. Þar halda fyrirlestra Gary
Libecap, prófessor í auðlindahag-
fræði í Kaliforníuháskóla í Santa
Barbara og einn virtasti auðlinda-
hagfræðingur heims, og Ragnar
Árnason, prófessor í fiskihagfræði í
Háskóla Íslands og ráðgjafi Alþjóða-
bankans í auðlindanýtingu. Þeir
munu ræða um tvær ólíkar leiðir,
sem fara má til að nýta fiskistofna: 1)
að úthluta kvótum í upphafi eftir
aflareynslu, en leyfa síðan frjáls við-
skipti með þá á markaði; 2) að ríkið
taki kvótana af útgerðarfyrirtækj-
unum og bjóði þá upp með reglu-
bundnu millibili.
Ég geri ráð fyrir, að Libecap muni
sérstaklega ræða um reynsluna af
þessum tveimur leiðum um víða ver-
öld, en Ragnar greina þrjár villur
eða ranghugmyndir í umræðum um
kvótakerfið: að arðurinn skapist af
auðlindinni, en ekki af kerfinu; að
arðurinn nýtist þjóðinni ekki, ef
hann dreifist eftir lögmálum mark-
aðarins frekar en að atvinnustjórn-
málamenn og embættismenn dreifi
honum úr ríkissjóði; að arðurinn
minnki ekki, ef ríkið slær eign sinni
á auðlindina og býður síðan upp að-
gang að henni. Ráðstefnan er öllum
opin og aðgangur ókeypis.
Eftir Hannes H.
Gissurarson » Þeir, sem vildu halda
áfram að veiða, af
því að þeim gekk vel,
keyptu kvóta af hinum,
sem vildu hætta að veiða
af ýmsum ástæðum.
Hannes Hólmsteinn
Gissurarson
Höfundur er prófessor í stjórnmála-
fræði og hefur birt þrjár bækur um
stjórn fiskveiða, eina á íslensku og
tvær á ensku.
Aflareynsla eða uppboð?
Gary Libecap Ragnar Árnason