SÍBS blaðið - okt 2017, Qupperneq 5

5
3. tbl. 2017
Kransæðastífla verður þegar blóðflæði um kransæð
hættir snögglega. Oftast gerist þetta vegna þess að rof hefur
orðið í æðakölkunarskellu innan á æðaveggnum. Viðbrögð
líkamans verða til þess að mjúkur blóðsegi eða blóðkökkur
myndast á skellunni þar sem rofið er. Blóðseginn verður til
þess að æðin lokast alveg. Við þetta verður drep í þeim hluta
hjartavöðans sem æðin flytur blóð til.
Leitin að orsökum bráðrar kransæðastíflu hófst fyrir
alvöru á sjötta áratug síðustu aldar. Vísindamenn komust
fljótlega að því að hátt kólesteról í blóði, hár blóðþrýstingur
og reykingar juku líkurnar mikið. Ekki var hins vegar mikið
rætt um bólgu á þessum tíma.
Kenningin um þátt bólgu í æðakölkun er reyndar ekki ný.
Á nítjándu öldinni deildu austurríski meinafræðingurinn Carl
von Rokitansky og kollegi hans, þjóðverjinn Rudol Virchow
harkalega um þátt bólgu í tilurð slagæðasjúkdóma. Virchow
taldi bólguna vera lykilatriði.
Í dag, tæpum tveimur öldum síðar, er enn margt á huldu í
þessum efnum. Hvernig er hægt að mæla bólgu? Hvaða bólgu-
ferli skipta mestu máli þegar kemur að hjarta- og æðasjúk-
dómum? Er unnt að bæta horfur eða lækna æðasjúkdóm með
því að draga úr bólgu? Ef svo, hvernig verður það best gert?
Hvað er bólga?
Bólga er svörun vefja líkamans við áverka eða skemmd og er
mikilvægur þáttur í vörnum líkamans. Einkenni bráðrar bólgu
eru hiti, roði og aukin fyrirferð.
Gott dæmi um bólgusvörun er þegar við fáum í okkur flís.
Roðinn stafar af auknu blóðflæði. Fyrirferðarukningin verður
að hluta til vegna hvítra blóðkorna sem ónæmskerfið sendir
á staðinn til að takast á við óvininn. Án þessarrar bólgusvör-
unar myndi líkaminn ekki geta varist eðlilega.
Vörnum líkamans og bólgusvörun er stýrt af ónæmiskerf-
inu. Ónæmiskerfið vinnur stöðugt að því að verja okkur fyrir
framandi áreiti, sýkingum og krabbameinum.
Bæld ónæmis svörun eykur líkur á sýkingum og krabba-
meinum. Truflanir í ónæmissvörun eiga þátt í sjálfsofnæmis-
sjúkdómum eins og liðagikt og rauðum úlfum.
Bólga getur bæði verið bráð og langvinn. Bráð bólga er
svörun líkamans við skyndilegri árás, t.d. af völdum sýkla.
Langvinn bólga einkennist hins vegar af þrálátri bólgusvörun
og langvinnu viðgerðarferli af hennar völdum.
Eðlileg bólgusvörun ver okkur fyrir sjúkdómum. Þegar
bólgusvörun er óeðlileg, langvinn, eða meiri en tilefni er til
getur hún verið skaðleg og valdið sjúkdómum.
Bólga og hjarta- og æðasjúkdómar
Innsta lag slagæðaveggjarins kallast æðaþel og er í beinni
snertingu við blóðstreymið innan í æðinni. Miðlagið saman-
stendur aðallega af sléttum vöðvafrumum. Ysta lagið er
bandvefslag og þar má finna æðar og taugaenda.
Æðakölkunarskellur valda þykknun í innri hluta æða-
veggjarins. Skellurnar eru samsettar af fitu, bandvef og
ýmsum frumum.
Hvít blóðkorn sem oft eru nefnd bólgufrumur gegna
mikilvægu hlutverki í tilurð æðaskellunnar. Sumar þessara
frumna eru kallaðar átfrumur enda gleypa þær í sig fituna
í æðaveggnum. Átfruman stendur þá gjarnan á blístri og
í smásjá virðist hún full af froðu. Á þessu stigi er fruman
gjarnan kölluð froðufruma.
Bólgufrumurnar gefa einnig frá sér boðefni, svokölluð
Eðlileg bólgusvörun ver okkur
fyrir sjúkdómum. Þegar
bólgusvörun er óeðlileg,
langvinn, eða meiri en tilefni
er til getur hún verið skaðleg
og valdið sjúkdómum.
cytokín sem laða að sér aðrar tegundur bólgufrumna og
hvetja til áframhaldandi bólgusvörunar.
Rannsóknir benda til þess að upphaf æðakölkunar eigi
sér stað þegar LDL prótínið sem oft inniheldur mikið magn
kólesteróls leitar úr blóðinu og inn í æðavegginn. Efnafræði-
legar breytingar sem verða á LDL prótíninu í æðaveggnum
virðast svo ræsa bólgusvörunina sem getur orðið langvinn og
mögulega viðhaldið sjúkdómsferlinu.
Bólga virðist einnig koma við sögu þegar skyndileg
blóðsegamyndun á sér stað á æðakölkunarskellu. Þetta er
alvarlegasta mynd æðakölkunar og getur leitt til bráðrar
kransæðastíflu ef þetta gerist í kransæð.
Það hvort bólguvirkni er lítil eða mikil virðist afgerandi
þáttur fyrir þróun æðaskellunnar. Æðaskellur með bráðri
segamyndun, t.d. hjá sjúklingum með bráða kransæðastíflu
sýna oft merki um mikla bólguvirkni.
Hvernig er bólguvirkni mæld?
Unnt er að mæla ýmis efni í blóði til að meta bólguvirkni.
„C-reactive protein (CRP)“ er mælikvarði á bólguvirkni.
Hækkun á CRP er merki um bólgu en segir þó ekki hvar
bólgan er né hvort hún er bráð eða langvinn.
Fjölmargar rannsóknir hafa sýnt að fylgni er á milli hækk-
unar á CRP og hættunnar á hjarta- og æðasjúkdómum.
„High sensitvity CRP (hsCRP)“ er nákvæmari mæling sem
hefur meira næmi til að greina langvinnar hægfara bólgur.
Þessi mæling er oft notuð til að meta hættuna á hjarta- og
æðasjúkdómum.
Önnur efni sem unnt er að mæla til að greina langvinnar
bólgur eru LP-PLA2, Interleukin 6 (IL-6) og fibrinogen. Þess-
ar mælingar eru hins vegar ekki notaðar í almennum praksís
til að meta hættuna á hjarta-og æðasjúkdómum.
Er hjálplegt að draga úr bólguvirkni?
Þótt langvinn bólguvirkni tengist aukinni hættu á ýmsum
langvinnum sjúkdómum hafa fáar vísindarannsóknir verið
framkvæmdar til að svara spurningunni hvort leiðir sem draga
úr bólguvirkni muni minnka tíðni þessarra sjúkdóma.
Statinlyf eru mikið notuð til að lækka blóðfitur. Sannað
er að lyfin draga úr tíðni hjarta- og æðaáfalla og bæta horfur
sjúklinga með hjarta-og æðasjúkdóma. Löngum hefur verið
talið að þessi áhrif skýrist af blóðfitulækkandi eiginleikum
þessara lyfja.