SÍBS blaðið - okt. 2017, Side 9

9
3. tbl. 2017
með vaxandi fitusöfnun inn í fitufrumuna minnkar framleiðsla
þess og styrkur adiponectins í blóðrásinni minnkar sem leiðir
til aukins ónæmis fyrir insúlíni í vefjum. Insúlín er hormónið
sem stjórnar blóðsykrinum og þegar insúlínónæmi kemur
fram svarar brisið því með að framleiða meira insúlín til að
halda blóðsykri stöðugum. Það kemur að því að kerfið hefur
ekki við, sykurþol skerðist og að lokum kemur fram sykursýki.
Þegar áhrif adiponectins minnka í líkamanum eykst almenn
bólguvirkni og er það talið geta átt þátt í myndun krabba-
meina. Adiponectin hefur hlutverk í æðaveggnum til að hindra
myndun bólguefna sem hafa skaðlega áhrif á æðaþelið. Þegar
styrkur þess minnkar eins og gerist við offitu þá eykst styrkur
skaðlegra bólguefna sem ýtir undir skemmdir í æðaveggnum
og flýtir fyrir myndun æðakölkunnar.
Bólguvirkni í fituvefnum
Þegar ofgnótt orku er til staðar í líkamanum til lengri tíma
þarf líkaminn að finna leið til að geyma orkuna. Mann s-
líkaminn geymir orkuforða í formi fitu. Til þess að geyma
aukið magn af fitu þarf fitufrumunum að fjölga og einnig
getur fruman stækkað og innihaldið meiri fitu. Vefurinn
sem heldur fitufrumunum saman þarf þá einnig að breytast,
þenjast út og stækka. Æðakerfið sem nærir fitufrumurnar
þarf að lengjast til að ná til hverrar einustu frumu. Oft stækka
fitufrumurnar svo hratt að æðakerfið nær ekki að sjá þeim
fyrir nægilegri næringu og það verður vægur súrefnisskortur í
fituvefnum sem leiðir til þess að frumurnar verða veiklaðar og
frumuveggurinn rofnar jafnvel. Það kveikir á ýmsum bólgu-
ferlum sem geta orðið að langvarandi mallandi vægri bólgu
í líkamanum öllum. Stundum skemmast fitufrumurnar svo
illa að hvít blóðkorn (macrophagar) í líkamanum sem hafa
það hlutverk að hreinsa upp dauðar frumur, verða í ofgnótt
í fituvefnum. Þessi hvítu blóðkorn framleiða mikið af efnum,
cytokinum, sem valda bólgu. Sum af þessum bólgumyndandi
efnum hafa einnig áhrif á starfsemi fitufrumunnar og getu
þeirra til að framleiða boðefnin, adipokine. Vitað er sérstak-
lega að framleiðsla adiponectins minnkar og styrkur þess í
blóði lækkar. Þegar það lækkar eins og kom fram fyrr eykst
insúlínónæmi í vefjum líkamans með aukinni hættu á myndun
sykursýki tegund 2, hættan á æðasjúkdómum eykst og
bólguhemjandi áhrif adiponectins dvína. Framleiðsla margra
annarra efna breytist einnig við langvarandi bólguástand í
fituvefnum og starfsemi allra fitufrumnanna ruglast. Þetta
verður því skaðlegur vítahringur. Langvarandi mallandi bólgu-
ástand í líkamanum hefur einnig áhrif á starfsemi annarra
frumna og getur raskað jafnvægi innan þeirra. Það virðist
því vera að bólguferlar geti valdið mörgum þeirra langvinnu
sjúkdómum sem fylgja auknum fitumassa í líkamanum.
Kviðfitan
En af hverju fær bara hluti þeirra sem eru með of mikla lík-
amsfitu langvinna sjúkdóma? Ástæðan er talin sú að það eru
ekki allar fitufrumurnar eins. Þær fitufrumur sem eru ríkjandi
í fituvef sem safnast á efri hluta líkamans og sérstaklega
inni í kviðnum virðast haga sér öðruvísi en þær fitufrumur
sem safnast undir húðina og á neðri hluta líkamans svo sem
mjaðmir, rass og læri. Fitufrumurnar í kviðnum eru öflugri
í framleiðslu ýmissa boðefna sem tengjast efnaskiptum.
Þegar einstaklingur fitnar þá virðast þessar fitufrumur frekar
stækka hver um sig heldur en að fjölga sér. Stoðvefurinn í
kringum þær sem á að halda þeim saman og styðja við þær
er einnig veikari. Þær verða því viðkvæmari og rofna auð-
veldar. Fituvefur undir húð hefur betri stuðning af vefjunum
umhverfis þegar hann stækkar og rofnar síður. Með aukinni
kviðfitu myndast oft hærri þrýstingur í kviðarholinu en eðli-
legt er. Frumurnar eru því viðkvæmari fyrir öllu aukaálagi sem
veldur þrýstingsbreytingum inni í kviðnum eins og verður t.d.
við kæfisvefn, þær rofna og hrinda af stað þessu bólguferli
með afleiðingum þess. Af þessum orsökum eru þeir sem hafa
meiri fitusöfnun í kvið (stundum kallaður eplalagaður líkams-
vöxtur) í meiri hættu á langvinnum fylgisjúkdómum offitunnar
en þeir sem hafa jafnari fitudreifingu og sérstaklega þeir sem
eru með perulagaðan líkamsvöxt, það er fitusöfnun neðan
mittis. Hins vegar er alltaf hluti þeirra sem hafa verið með
offitu án annarra sjúkdóma sem að þróa með sér fylgikvilla,
líklega um þriðjungur á 5-10 ára tímabili. Helstu áhættuþættir
fyrir að það gerist eru að einstaklingurinn haldi áfram að
þyngjast og hækkandi aldur. Það er því mikilvægt að að koma
í veg fyrir áframhaldandi þyngdaraukningu og ná að viðhalda
stöðugri líkamsþyngd til lengri tíma því öll eldumst við.
Ónæmiskerfið og fituvefurinn – sérstakt samband
Hlutverk ónæmiskerfisins er að bregðast við hættulegu
áreiti, s.s. sýkingum, með það markmið að líkamsstarfsemin
komist í eðlilegt horf á nýjan leik og á sem stystum tíma.
Viðbrögðin sem ónæmiskerfið sýnir við offitu er að hluta til
eins og við önnur áreiti sem líkaminn telur óæskileg. Ýmis
boðefni (cytokine) fara af stað og efni sem svara utanaðkom-
andi áreiti hækka, líkt og CRP sem margir þekkja og hækkar
hratt við ýmsar sýkingar. Hvít blóðkorn streyma inn í vefinn
til varnar og viðgerðarferli hefst. Að ýmsu öðru leyti verða
viðbrögðin óhefðbundin og ólík því sem gerist við önnur áreiti
eins og sýkingar. Offita er langvinnt ástand ólíkt sýkingum
sem koma skyndilega og líkaminn ræður við að kveða fljótt
niður, því verður bólgusvörunin langvarandi og ekki eins áköf
og við sýkingar. Bólgusvörunin hefur því áhrif á líkamsstarf-
semina til lengri tíma og ekki verður afturhvarf til eðlilegrar
starfsemi og sérstaklega verða áhrif á efnaskiptin mikil og
langvinn. Sérstakt fyrir þessa bólgusvörun er einnig hvað
hún er víðtæk, hefur áhrif á mörg líffæri og breytir starfsemi
þeirra. Það þykir nú fullvíst að það er bólgusvörunin sem
Mynd 2. Örveruflóra meltingarvegarins